Skip to main content

Full text of "Praelectiones theologicae"

See other formats 


9  ^ 


i^fCH.   -^ 


TRACTATUS 

DE  DEO  UNO  ET  DE 
SS.  TRINITATE. 


PR^LECTIONES 

THEOLOGIC^, 

QUAS 

IN  COLLEGIO  ROMANO  S.  J. 

HABEBAT 

JOANNES    PERRONE 

E  SOCIETATE  JESU , 

m    EOD.    COLL.    THEOL.    PROF. 

EDITIO   LOVAIflEWSIS ,    DILIGENTER   EHERDATA  ,   ET  VARIIS  ACCESSIOmBUS  AB  ADCTORE   LOCDPLETATA. 

voL.  n 

CONTINET  TRACTATUS  DE  DEO  UNO  ET  DE  SS.  TRINITATE. 


LOVANII, 


TYPIS  ET  SUMPTIBUS  VANLINTHOUT  ET  VANDENZANDE, 

rWlVERSITATIS  CATHOLIC«  TTPOGRAPHORDl. 

MOGUNT», 

APUD  KIRCHHEIM,  SCHOTT  ET  THIELMANN. 

1838. 


TRACTATUS 

DE  DEO  EJUSQUE  ATTRIBUTIS. 

PROOEMIUM. 

1.  Qm  catholicae  religionis  veritatem  haclenus  demonstravi- 
mus ,  iidem  eodem  tempore  eorum  omnium  veritatem  demon- 
stravimus ,  quoe  ad  ipsam  religionem  pertinent ,  quseque  ab  ipsa 
traduntur.  Siquidem  tam  apto  haec  inter  se  vinculo  tamque  arcto 
connectuntur ,  ut  unum  idemque  plane  sint ,  neque  alterum  sine 
altero  consistere  queat.  Itaque  jam  esset  acta  res  tota ,  nec  ad 
revincendos  heterodoxos ,  modo  sui  compotes  sint ,  modo  caeca 
contradicendi  Hbidine  non  abripiantur ,  quidpiam  deberet  ultra 
requiri.  Verum  quia  non  hujusmodi  est  religio  cathohca  ,  ut , 
quemadmodum  hoereticorum  sectae ,  latebris  ambagibusque  tutari 
velit,  paratiqiie  semper,  jbxta  monitum  Petri  (1)  ,  cathohci 
homines  sumus  ad  satisfactionem  omni  poscenti  nos  ratio?iem 
de  ea ,  quce  in  nobis  est,  spe  ,  Mbenter  de  illis  dogmatibus  sin- 
gillatim  disputare  aggredimur.  Unum  curare  debemus ,  ut ,  quam 
ipsa  rehgio  viam  et  rationem  tradit,  ab  ea  inter  disputandum 
riusquam  deflectamus. 

2.  Hsec  vero  in  auctoritate  primum  hbrorum  divinorum  sita 
est,  qui  in  Concilii  Tridentini  sessione  IV  recensentur.  Accedit 
auctoritas  traditionum  Christi  et  Apostolorum ;  post  quamsequitur 


(1)   I  Pet.  III  ,  i5,   Javat  in  lianc  cem.    Amat  figura  Spiritus   Sancti 

sententiam    afferre    verba    Tertulliani  Ortentem  ,    Christi  figuram.    Nihil 

(Adeer.  F^alentin,  cap.  3)  :  Abscon-  veritas  erubescit,  nisi  solummodo  ab- 

dat  itaque  se  serpens ,  quantum  polest,  scondi  ;  quia  nec  pudebit  illum  aures 

totamque  prudentiam   in  latebrarum  ei  dedere ,  eum  Deum  recognoscere , 

ambagibus  torqueat ,  alte  habitet^in  quemjam  illi  natura  commisit ,  quem 

cceca  detrudatur ,  per  amfractus  se-  quotidie  in  operibus  omnibus  sentit , 

riem  suam  evolvat ,  tortuose  procedat ,  hoc  solo  minus  notum  ,  quod  unicum 

nec  semel  totus  ,  lucifuga  bestia,  NoS"  non  putavit ,  quod  in  numero  nomi- 

trcB  columbcB  etiam  domus  simplex  ,  navit ,  quod  in  aliis  adoravit , 
in  editis  semper  et  apertis  et  ad  lu~ 

T.  II.                                  ^  1 


TRAGT.    DE    DEO. 


auctoritas  pastorum  Ecclesiae  atque  Doctorum  una  cum  capite 
eorum  et  principe  Romano  Pontifice ,  qui  quidem  tum  per  suas  dis- 
pertiti  sedes,  tum  in  Concilium  coacti  veritatem  tenent  et  docent 
absque  ulla  formidine  erroris.  His  adjungenda  auctoritas  veterum 
Sanctorum  ,  juxta  quorum  unanimem  consensum  in  iis  ,  quae  ad 
fidem  ac  mores  pertinent ,  interpretandae  sunt  sacrae  litterae ,  et 
quorum  praeterea  unanimi  testimonio  veritas  et  firmitas  earum 
rerum  continetur ,  quge  in  scriptis  quidem  relicta  non  sunt ,  sed 
de  aure  in  aurem  ad  nos  usque  pervenerunt.  Si  ope  sua  Deus 
adsit,  de  his  etiam  veritatum  catliolicarum  fontibus  seu,  ut  vo- 
cant ,  tbeologise  locis  pollicemur ,  absolutis  ceteris ,  nos  aliquando 
disputaturos  ;  nunc  ut  tuto  ex  iis  omnes  argumentationes  nostras 
sive  ad  confirmandura  sive  ad  refellendum  possimus  petere , 
satis  superque  sit  eosdem  nobis  locos  ab  religione  illa  indicari 
atque  proponi,  cujus  jam  antea  veritatem  ostendimus. 

3.  Ita  porro  praedefinitis  disputandi  rationibus,  ordimur  jam 
tractare  de  Deo  ,  a  quo  sicuti  rerum  omnium  ita  et  scientiarum , 
tbeologiae  vero  maxime,  initia  sunt.  Agemus  primo  de  ejus  exis- 
tentia ,  unitate ,  essentia  et  attributis  generatim ;  deinde  singilla- 
tim  de  prsecipuis  attributis  tum  positivis  tum  negativis  absolutis ; 
tertio  de  intelligentia  ac  voluntate ;  ultimo  de  providentia  , 
praedestinatione  ac  reprobatione.  Quamquam  autem  de  hac  re 
multa  philosophi  communiter  cum  theologis  tradant,  quse  theo- 
logiae  studiosis  latere  penitus  putandum  non  est;  operse  tamen 
pretium  nos  facturos  existimavimus ,  si  saltem  majoris  momenti 
nonnulla  hic  in  memoriam  ipsis  revocaremus ,  ut  et  altius  in 
eorum  animis  illa  defigantur  ,  et  cumulatius  recentes  errores 
conjunctis  facultatis  utriusque  viribus  profligentur. 


PART.    I.    CAP    I.    DE    DEI    EXISTENTIA.  6 

PARS  I. 

DE  DEI  EXISTENTIA,  UNITATE,  ESSENTIA  ET  ATTRIBUTIS  GENERATIM. 

4.  Dei  nomine  intelligimus  ens ,  quo  nihil  melius  esse  aut  ex- 
cogitari  potest.  Inquiremus  autem  primo  an  sit,  deinde  utrum 
unus  an  multiplex  ,  denique  ,  quantum  humana  imbeciUitate 
possumus ,  quae  sit  ejus  essentia ,  quae  dotes  et  proprietates. 

CAPUT  I. 

DE    DEI    EXISTENTIA. 

5.  Qui  Deum  esse  negant  athet  seu  atheistce  vocantur ,  et  qui- 
dempositiviy  ut  distinguantur  ab  iis,  qui /le^afw  passim  audiunt, 
^o  quod  Deum  esse  ignorant,  si  tamen  dari  tanta  ignorantia 
potest,  quam  saltem  non  ad  longum  tempus  dari  posse  plures 
merito  affirmant. 

6.  Dari  autem  plures  atheos  practicos,  qui  nempe  ea  ratione 
se  gerunt ,  ac  si  nuUus  Deus  esset ,  luctuosa  experientia  compe- 
rimus ;  ast  non  ita  certum  exploratumque  est ,  an  dentur  athei 
speculativi  seu  dogmatici  vel  theoretici ,  qui  nempe  sibi ,  obluc- 
tante  conscientia ,  persuadere  ratiocinationis  vi  revera  possint , 
Deum  nullum  existere.  Cum  tamen  quovis  tempore  nonnuUi 
fuerint ,  qui  Dei  existentiam  impugnaverint ,  cogimur  adversus 
istos  hanc  inire  disputationem.  Hi  athei  theoretici ,  qui ,  positis 
quibusdam  principiis ,  scientifice  impugnant  existentiam  Dei , 
^0(i2iWl\xx  systematici ,  ut  discernantur  ab  iis  qui  nullo  fundamento 
nixi  id  praestare  satagunt ,  qui  propterea  non  systematici  audiunt. 

7.  Monendum  vero  est  ex  ilHs  divinitatis  hostibus  alios 
directe  atque  aperta  fronte  ejus  existentiam  adortos  esse ,  alios 
vero  indirecte ,  larvata  nempe  ac  subdola  quadam  ratione  ,  quibus 
accensendi  plerique  ex  iis  sunt ,  qui  vel  non  aliam  ponunt  Dei 
existentiam   nisi  subjectivam   (1)  ,   vel  Deum  cum  hac  rerum 

(1)  Tales  pleriqne  sunt  ex  iis ,  qai  nici ,  vel  ab  eadera  prodierant ,  de 
pertinent  ad  scholam  criticismi  germa-      quibas  postea. 

1. 


4  TRA€T,     DE    DEO. 

universitate  confundunt  (1)  ,  tum  ii  ,  qui  argumenta  omnia  , 
quibus  Deiexistentia  demonstratur ,  tamquam  non  suflicientia  reji- 
ciunt,  nec  uspiamDeuminveniunt;  illi  nominantur  athei  dirMi, 
isti  indirecti. 

8.  Atheos  enumerandi  diversa  diversis  ratio  est;  aliis  valde 
muki ,  aliis  valde  pauci  numero  sunt ;  rursum  sic  opinantibus , 
aliis  bonus  inest  animus ,  pravus  aliis  (2).  Nos  vero  neque  tot 


(1)  Quo  in  censu  veniant  in  primis 
Spinozistae,  qai  confundi  non  debent 
cum  veteribus  Stoicis,  qui  etsi  docue- 
rint  Deum  animam  mundi  esse  ,  Deum 
diverso  sensu  admittebant  a  Spinozis- 
tis.  Conf.  Gudworth  ,  Syslema  in- 
iellectuale  ,  cum  notis  Moshemii.  Id 
ipsum  constat  ex  Cic.  Be  nat,  Deor. 
lib.  I  et  initio  lib.  il  ,  ubi  txpendit 
diversas  philosophorum  sententias  circa 
naturam  divinitatis ;  fiec  non  ex  Lac- 
tantio ,  Divin,  Instit,  lib.  u  ,  cap.  5, 
ubi  eos  refellit.  Sed  de  his  postea.  His 
addendi  sunt  recentiores  Sansimoniani  , 
qui  pariter  ,  ut  videbimus ,  Deum  non 
alium  admitlunt  praeter  hanc  rerum 
aniversitatem  et  societatem  ipsam. 

(2)  Inter  eos ,  qui  atheorum  nume- 
rum  extendere  nituntur  ,  eminent  Bayle 
tam  in  sao  Diction»  Hist,  Crit.  tum 
in  Continuat,  de  ses  Pensees  sur  la 
comele ,  et  R^ponse  aux  qiiestions  d^un 
Provincial f  part.  n  et  iii,  etc.  ;  Cujus 
qaidem  in  atheos  propensio  noliswma 
est  ;  nec  non  Jacobus  Brucker  in  sua 
Hist,  Philosoph.  tom.  i ;  Jac.  Frid. 
Raimann  in  Hist,  univ,  atheismi , 
Hildes.  1726;  Buddaeus  in  suis  The- 
sibus  de  atheismo  ,  aliique  non  paaci. 
Incaute  etiam  Nicole,  ex  Jansenistarum 
corriphajis  ,  scripsit :  11  faut  que  vous 
sachiez ,  que   la  grande   hSr^sie    du 


nionde  n^est  plus  le  Luth&ranlsme  ou 
le  Calvinisme  ,  que  c'est  ValhHsme  , 
et  qu'il  y  a  toutes  sortes  d'athies  ,  de 
honne  foi ,  de  mauvaise  foi ,  de  dk- 
tennines,  de  vacillans ,  de  tentes,  elc. 
(  Lettre  d  une  dame  ,  let.  iS)  Conf. 
Fe\\er,Catechismephilosoph,SiTl.y4th4e, 
Reprehendendusetiam  ejusdemvitii  est 
Harduinas  in  libro,  cui  titulus  :  y4thei 
detecti ,  inler  opera  ejus  varia  ,  fol. 
Amstel,  1^33.  Recenset  autem  in  hoc 
opere  inter  atheos  detectos  Jansenium, 
Victorem  ,  seu  Andream  Martin  ,  Tho- 
massinum  ,  Malebranche  ,  Quesnel  , 
Antonium  Arnauld  ,  Nicole  ,  Pascal  , 
Cartesium ,  le  Grand ,  Silvanam  Re- 
gis;  in  eumdem  iinem  scripsitopuscu- 
lum  :  Reflexionsimportantes,  etc.  quod 
in  eodem  volumine  reperitur,  Sed  et 
enm  imitatus  Bruckerus ,  in  Hist,  crit» 
philos,  tom.  IV  ,  part.  11,  p.  m.  668, 
inter  plures  viros  pietate  insignes,  quos 
summa  injuria  in  atheorum  numerum 
retnlit  ,  recensuit  ipsum  Harduinum , 
etsi  Bruckerus  alio  omnino  animo  id 
fecerit  ;  ceterum  si  Joannem  Tolan- 
dum  ,  Anton.  Colius ,  et  Ludovicum 
Blayer  excipias ,  reliquos  omnes  ,  quos 
hic  auctor  a5-eor»?rof  accusat ,  singilla- 
tim  vindicat  Brenna  mox  citandus , 
lib.  II ,  part,  11 ,  cap.  27  Inter  eos 
vero  ,  qui  extenuare  atheoram  nume- 


PART,    1.    CAP.    I.    BE    DEl    EXISTENTIA.  5 

esse  ducimus  ,  quot  aliquifalso  pulant  (loquimur  autem  de  atheis 
theoreticis  ) ,  neque  adeo  paucos  seu  fere  nitllos  esse  arbitramur , 
ut  nonnulli  autumant. 

9.  Quidquid  tamen  de  eorum  numero  sit ,  in  adstruenda  Dei 
existentia  duo  scopuh  nobis  sunt  devitandi.  Alter  eorum,  qui 
aiitumant  nullam  instituendam  esse  de  Dei  existentia  demonstra- 
tionem  ,  utpote  quas  sola  fide  tenenda  sit ,  atque  ex  revelatione 
credenda  ,  de  qua  nobis  constat  ex auctoritate  generis  humani(l); 
atque  hi  quidem  videntur  nobis  causae  proditores.  Alter  vero 
eorura  est,  qui  nullam  saltem  stricte  talem  demonstrationem 
eadem  de  re  fieri  posse  aiunt ;  quod  pariter  pericuU  plenum 
existimamus.  Nam  etsi  daremus ,  ut  plerique  jure  contendunt , 
non  posse  Dei  existentiam  ostendi  ea  demonstrationis  specie, 
qua?  dicitur  a  priori  seu  per  causam ,  vel  ut  aHi  dicunt  ab  ante- 
cedente ,  saltem  prioritate  ordinis  (2) ,  tamen  extra  dubitationis 
aleam  est  ,  posse  Dei  existentiam  probari  ea  demonstrationis 
specie  ,  quam  a  posteriori^  vel  etiam  ea  quam  a  simultaneo  non- 


rnm  certant ,  namerari  ii  debent  ,  qai  boarg)  profitetar  :   J^ai  Vintime  con- 

ab   atheismi    macula   vel  eos   purgare  viction ,  et  comme  chretien  et  comme 

nitantur ,  qai  omnium  fere   consensa  philosophe ,  que  le  raisonnement  seul, 

tales  habiti  sant,  ex.  gr,  Jal.  Caesar  sansla  lumiere  de  la  foi,  ne  peut  me 

Vaoini ,  Spinoza  ,  etc.  eos  enim  purgat  donner  la  certitude  sur  cetle  premiere 

Wegscheider ,  §  5^  ,  n.  b.  Gonsnlatnr  detouies  les  veriles{exislentiseJ)el).  Mi- 

de  hoc  argamento  BrennaSoc.  Jesu  ,  in  .  ram  porro  est  quot  paralogismos  ioslruat 

opere  De  generis  humani  consensu  in  ad  hoc  efficiendum.  Conf.  Avertisse- 

agnoscenda  Divinitate ,  i  vol.  in-4°  ment  sur  Venseignement  de  M.Bau- 

Florenliae  1773,  parte  1,  cap.   26  et  <am  ,  Strasbourg  i834  ,  pag.  5et  seqq. 

seqq.  praesertim  cap.  33 ,  qai  omniam  (2)  Juxta  rigidiores  qaosdam  philo- 

plenissime  de  hoc  argumenlo  scripsit ,  sophos  demonslralio  a  priori  eadem  est 

ita  ut  vere  dixeris  ab  eodem  rem  fuisse  ac  ab  antecedente  prioritate  saltem  or- 

penitas  exhaastam.  dinis  juxta  nostrum  concipiendi  mo- 

(1)  Ita  auctor  operis    :   Essai  sur  dum  ,  non  vero  quae  ew  causa  ad  ef- 

Vindifference  en  matiere  de  religion  ,  fectum  procedit ;  quo   sensu  nemo  est, 

necnon  Bautain ,  etsi  diverso  principio  qaicontendatdemonstralionem  existen- 

ductas ,  qai  in  suis  responsionibus  ad  tiae  Dei  institui  posse  ;  sed  eam  solam 

Joan.  Fr.  Mariam  le  Pappe  deTrevern  ab  attribulis  ,  ex  ordineconceptis,  fieri 

Episcopum    Argentoratensem   (^Stras-  posse  existimant. 


TRACT.    DE    DEO. 


nulli  vocant ,  cum  nempe  proceditur  ab  efFectu  ad  causam ,  vel 
utrumque  simul  assumitur  (1). 

10.  In  delectu  autem  argumentorum  ad  finem,  quem  inten- 
dimus,  obtinendum  temperamento  quodam  nobis  opus  est.  Plura 
enim  sive  metaphysica  si\ e  ontologica ,  ut  vocant,  sive  pbysico- 
theologica  antiqui  et  recentiores  scriptores  ad  ostendendam 
supremi  numinis  existentiam  cogerunt ,  quae  omnia  persequi  con- 
stituli  nobis  limitesnonsinunt,  quod  et  nimis  operosum  et  super- 
vacaneum  prseterea  esset.  Quare  unum  vel  alterum  ex  solidiori- 
bus  et  clarioribus  seligemus ,  auditores  nostros  remittentes  ad  eos 
scriptores ,  qui  ex  instituto  unumquodque  argumentum  peculia- 
riter  enuclearunt.  Neque  enim  ii  sumus ,  qui  quae  vel  praetermit- 
timus ,  vel  non  aeque  probamus ,  hoc  ipso  ut  minus  apta  ad 
rem  conficiendam  repudiemus;  in  quod  vitiumincurreruntincaute 
nonnulli  scriptores  catholici,  et  passim  incurrunt  ex  quadam 
animi  perversitate  neoterici  scriptores  e  Protestantium  grege, 
quibus  constitutum  est  nihil  intactum  pragtermittere  (2). 


(1)  Dicitar  demonstratio  a  simulta- 
neOf  quod  constet  duabas  demonstra- 
tionibus  ,  a  priori  scilicet  et  o  poste- 
r.iori  in  unum  coalescenlibus. 

(2)  Inter  Catholicos  eminel  THermi- 
nier,  coi  vitio  vertitur ,  quod  argu- 
menta  qaatuor  ,  quibas  S.  Thomas  p.  2, 
q,  II ,  art.  3  ,  adstruit  Dei  existentiam, 
tamquam  minus  solida  traducat ,  quae 
tamen  communi  calculo  probantur.  £x 
Protestantibus  vero,  praeter  antiquiores 
aliquot ,  recenseri  debent  ii  omnes ,  qui 
autumant  ideae  Supremi  Numinis  sub- 
jici  ens  reale,  ut  Fichte  in  opere  : 
Anweis  zum  selig  Lehen ,  id  est ,  Ma- 
nuductio  ad  vitam  beatam ;  vel  qui 
demonstralionem  in  solis  rebus  mathe- 
maticis  et  iis  quae  sensibus  objecta 
snnt  locum  habere  arbitrantur,  utDaub, 

.  Theologumena  iii  et  seqq.;  Clodios , 
allgem»  Religionslehre  ,  etc.  seu ,  Doc- 


trina  universalis  de  religiohe,  77  et 
seqq.  187  et  seqq.;  Einleitung  von 
Gott  in  der  Natur  ,  etc,  seu  In- 
troductiode  Deo  in  naturam,  in  his- 
toria  humana  ,  Lips.  1818  ;  Marthei- 
necke  ,  Die  Grundlehre  ,  etc.  hoc  est, 
Doctrina  fundamentalis  christianoe 
dogmaticw ,  Berolini  181 9,  §§  23  et 
seqq.,  §  121  ,  ubi  haec  habet  :  Idea 
Dei,  tum  relate  ad  ejus  essentiam, 
tum  relate  ad  ipsius  existentiam  ea 
raiione  tantum  ostenditur ,  ut  evin- 
catur  ex  sensu  intimce  vitcB ;  et  12  3: 
Originalis  necessitas  unitatis  raticnis 
humanw  cum  conscientia  Dei  est  ar- 
gumentum prcecipuum  eorum  ,  cui  sic 
dicta  argumenta  innituntur ;  et  alibi 
passim  ;  H.  F.W.  fleinrichs,  Die  Re- 
ligion ,  etc.  sen  ,  Religio  in  intrinseca 
ralatione  ad  scientiam  ,  Heidelberg 
1822,  pag.  97  ;  Quod  demonstrandum 


PART.    I.    CAP.    I.    DE    DEI    EXISTENTIA,  7 

11-  Animadvertendum  denique  est,  non  ideo  in  tuto  rem 
totam  futuram ,  si  evicerimus  existentiam  Dei ,  nisi  praeterea 
ostendamus  Dei  nomine  venire  objectum  reale ,  cum  a  nobis  tum 
a  rerum  mole  distinctum.  Nam  recentiores  athei  primum  illud 
nobis  ultro  jam  concedunt ,  atqui  tamen  toto  coelo  a  nobis  dis- 
sentiunt ,  cum  nihil  aUud  Dei  nomine  intelligant  nisi  vel  ideam 
pure  subjectivam  vel  rerum  omnium  universitatem.  Propterea 
objectum  reaie  et  a  ceteris  omnibus  dislinctum  inteliectum  vo- 
lumus  in  sequente  propositione ,  etsi  de  hoc  posteriori  argumento 
postea  ex  professo  dicturi  simus. 

12.  His  ad  perspicuitatem  dicendorum  dehbatis,  esto  jam  : 
i:      ■ 

PROPOSITIO  L 

Dens  existit. 

13.  Haec  propositio  tum  praeambulum  fidei  est,  ut  loquitur 
S.  Thomas  (1),  quum  independenter  a  revelatione  solius  rationis 

assumitur ,  inqoit ,  existentia    nempe  et  seq.   Hi  autem  omnes  ex  criticismi 

Dei,  etiam  prout  cognoscitur  jam  est  schola  prodieronl.  Kantius  enim  prin- 

compietum,  dum  hocjuxta  suumcon-  cipiis  suis  de  postulato  et   aulonomia 

ceptum  concidit  cum  notione  cogita-  imperativoque  cathegoricorationis  prac- 

tionis.   Existentia    igitur   Dei  certa  ticae  ,  de  quibus  inferius  dicemus  ,  non 

est ,  et   in  certiiudine  et   cognitione  solum  ex  professo  omnes  plane  rejecit 

consistit  ipsa  existentia....  cum  adest  probationes    hucusque   adductas  ;    sed 

Dei  conceptus ,  Deus  ipse  esttamquam  praeterea  ansara  dedit ,  ut  alii  existen- 

conceptus  sui  est  sua  existentia;  vel  tiam  Dei  solido  carere  fundamento  pa- 

qui  affirmantDeumipsumesseindicem  tarent,  alii  in  sola  Dei  idea  subjectiva 

8ui ,  et  per  se  ipsum  ,  sive  in  conscien-  subsislerent ,   alii  atbeismum  moralem 

tia  quadam  Dei,  immediale  per  ipsum  profiterentur  ,  aliul  autotheismum  ,  etc. 

aut  spiritum  ipsius  in  hominis  animo  (1)  P.  i,  q.  ii,  a.  2  ,  ad  2  ,  ubiad- 

effecta  ,   cognosci ,   ideoque  aliis  argu-  dit :  Nthil  tamen  prohibet  illud  ,  quod 

mentis  plane  opus  non  esse  ,  ut  Ziegler,  secundum  se  demonstrahile  est  et  sci- 

Beitrage  zur  Geschichte  ,   etc.    seu  ,  bile  ,   ab  aliquo  accipi  ut  credihile , 

Collationes  ad  historiam  fidei  de  exis-  qui  demonstrationem  non  capit.  Cfr. 

tentia  Dei  in  theologia,  Gollingae  1797;  Joseph.  Saenz  de  Aguirre,  Ordin.  Bene- 

Schleiermacher, /)er  c/t//«f//cAe  G/aw-  dict.    Theologia  S,  Anselmi ^  Roraae 

he  ,  seu  :  Defide  christiana  ,  pag.  179  1688 ,  lib.  i ,  disp.  vii  ,  secl.  lel  seqc|[. 


8 


TRAGT.    DE    DEO. 


ope  in  Dei  existentiae  cognitionem  devenire  possimus,  tum  ad  fidem 
spectat ,  quum  Dei  existentia  sit  fundamentum  totius  revelatse 
religionis ,  et  ut  talis  perpetuo  supponatur  in  omnibus  christianse 
fidei  professionibus. 

14.  Sic  vero  1*^  ejusdem  veritatem  ostendimus  :  A  tota  aeter-» 
nitate  existit  aliquod  ens  ,  illudque  increatum ,  a  se ,  necessarium 
et  infinite  perfectum ,  a  quo  entia  contingentia  originem  et  exis- 
tentiam  habuerunt ;  atque  nihil  tale  in  hac  rerum  universitate 
est;  aliud  igitur  praeter  hoc  universum  admittendum  est  ens 
quidpiam  ^  nimirum  princeps  illa  et  infinita  rerum  omnium  causa 
et  origo,  quam  nos  Deum  nominamus  (1). 

15.  Primam  majoris  propositionis  partem  inficiari  ne  atheus 
quidem  potest ;  ahquod  enim  ens  ex  tota  aeternitate  fuisse  necesse 
est ,  quia  si  nihil  aliquando  fuisset ,  nihil  etiam  omnino  nunc 
esset ,  cum  ex  nihilo  et  a  nihilo  nihil  prorsus  oriri  et  effici  possit, 
Hoc  vero  dato,  rehqua  necessario  fluunt  ac  deducuntur.  Ens 
enim  ,  quod  a  tota  seternitate  extitisse  oportuit ,  debet  esse 
tncreatum  /  quandoquidem  nuUa  supponitur  causa  praecedens , 


praesertim  vero  sect.  iii  ,  necnon  Em-  est.  Id  ipsnm  ante  Clarkium  praeliterat 

manuelSanzS.  J.ScAo/a«fesarma^M«  ,  Suarez  ,  in  sua  metaphysica  ,  tom.  ii, 

Veneliis  i7i5;Tract.  deFide,  part.  111,  disp.  xxix  ,    sect.  3  ,  n.    i   et    seqq. 

disp.  VI ,  qui  id  data  opera  fuse  osten-  Poslea  vero  Card.  Gerdilius  hoc  ipsum 

duntomni  argumentorum  genere.  argumenlum  fuse  evolvit  in   disserta- 

(1)  Hoc  argumentura ,  seu  hanc  cfe-  tione  :  DelV  esistenza  di  Dio^  e  della 

monstrationem  ,  quam  recte  vocaveris  immaterialita  delle  nature  intelligentij 

mixtam  ,  utpote  quae  incipiat  a  poste-  opp.  edit.  Rom.  tom.  ii ,  §  iv.  Ex  hoc 

rioribus  et  disinat  in  demonstrationem  argumento  patet  statui  existentiam  Dei 

a  priori  circa  naturam   Dei ,  ac  ponat  distincti  a  rerum  universitate ,  ipsum- 

necessitatem   essendi  nt  fundamentum  que  poni  ut  substantiam  objectivam  ac 

existentia3  et    attributorum    Dei ,    prae  realissimam    existentia?  ,  durationis  et 

ceteri»  clare  evolf  it  Clarkius  in  traclatu :  ordinis  mundi  absolutara  causam ,  secus 

De  Vexistence  de  Dieu  et  desattri-  ac  fil  a  neotericis  ,  praesertim  ex  schola 

huts  de  Dieju  ,  i^56.  TertuIIianus  in  criticismi  ,    qui  ,   ut    diximus  ,    ideae 

lib.  Contra  Hermogenem  longe  pres-  divinae   realitatem  e   principiis   ratio- 

sius  ac  magis  energice,  quam  id  praeslilit  nis  iheoreticse    demonstrari    posse  ne- 

Ciarkius ,  ea  omnia  ,  quae  spectant  ad  gant. 


hanc  Dei  demonstrationem  ,  complexus 


PART.    I.    GAP.    1.    DE    DEI    EXISTENTIA.  9 

a  qua  prodierit ;  et  si  ab  aliqua  causa  prodiisset ,  jam  non  esset 
aeternum  ,  debet  igitur  esse  a  se ;  esse  autem  a  se  non  idem  est 
ac  se  ipsum  produxisse  ,  in  quo  manifesta  est  pugna  ;  esset  enim 
antequam  esset ,  sed  significat  existere  ex  vi  essentiali  suse  natu- 
rae ,  ita  ut  idea  entis  per  se  existentis  sit  idea  entis ,  cujus  exis- 
tentia  et  essentia  unum  idemque  sunt.  Ens  vero  a  se  exigit ,  ut 
sit  independens ,  immutahile ,  absolute  atque  omnimode  neces^ 
sarium ;  si  enim  fingatur  contingens ,  potuit  esse  et  non  esse  ^  ut 
pote  ad  utrumque  indifFerens ;  quse  igitur  causa  ipsum  ad  esse  po- 
tius  quam  ad  non  esse  determinavit?  Praesertiin  cum  ens  contin- 
gens  non  habeat  rationem  suaemetipsius  existentiae. 

16.  Jam  vero  quod  necessarium  est,  a  se  atque  a  tota  oeter- 
nitate  existit,  id  esse  debet  omni  possibili  perfectionum  genere 
cumulatum  et  undequaque  infinitum.  Quid  enim  in  primis  potest 
enti  incre«to  et  a  se  existenti  limites  aut  modum  imponere?  Quid 
perfectiones  certas  ei  definire ,  ita  ut  has  quidem  habeat ,  plures 
majoresve  non  habeat ,  cumanuUa  prorsus  causa  dependeat  sem- 
perque  extiterit?  Praeterea  ens  absoiute  atque  omni  modo  ne- 
cessarium ,  tantum  est ,  quantum  esse  potest ,  ergo  possibiles 
omnes  habeat  oportet  entis  perfectiones ;  sed  perfectiones  possi- 
biles  sunt  infinitae.  Nam  infinitum  est  cui  nihil  addi  potest ;  ni- 
hil  autem  addi  potest  perfectionibus  omnibus  possibilibus  ;  ergo 
ens  necessarium  perfectiones  habet  infinitas.  Quo  fit,  ut  ente  ne- 
cessario  nihil  excogitari  possit  mehus  ,  majus  aut  perfectius. 
Ab  hoc  ente  propterea  entia  contingentia  originem  et  existentiam 
habuerunt ;  quae  enim  contingentia  sunt ,  cum  potuerint  esse  et 
non  esse  ,  nec  essendi,  si  ita  loqui  fas  est,  rationem  in  se  ha- 
beant ,  ideoque  aliquando  non  fuerint ,  nec  proinde  ipsa  sibi 
dederintexistentiam  ,  nonnisiab  ente  necessario,  a  se  ,  ab  aeterno 
existente  originem  atque  existentiam  habere  potuerunt. 

17.  Proposido  vero  minor  apertissime  constat  :  nam  omnia , 
quae  in  hoc  mundo  sunt ,  contingentia  sunt  et  mutabiha  ;  quo- 
tidie  pleraque  nasci  et  extingui ,  multisque  modis  variari  et 
variata  fuisse  videmus ;  ergo  et  mundus  ipse ,  qui  nihil  aHud 
est ,  quam  immanis  entium  omnium  contingentium  collectio 
seu  aggregatio ,  quae,  quantacumque  demum  sit,  tam  contingens 


10 


TRACT*    DE    DEO. 


est ,  quatn  contingens  est  quaelibet  vel  mininia  ejus  pars.  Plane 
absonum  est  aut  mundumautmateriam  ,  ex  qua  mundus  constat, 
aeternam ,  increatam  ,  necessariam  ,  immutabilem  et  omnibus 
perfectionum  numeris  absolutam  dicere ,  ita  ut  nihil  melius  aut 
praestantius  fingi  possit  atque  excogitari ,  cum  vel  sola  ipsa  con- 
tinua  mutabilitas  imperfectio  sit  omnium  apertissima ,  certissi- 
mumque  propterea  creationis  et  b*mitationis  ejus  indicium. 

18.  Rationem  hanc,  a  gentilibus  ipsis  mutuatam,  adversus  atheos 
urgebant  veteres  Ecclesiae  Patres  :  Viderunt ,  inquit  S.  Augusti- 
nus  (1)  ,  quidquid  mutabile  est,  non  esse  summum  Deum.  Vi^ 
derunt  omnem  speciem  in  re  quacumque  mutabili,  qua  estquid- 
quid  illud  est ,  non  esse  posse  nisi  ab  illo ,  qui  vere  est,  qui  in~ 
coinmutabiliter  est,  Hcec  omnia ,  ait  S.  Joan.  Damascenus  (2) , 
cum  mutabilia  sint  y  sane  etiam  creata  esse  oportet.  Si  vero 
creata  y  haud  dubium-  quin  ab  aliquo  opifice  sint  condita.  Atqui 
creatorem  increatum  esse  necessum  est.  Nam  si  ipse  quoque 
creatus  est,  a  quodam  profecto  creatus  erit  y  sicque  donec  ad 
aliquid  increatum  venerimus.  Increatus  igitur  cum  sit  ille 
conditor y  omnino  nec  mutabilis  est.  Hoc  autem  quid  aliud 
nisi  Deus  fuerit^  Sic  ceteri  Patres  passim  (3). 

19.  2°  Argumento  ,  ut  vocant  physico  theologico  eamdem 
propositionem  evincimus,  mirabili  nempe  istius  universi  dis- 
positione  ,  ordine  ac  pulchritudine ;  tanta  enira  est  eorum  , 
ex  quibus  adspectabihs  hic  mundus  texitur ,  venustas  et  elegan- 
tia,  apta  et  cohaerens  inter  se  omnium  proportio  partium;  tanta 
tamque  constans  dissimihum  contrariarumque  rerum  societas, 

(1)   De  Civ.  Deif  lib.  viii,  cap,  6,  '^Aktktto^  oh  av  c  (Stjf^iov^ycff  ,   TruvTas 

loqaens  de  philosophis  platODicis  ,  obi  Kott  «rpe^rreV  i(rTr  tcvto  ^t  t»  xt  uXXo 

hoc  ipsum   argamentam   longias  pro-  ttti ,  ^  &tog  ;   De  orth.  fide  ,  lib.  i  , 

trahit  et  evolvit.  cap.  3,  pag.  126,  edit.  Leqoien  ,1712. 

(2)Haecsont  verbaejas:  Tp«;rT«6To/iiw»  (8)  Cons.   Petavios  tom.  i.    Theol. 

ofTctyTrectTag  KeciKTtrTu' KTta-T<x  ^tcvTec,  dog m.  Vih.   I,   cap.   2.   Vix  est    arga- 

TTtivTaig  Ctto  rtvos  i^KjictovfyijB-tjruy'  ^ii  mentoram  genas  a  recentioribus  philo- 

(J^e    Toy    ^fifAtov^ycv    uKTttrTov    thuf     ti  sophis  velut  novum   invectum ,    quod 

yecf  KUKt7vos  iKTi<rB-tj ,  TrtAvras  wVo  Ttvos  Ecclesiae  Patres  ,  sive  graeci ,  sive  latini , 

(KTiff-B-fij  teios  uv  'fXB-6)fttv  tis  Tt  uKTtTTov.  Don  proeoccapaverint. 


PART.    I.    GAP.    I.    DE    DEI    EXISTENTIA.  11 

convenientia  atque  harmonia;  hisque  singuHs  tantojudicio  con- 
creditum  munus  suum ,  descriptus  suus  finis  est ,  ut  nemo  sanus 
aliqueni  hujus  magnifici  operis  architectum  et  moderatorem  esse  , 
qui  cuncta  direxerit,  suo  quaeque  ordine  disposuerit,  singula  ad 
suos  fines  destinaverit ,  non  e  vertigio  conjiciat ,  non  apertissime 
videat.  Genus  hoc  argumenti ,  ad  quod  saepe  adeo  Scripturse  ho- 
mines  provocant  (1),  praeclare  inter  Patres  exposuerunt  Justinus, 
Athanasius,  uterque  Gregorius ,  Nazianzenus  atque  Nissenus,  et 
Basihus  apud  Petavium  (2).  Quod  si  ab  externis  objectis  ad  nos 
ipsos  cogitationem  convertamus  ,  nihil  opus  habemus,  subdit 
S.  Basilius  (3),  ex  universitatis  structura  opificem  indagare,  sed 
in  nobis  ipsis  veluti  exiguo  quodam  mundo  magnam  conditoris 
nostri  sapientiam  intuemur  (4). 

20.  S^'  Atque  hinc  factum  est,  ut  mirabilis  semper  fuerit 
populorum  omnium  sive  sylvestrium  et  agrestium  sive  exculto- 
rum  consensio  in  admittenda  aliqua  divinitate.  Nam  nullagen» 
est,  ut  ait  Tulhus  (5),  neque  tam  immanmeta  y  neque  tam  fera, 
quce  noriy  etiamsi  ignoret  qualem  deum  habere  deceat,  tamen 

(1)  Praesertim  vero  Psal.  viii  et  xvin ;  serant  aliqaam  partem  hajas  aniyersi 
Job.  cap.  m  et  a  cap.  xxxvii  ad  xli  ;  illastrandam  ,  ot  ex  ea  evincerent  exis- 
Is.  XL  ,  21  et  seqq.  et  xLii ;  Ps.  xLv,  tentiam  Dei  ,  sic  ex.  gr.  Fabriciasscrip- 
i8;  Jerem.  xiv,  22;  Sap.  xiii,  i  et  sit  Theologiam  aqucB  ;  Niewentjt  , 
seqq.,  Eccli.  i  et  xLiii ;  Mallh.  vi ,  Theologiam  anatomicam  ^  naturalem, 
25  et  seqq.;  Act.  xiv  ,  i5,  17  et  efc.;Dheram,  Theologiam  astronomi- 
XVII,  24,  28;  Rom.  I,  19,  20.  cam et physicam ',  Lesser,  Theologiam 

(2)  Lib.  I ,  cap.  i .  insectorum  ,   quam  illustrationibas  et 

(3)  In  HomiL  ad  illud  ^«enc?e  tihi,  notis  auxit  Lionnet ;  nec  non  Theolo- 
tom.  1,  pag.  352,  edit.  Paris,  1698  :  giamfestaceam-j  Theologiam fbssilium; 
OJ^fK  ^tija-^  tK  rijg  rm  o>\.m  Kuru&Ktt}-  acceterispraetermissis,novissime  prodiit 
«ff  rov  ^t^fctovpyoy  'tljx*tCtiv ,  uXX'  iv  opus  egregiam  Guillelmi  Wewel ,  ^s- 
Ttttttru  otovtt  /tctK^S  rttt  Kor/tcat  y  tjjv  ^e-  tronomia  et  physica  in  suis  relationi- 
yeiXjjv  Kuro^^tt  rov  Kriravros  a-t  to^Uv.  bus  ad  theologiam    naturalem  ,  cujus 

(-4)  Cons.  Lessius  ,  praecipueinopere  quidem    compendium    et  analysin  ex- 

De  Numine  ejusque  Providentia,\\h,  j,  hibent  Annali  delle  scienze  religiose, 

abi  totum  istud  argumenlam  praeclare  fasc.  i  ,  Luglioed  Agosto,  Roma  i835. 

multiplici  ratione  evolvit ,  et  Fenelon  ,  (5)  Delegibus,  lib.  i,  cap.  8  ,  edit. 

Traitk  de  Vexistence  de  Dieu.  Docti  Taarin. 
aatem  homines  singillatim  sibi  sump- 


12  '  TRAGT.    DE    I>EO. 

hahendum  sciat.  Qui  quidem  unanimis  et  praestans  omnium  gen- 
tium  consensus,  nunc  jam  ab  omnibus  admissus  post  tot  detectas 
nationes  (1)  ac  exploratas  accurato  examine  earum  omnium  ideas 
religiosas,  argumentum  vel  saltem  praesumptionem  certissimam 
constituit  de  Dei  existentia.  Hic  enim  consensus  factum  est  ex- 
ploratissimum,  quod  spectari  debet  velut  effectus  quidam  univer- 
salissimus  ,  cujus  causa  assignanda  est;  jam  vero  nulla  alia  causa 
assignari  potest,  quae  effectui  adeo  universali  et  constanti  expli- 
cando  par  sit ,  nisi  vel  inclinatio  et  dictamen  ipsius  naturae ,  vel 
traditio  quaedam  originalis  vel  utrumqne  simul.  In  quacumque 
hypothesi  semper  concludi  debet  cum  eodem  Tullio  (2) :  De  quo 
omnium  natura  consentit,  id  verum  esse  necesse  est. 

21.  Atque  his  argumentis  contenti  sumus ,  quorum  vestigia  sive 
in  sacris  Htteris ,  sive  in  operibus  Patrum  videre  est ,  quaeque 
proinde  apprime  Theologum  hominem  decent.  Qui  plura  cupit, 
apud  probatos  auctores ,  qui  de  hac  re  egere ,  unde  sitim  expleat 
abunde  habet  (3).  Interim  ne  difficultatum  confusa  expositio 
quempiam  abruat,  eas  in  quasdam  classes  redigemus. 


(1)  Qaod  inter  ceteros  admittit  im-  Cantuar.  tam  in  Monologio  de  divi^ 
pius  aaetor.  operis  :  Risum6  de  rhis-  nitatis  essentia ,  cap.  i  et  seqq.,  tam 
toire  des  traditions  morales  et  reli-  in  Proslogio  de  Dei  exist.  cap.  i , 
gieuses  chez  divers peuples  ,  par  M.  de  ubi  ait  :  Id  quo  majus  cogitari  ne- 
S.  Paris,  1825,  pag.  3  et  seqq.  Fa-  quit  non  potest  esse  in  intellectu  solo  , 
tetur  admittendam  esse  existentiam  et  cap.  3  ;  vid.  Gaunilonis  Liber  pro  in- 
nnitatem  Dei ,  quia  harum  verilatum  sipiente  adversus  Anselmi  in  proslogio 
vestigia  reperiuntur  in  omnibus  popu-  ratiocinationem  ,  Anselmi  operum  i , 
lorumtraditionibus,  35  et  seqq.;  Anselmi  lib.  Contra  in- 

(2)  De  nat.  deor.  lib.  i,  cap.  17  ,  sipientem  et  apologet.  contra   Gauni- 
'  edit.  Taur.  Praemiserat  autem  .-  Quum  lonem  ,  ibid.  pag.  37.   Totam  Anselmi 

enim  non  instituto  aliquo  ,  aut  more,  argumentationem  sicbreviter  complexus 

aut  lege  sit  opinio  constituta ,  maneat-  est    Vasquez   in   p.    i.   q.   11,   a   3, 

que  ad  unum  omnium  firma  consen-  disp.  xx  ,  cap.   4  *  ^«w«  ^*'  «^^  ^wo 

sio ,  intelligi  necesse  est ,  esse  Deos ,  melius  excogilari  non  potest  ;  sed  id, 

quoniam  insitas  eorum  ,  velpotius  in-  quo  melius  excogitari  non  potest ,  ne- 

natas  cognitiones  habemus.  quit  esse  in  sola  cogitallone ,  sic  enim 

(3)  Argumentum   ontologicum   om-  non  esset  melius  ;  id  enim  melius  est, 
nium    primus   proposuil  S  .  Anselmus  quod  in  cogitatione  et  in  re  ipsa  est  ; 


PART.    I.    GAP.    I.    DE    DEI    EXISTEWTIA.  13 

DIFFICULTATES. 

Adversus  argitmentum  deductum  ex  ente  necessario  et 
rerum  contingentia, 

22.  Obj.  prima.  1°  Nihil  vetat,  quominus  dicamus  hanc  rerum 
universitatem  non  esse  nisi  seriem  infinitam  generationum  et 
productionum ,  ita  ut  corruptio  unius,  ut  fertur ,  s\t  generatio 
alterius.  2«  Cum  vero  haec  successiva  ac  nunquam  interrupta 
reproductionum  series  hominis  mentem  fatiget ,  hinc  est  quod  ad 
se  expediendum  ab  hac  difficultate  ipse  confugerit  ad  causam 
quamdam  primam  excogitandam  (1).  3°  Si  tamen  in  mundo  ad- 
mitti  debent  ejusmodi  generationes  ac  productiones ,  in  quo  latet 
aequivocatio ;  proprie  enim  loquendo ,  universitas  rerum  non  est 
nisi  quoddam  totum  necessario  existens  ,  quod  incessanter  evol- 
vitur  ,  seu  est  idem  esse  immutabile  in  sua  substantia  ,  ac  perpe- 
tuomutabile  ac  varium  in  suis  modificationibus.  4°  Sane  ex  ni- 
hilo  nihil  fit.  5°  Una  substantia  nequit  afiam  producere,  totum 
aeternum  est  ac  necessarium ,  quod  hodie  est  fuit  hesterna  die  ac 
nudius  tertius  et  ita  porro  atque  incessanter  fuit.  6°  Niliil  destrui 
potest,  nec  proinde  creari  (2) ;  ergo. 

23.  Resp.  Ad  1"^ ,  Neg.  Quia  impUcat  dari  seriem  ejusmodi  ge- 
nerationum  et  productionum  infinitam;  esset  enim  actu  finita 

ergo  Deus  est  in  rerum  naiura»  Ren.  fase  evolvit.   Cons.   etiam  Jos.   Saenz 

CaTiesiusMedit.  de prima philosophia ,  de  Agnirre  in  opere  :  S,  An.selmi  theO' 

med.  V,  et  in  epist.  edit.  Amstel.  1682,  logia  ,  elo.  Romae  1688,  tom.  i ,  disp. 

hoc  argumenlum  probavit  et  suum  fe-  xii  ,  sect.  i  et  seqq. 

cit ;  quod  postea  pariter  praestiterunt  (1)  Ita  auctor.   operis    :   Lettre  de 

Wolf,  Theol.  nat.  lib.  1 ,  pag.  i^  et  Trasihule  a   Leucippe,  pag.   162  et 

seqq.;  Moses  Mendelsohn ,    Morgen-  178;   Pensdes   sur  Vinterpret,  de  la 

stunden  ,  etc.  hoc  est ,  Horoe  matuti-  Nat.,  Encyclopedie  ,   art.  Imparfait; 

ncBf  i,  2,  anno  1786,  aliiquenon  pauci.  Syst.  de  la  nat.  apud  Bergier  ,  TraitS 

Conlra  verd  S.  Thomae  p.  i.  q.  n.  a.  de  la  Religion  ,  tom.  11 ,  pag,  262. 

i  ad  2  ,  ejusmodi  argumentandi  ratio  (2)  Elementsde  la  Philos.  de  New- 

non  probatur.   Simonnet ,    Tract,  de  ton ,  i  part.,  c.  i;  Encyclopedie ,  art. 

Veouno  ,  disp.  i,  art.  3,  demonst.  v,  Production  ,  ibid.  pag.  266. 
prop.  1  et  seqq.  eam  demonstrationem 


14  TRACT.    DE    DEO. 

et  infinita ;  infinita  qiiidem ,  ut  supponitur ,  et  finita ,  quia  potest 
semper  novum  capere  incrementum,  ut  patet;  quia  hodie  plures 
quamherigenerationes  et  productiones  habentur  ,  cras  plures  ha- 
bebuntur  quam  hodie ,  et  sic  deinceps :  vel  dicendum  infinitum 
exurgere  ex  numeris  finitis ,  quod  pariter  implicat.  Absurda  igitur 
ejusmodi  hypothesis  est  et  impossibihs  (1). 

24.  Ad  2™,  Necj.  Ideo  enim  hominis  mens  fatigatur  quia  ipsa 
in  serie  illa  cernit  contradictionem  et  absurdum;  responsio  con- 
stat  ex  modo  dictis. 

25.  Ad  3°* ,  Neg.  Universitatem  rerum  esse  totum  quoddam 
necessario  existens ,  aUoquin  esset  absolute  perfecta  et  infinita  , 
nuUis  vicissitudinibus  obnoxia ,  ut  ex  dictis  in  probationibus  con- 
stat ,  cum  disseruimus  de  ente  necessario ,  quod  omnem  plenitu- 
dinem  esse  importat. 

26.  Ad.  4°^ ,  Dist,  Ex  nihilo  tum  sui  tum  causae ,  cono, ;  sui 
tantum,  neg.  Hoc  ipso  enim  quod  ex  nihilo  nihil  fiat,  ac  tamen 
tam  multa  esse  videamus,  quae  nulla  intrinseca  necessitate  exis- 
tunt ,  concludimus  :  ergo  aliqua  causa  est  a  qua  prodierint. 

27.  Ad  5™ ,  Dist.  Finita  ,  trans»;  infinita,  neg.  Sed  de  hoc  cum 
adversus  Pantheistas  agemus. 

28.  Cum  vero  falsum  absolute  sit  existentiam  actualem  entis 
contingentis  connexionem  habere  cum  existentia  sive  praeterita 
sivefutura,  hinc,  neg.  conseq,  Alioquin  existeret  necessitate  na- 
turae ,  quod  implicare  vidimus. 

29.  Ad  6™  5  Dtst,  antec.  A  se  vel  a  potentia  finita,  conc;  ab  alio, 
infinita  nempe  potentia  praedito,  neg. 

30.  Inst.  1°  Totum  non  est  contingens ,  ergo  totum  aeternum 

(l)  Cons.  Card,  Gerdil  in  Disserta-  tract.   De  fluxionihus   (  Card.  Gerd. 

nione  della  esistensa  di  Dio   e  della  opp.  edit.  Rom.  tom.  ii)  ;  idem  vero 

immaterialita  delle  nature  intelligenti ,  ipse  ex  professo  demonslrat  in  opusculo: 

§  3  ,  n.    3i  ,  nbi  Cl.  auctor   ostendit  MSmoire  de  Vinfini  ahsolu  considSrS 

impossibilem  esse  ac  plane  repugnare  dans  la  grandeur   (  edit.  Rora.  opp. 

multitudinem   sive    seriem  atomorum  tom.  v,  tum  in  alio  :  Eclaircissement 

infinitam  ,  et  vocat  rigorosas  demon-  sur  la  notion  et  la  divisihilitS  de  VS- 

strationes  ,  quas  de  hoc  argumento  D.  tendue  gdomelrique  pour  servir  de  rS- 

Maclaurin  opposuit  Fonteneliio  ,  in  suo  ponse  a  la  lettre  de  M .  Dupuis  ,  ibid. 


PART.    I.    CAP.    I.    DE    DEI    EXISTENTIA.  15 

et  necessarium  est  (1).  2°  Nec  obstat  res  omnes  esse  limitibus 
circumscriptas ,  nam  licet  essentiaj  rerum  aeternse  sint  ac  necessa- 
riae ,  non  ideo  omnibus  perfectionibus  prseditae  sunt. 

31.  Resp.  Ad  l^,  Dist.  Quatenus  praeter  entia  contingentia 
involvit  etiam  ens  neeessarium,  conc;  seposito  ente  necessario  ^ 
totum  non  est  conting^ens,  neg.  et  sic  nego  consequens. 

32.  Ad2*»,  Neg,  Ad  probat..  licet  rerum  essentice  y  etc.  Dist, 
in  abstracto  atque  in  se  spectae  seu  in  sua  notione  metapbysica  , 
conc;  id  enim  postulat  ipsorum  natura ;  in  concretd  seu  existen- 
tes  ,  neg.  Si  enim  a  se  existerent ,  jam  earum  natura  aliter  pos- 
tularet ,  prout  postulat  natura  entis  necessarii. 

33.  Obj.  secunda.  Tota  visallati  argumenti  in  contingentia  re- 
rum  omnium  bujus  universi  fundatur;  jam  vero  haec  nulla  est, 
1°  quia  ex  eo,  quod  partes  hujus  universi  contingentes  sint,  in- 
ferri  nequit  totum  universum  esse  contingens ,  ahoquin  a  distri- 
butivo  ad  collectivum  sensumtransitiofieret,  quam  argumentandi 
rationem  utpote  vitiosam  logici  rejiciunt ;  2°  eo  magis  quod  ejus- 
modi  argumentandi  ratio  faisa  etiam  deprebendatur  in  prsedicatis 
essentialibus  ;  quia ,  et  si  nulla  sit  essentiahs  determinata  exten- 
sio  ,  figura ,  modus  ahcui  corpori ,  pessime  concluderetur  dari 
posse  corpus  absque  ulla  extensione ,  figura ,  etc.  Vel  etiam  ex 
eo  3°  quod  singulae  hujus  mundi  partes  corruptibiles  sint ,  male 
concluderetur  totum  simul  corrumpi  posse ;  vel  Deum  posse  to- 
tam  entium  possibihum  collectionem  producere ,  eo  quod  singula 
producere  possit ;  ergo. 

34.  Resp.  Conc.  maj,  neg.  min.;  ad  l^.  prob.  neg.  Ad  id  vero 
quod  subditur  de  vitiosa  argumentandi  ratione  a  sensu  distribu- 
tivo  ad  coUectivum ,  dist.  Est  vitiosa ,  dum  tribuitur  collectioni 
quod  non  competit  nisi  partibus  singillatim  sumptis  ,  conc;  dum 
tribuitur  collectioni  quod  a^que  competit  partibus  sive  seorsim  sive 
simul  sumptis ,  neg.  Exemplum  esto  in  exercitu  ,  multitudine , 
summa ,  etc.  Certe  male  concluderetur  si ,  quod  competit  exercitui, 
multitudini,  summae,  eis  negaretur ,  eo  quod  id  non  competat 

(1)  Ita  Ocellas  Lucenns  anliqoissi-  nos  pervenerint ,  apad  Bergier ,  loc.  cit. 
mu8  philosophoram  ,  qaoram  opera  ad      pag.  268. 


16 


TRAGT.    DE    DEO. 


mililibus,  hominibus,  numeris ,  sive  unitatibus  seorsim  sumptis. 
Ast  si  tribuatur  toti  exercitui ,  etc.  quod  competit  ita  militibus,  ho- 
minibus,  numeris  singulis,  ut  asque  competat  etiamsimul  sump- 
tis ,  nullum  deprehenditur  vitium  in  ea  argumentandi  ratione ;  ut 
cum  quis  pronunciaret  de  toto  exercitu  vel  multitudine  ,  quod  sit 
mortalis  5  de  summa  ,  quod  sit  finita  ;  sic  massa  bene  dicitur  au- 
rea,  si  partes  ex  quibus  conficitur  aureai  sint.  Quod  quidem 
valet  tam  in  praedicatis  accidentahbus ,  quam  in  prsedicatis  es- 
sentialibus. 

35.  Ad  exemplum  petitum  ab  extensione,  si  sermo  sit  de 
corpore  modo  seu  statu  naturali  existente ,  institueretur  utique 
sophisma ,  quia  aliud  est  dicere  nullam  determmatam  extensionem 
vel  figuram  esse  corpori  essentialem ,  et  ahud  est  affirmare  nullam 
penitus  esse  essentialem  ,  quod  fieri  non  posse  contendunt  plures; 
quibus  et  nos  assentimur. 

36.  Ad  3"»  ,  In  eo  quod  dicitur  de  corruptione  universali 
nullum  apparet  inconveniens,  quia  reipsa  tota  collectio  corrup- 
tibilis  est. 

37.  Quod  demum  postremo  loco  aliatum  est  de  collectione  om- 
nium  entium  possibilium  a  Deo  producibih' ,  omnino  negatur ,  non 
quidem  propter  naturam  entium  possibiHum  ,  quae  produci  pos- 
sent ,  sed  propter  impossibiHtatem  seriei  et  coUectionis  actu  in- 
finitae ,  quae  impossibihs  est  et  impiicat ;  darerur  enim  collectio 
infinita  exurgens  ex  numeris  finitis. 

38.  Obj.  tertia.  Non  repugnat  mundum  ^eternum  supponere , 
cum  nulla  intrinseca  repugnantia  ostendi  possit  mundi  'ijeternita- 
tis,  quam  plures  veteres  philosophi  docuerunt  (1);  itaque  neque 
repugnat  ipsum  supponere  a  se  existentem ;  ergo. 

(1)  Ex  veteribns  philosophis ,  qui  non  tiores  Platonici  mundum  dixerunt  aeter- 

praecise  mundum  ,  sed  materiam  aeler-  num  ;  cfr.   Joan.    Laurent.   Moshemii 

nam  posuerunt,  eminent  Stoici ,  quibus  Dissertatio   de  creatione   ex   nihilo , 

persuasum  erat  duo  fuisse  rerum  prin-  §  3i  ad  cap.  5  Syst.tntelL  Cudworth» 

cipia  ,  alterum  agens  ,  alterum  patiens,  Atque  in  genere  iis  omnibus  haec  arrisit 

Deum  et  materiam  Eeternam.  Cfr.  Jas-  senlentia ,  qui  velut  dogma  posuerunt 

tus  Lipsiusin  Physiologia  Stoicorum  ,  illud  principium  :  Ex  tiihilo  nihil  fit; 

lib.  I  ,dis.  IV,  p.  q.  et  iib.  11,  dis.  11,  c  fr.  Cudworlh  op.^cit,  lib.  v.  sect.  11. 
pag.  57  et  seqq.  Sic  veleres  et  recen- 


PART.    I.    CAP.    I.    DE    DEI    EXISTENTIA. 


17 


39.  Resp.  Neg.  antec.  Repugnat  enim  ex  dictis  dari  seriem  sive 
actualem  et  simultaneam ,  sive  successivam  entium  finitorum , 
quia  infinitum  coalesseret  ex  numeris  finitis ,  quod  implicat.  Po- 
sito  autem,  quod  mundus  ab  [Bterno  esset  sive  conditus  sive 
non ,  necessario  deberet  dari  series  infinita  successiva  (1).  Ad- 
datur ,  quod  si  mundus  esset  a  se  ,  ipse  jam  esset  Deus  ;  quod 
est  absurdum ;  ac  proinde  negatur  consequentia.  Quod  autem  dic- 


I  (1)  Licet  S.  Thomas,  p.  i  ,  q.  xivi.  a. 
2 ,  contendat  sola  fide  constare  mandura 
non  seraper  faisse  ,  ac  propterea  demon- 
strative  probari  non  posse  eam  non  sem- 
per  exstitisse,  attamen  soperius  ( q.  vir, 
art.  4)  eaposuit ,  qaibas  ejasmodisen- 
tentia  destruitar.  Etenim  in  hoc  arti- 
calo  pro  certo  ponit ,  irapossibilem  esse 
multitadinem  actu  infinitam  sive  per 
se,  sive  peraccidens,  qmaiSpecies  tnul- 
tutidinis  sunt ,  ut  ipse  loquitar,  secun- 
dum  species  numerorum.  Nullaautem 
species  numeri  est  infinita  ,  quia  qui- 
libet  numerus  est  multitudo  mensurata 
perunum.  Jam  vero  eadem  ratio  militat 
pro  serie  infioita  successiva  ;  quare,  si 
implicat  ex  principio  S.  Doctoris  series 
nuraerorum  ac  multitudinis  infinita  ac- 
tualis  ,  implicat  pariter  series  successive 
infinita  ,  quae  tamen  daretur  ex  hjpo- 
thesi  mundi  ab  aGtcrno  conditi.  Adden- 
dum  praelerea  ,  S.  Doctorem  forsan  non 

.  praevidisse  ,  illos  futuros  aliquando  ,  qui 
essent  abusuri  tali  hypothesi  ad  sua  pro- 
pria  placita  adstruenda.  Praeclare  cl. 
Card.  Gerdil,  disserens  de  hac  S.Thomae 
opinione  ,  scribil  ;  lo  so ,  che  S.  Tom- 
maso  non  ha  creduto  rigorosamente  di- 
mostrata  la  rupignanza  dell^eternitd 
del  mondo,  supponendo  lacreazione  ab 
aeterno  ,  ma  non  ha  detto ,  che  non  si 
potesse  dimostrare  in  avvenire.  Egli 

T.  II. 

\ 


ragionava  sulle  nozioni  filosofiche  ri' 
cevute  a  suoi  tempi  ,  e  niuno ,  anche 
infilosofia^  lo  superb  mai ,  ne  per  acu- 
tezza  d'ingegno  ,  ne  per  maturita  di 
giudizio ,    nh  per  copia  di  dottrina. 
Ma  in  quei  tempi  le  nozioni  geome- 
triche  non  erano  si  strettamente  legate 
alle  teorie  filosofiche ,  ne  cosi  dichia- 
rate ,    cotne  sono  state  dipoi  per  gli 
studj  di  tanti  celebri  moderni.    Tra 
gli  antichi  teologi  molti  hanno  soste- 
nuta  Vimpossibiiitd  del  moto  eterno., 
perb  crederei  y  che  considerata  la  quis- 
tione  sotto  aspetto  puramente  scolastico 
non  abbia  da  riguardarsi  come  oppos- 
to  alla  rispettabilissima  scuola  tomis- 
tica  ,  il  sentimento  di  coloro  ,  che  ne- 
gano  la  possibilitd  del  moto  eterno  : 
e  posta  la  quistione  sotto  altro  aspetto 
cioe  considcrate  le  ragioni  dedotte  della 
geometria  comprovanti  Vimpossibilitd 
deWinfinito  assoluto  nelle  quantitd  ed 
in  qualunque  serie ,  e  da  credersi  Vuso 
di  si  fatti  argomenti  non  solo  non  con- 
trario ,  ma  conforme    allo   spirito  di 
S.  Tommaso  ,  il  quale  ,  piii  che  altri 
mai,  seppe  rivolgere  in  favore  della 
religione  i  lumi  tutti ,  che  potea  som- 
ministrare  la  ragion  naturale  {Saggio 
d'istruz.  teol.  de  Deo  uno  ,  tom  x  ,  opp. 
edit.  Rom. ).   Laudati   loci    versio  re- 
peritur  ad  calcem  hujus  volaminis. 


18 


TRAGT.    DE    DEO.  *f^^ 


tum  est  de  mundo ,  dici  pariter  debet  de  materia ;  hac  enim  se- 
mel  aeterna  supposita,  jam  incidimus  in  absurda  modo  recensita; 
semper  enim  eadem  est  ratio ;  quare  non  diutius  in  his  nugis  re- 
fellendis  commorari  debemus. 

40.  Obj.  quarta.  1°  Dei  idea  subjectiva  est ,  quae  deinde  ratio- 
cinando  affingitur  summi  cujusdam  numinis  enti  reali ,  sed  abu-» 
sive  et  perperam ;  2°  neque  enim  demonstratio  haberi  potest 
nisi  in  solis  rebus  mathematicis ,  et  in  iis  ,  qure  sensibus  obnoxia 
sunt  (1) ;  accedit ,  3°  quod  ipse  sui  index  est  Deus ,  sive  per  seip- 
sum,  sive  per  conscientiam  quamdam,  per  ipsum  aut  per  spiri- 
tum  ipsius  originarie  in  animo  productam,  homini  cognoscendum 
se  exhibet.  Quare  argumentis  aliis  opus  non  est  (2) ,  ergo. 

41.  Resp.  ad  1"^  Dist.  Est  idea  subjectiva  cui  respondet  objec- 
tum  reale,  conc;  absque  ejusmodi  objecto,  fieg.  Idea  Dei,  seu 
notio  suprerai  alicujus  numinis  hoc  sensu  subjectiva  dici  potest , 
quatenus  in  hominis  mentemrecipitur ,  non  vero  quatenus  eidem 
notioni  non  respondeat  objectum  reaie ;  rigorosa  enim  ratiocina- 
tione  homo  ex  effectu  assurgit  ad  causam  a  se  existentem ,  dis- 
tinctam  ab  hoc  universo,  quam  Deum  dicimus ;  alioquin  effectus 
poni  deberent  absque  causa  ,  quod  omnino  repugnat  (3). 

42.  Ad  2"» ,  Dist,  Id  est ,  non  potest  haberi  ejusmodi  evidentia  , 
qualis  inest  demonstrationibus  mathematicis  et  physicis ,  conc, ; 

(l)Cf. Gadworth,  loc.  cit.§62  ,  27,  seq.,  §    121.  Veram  auctores  isti  non 

(2)  Ita  Frid,  Jacobias  ,  in  op.  f^on  advertunt ,  sensam  religiosum  praesup- 

die  gottliche  Dingen  ,  etc.  seu  ,  De  re-  ponere  ideas  religiosas,  ex  quibas  postea 

bus  divinis    earumque    revelatione  ,  sensus   iile  profluit  ;   quia  ,    nisi  iWse 

Lipsiae  181 1  ,  pag.  33  ,  162  ,  17^;  qai  praecederent ,  nunquam  oriri  ejasmodi 

persuasionem  deDeo  minime  probatione  sensus  posset ,  per  quem  homo  in  com- 

niti  af&rmat ,  sed  merum  esse  sensum  municatione  ponitur    cum   Deo.    Haec 

(  Gefiihl ,   Sentiment  )    et    instinctum  phiiosophia  ,    quae  omnia  coUocat  in 

quemdam.  Sic  pariter  Daub  ,  Theolo-  sensu ,   seu ,  si  placet,  in  sensu  reli- 

gumena  ,   iii  et  seqq.;  Clodius  ,  All-  gioso,  »en»/«^ica  nuncupatur. 
gemeine  Religionslehre  ,  elc.  seu  ,Doc-  (3)  Cons.  Zallinger  S.  J.  in  opere  , 

trina  universalis  de  religione  ,  Lipsiae  quod  inscribitur  :  Disquisitionum  Phi- 

i8iS',Marheinecke,DieGrundlehren,  losophioe  Kantiance   lihri   duo ,  An- 

eic,seu,Doctrinwfundamentateschris-  gustae  Vindel.  1799,  praesertim  lib.  1, 

tiance  dogmaticoe ,  Berl.  1819,  §§23  et  capp.  \6  et  17. 


PART.    1.    GAP.    1.    DE    DEI    EXISTENTIA»  19 

qualis  competit  metaphysicis  ,  neg.  Cum  diversa  sint  axiomata  , 
quibus  innituntur  demonstrationes  mathematicae  ,  physicse ,  me- 
taphysicse  atque  morales,  diversae  etiam  sunt  demonstrationes 
iisdem  superstructae ,  diversee,  inquaoa  ,  specie  tenus ;  cum  cetero 
quin  in  eadem  certitudinis  atque  evidentiae  firmitate  consistant 
omnes ,  utpote  quae  in  aeque  certis  ,  seque  ineluctabilibus  principiis 
fundantur ;  quod  philosophi  etiam  fassi  sunt  Wolfius  ,  Lockius , 
Leibnitzius  aliique  (1). 

43.  Ad  3*",  Dist.  Mediate,  conc. ;  immediate ,  neg.  OmnQm  enim 
€Ognitionem ,  quam  de  Deo  in  hac  vita  habemus  ,  per  creaturas 
nobis  comparamus ,  quae  quidem  cognitio  abstractiva  dicitur  ut 
discernatur ab  intuitiva,  quam  in altera  vita  speramus.  Ad  summum 
addi  potest ,  quod  verissimum  est ,  nos  in  iiobismet  ipsis  experiri 
insuperabilem  quamdam  tendentiam  genericam  in  Deum  et  quam- 
dam  supremi  hujus  numinis  insitam  indigentiam  ,  quam  ab  ipso 
ortu  nobiscum  ferimus ,  perinde  ac  principia  legis  naturalis ,  quae 
recte  dixeris  scripta  in  cordibus  nostris ,  non  autem  ad  exclusio- 
nem  illius  demonstrationis ,  quam  ex  creaturis  conficimus ;  aiio- 
quin  athei  convinci  non  possent ,  negantes  se  ejusmodi  pondus, 
ut  ita  dicam,  ac  propensionem  seu  instinctum,  ut  quidam  vo- 
cant ,  in  Deum  minime  persentire ,  vel  comminiscentes  ab  eo  se 
permoveri  tantum  ad  sibi  comparandam  in  hac  vita  felicitatem, 
prout  reipsa  efFutiunt  (2). 

44.  Inst,  Ens  reale,  sive  objectum  reaie ,  ideae  subjectivae  de 
Deo  respondere  non  potest,  1«  quum  ejusmodi  ens  debeat  ex  he- 

(1)  Cons,  Wolf.  Phil.  pract.,  qui  facta  est  cuni  idealistis  Anglis ,  quae 
sibi  assentientes  nominat  Lockium  et  perfectionem  deraum  suam  nacta  est 
Leiboitzinm.  in  Germania. '  In  Galiiis  deductae  fue- 

(2)  Hic  notari  debet  nexusac  relatio  runtconsecutiones  practicae,  exformam 
criticismi  germanici  cum  sensu  religioso  (ut  vocar\t)  adepta  est  saeculo  hoc  nos- 
Sansimonianorum ,  de  quibus  postea,  Iro  sensus  impietatis.  Cons.  cl.  Ros- 
et  Benjamini  Conslant.  Omnia  enim  mini ,  Fram,menti  di  una  storia  della 
recentioraejnsmodiirreligiosaetatheis-  ewpte/d  ,  Milano  i834  ,  p-  117,  n.  i, 
tica  systemata  ex  eodem  germine  evol-  gallice ,  Fragmens  d'une  histoire  de 
vuntnr.   Philosophia  coepit   subjectiva  1'impiSt^  ^Vatis  iSS^. 

esse  cam  sensistis  ,  deinde  suhjectiva 


20 


TRAGT.     DE    DEO. 


pothesi  esse  intinitum ,  quse  notio  negativa  est.  2°  Hinc  homo 
ideis  aiithi^opomorphisiicis  sibi  efFormat  et  cudit  ideam  illam  va- 
gam  et  generalem  Dei ,  qu3B  proprie  non  est  nisi  quoddam  ens  ra- 
tionis  ac  imaginarium.  Id  magis  patet  exinde  ,  3°  quod  idea  ista 
sic  efformata  non  sit  nisi  congeries  contradictionum ,  ut  Deus 
nempe  sit  suimet  ipsius  principium  et  finis  ,  utroque  carens ,  neu- 
trius  egens ,  utriusque  parens  et  auctor ;  quod  sit  ubique  sine  loco  , 
immobilis  absque  statu ,  pernix  sine  motu  ,  bonus  sine  qualitate , 
sine  quantitate  magnus ,  totus  sine  partibus ,  hber  et  immutabihs , 
infinite  justus  et  misericors,  etc.  ergo. 

45.  Resp.  Neg,  anteo.  Ad  1"^,  neg,  Notio  enim  infiniti  posi- 
tiva  est ,  atque  juxta  aliquot  philosophos  anterior  notioni  finiti  , 
quae  vere  negativa  est,  quatenus  dicit  negationem  ulterioris 
extensionis  et  privationem  infiniti,  ut  observat  cl.  Fenelon  (1); 
qui  praeterea  censet  non  posse  nos  pervenire  ad  ideam  finiti 
nisi  per  conceptum  infiniti ,  perinde  ac  non  possurnus  concipere 
segritudinem  ,  quin  prius  concipiamus  valetudinem  ,  cujus  illa 
privatio  est.  Quare  absurdum  est  negare  reahtatem  infiniti  admit- 
tendo  existentiam  finiti ,  prout  absurdum  est  negare  existen- 
tiam  perfecti,  dum  admittitur  existentia  imperfecti.  Quid  est 
enim  perfectum  ?  lllud  cui  nihil  deest.  Quid  est  imperfectum? 
lllud  cui  ahquid  deest  ?  quod  scihcet  magis  nihih  naturam  parti- 
cipat.  Si  igitur  admittitur  ut  reale  illud  ,  cui  ahquid  deest ,  cur  reale 
non  erit  illud  ,  cui  nihil  deest  ?  Ita  ferme  ratiocinatur  Bossuet  (2). 


(1)  Existencc  de  Dieu ,  i  part.  ,  Cfr.  etiam  difisertatio  cilata  Card.  Ger- 
cb.  4>  §  2  :  On  ne  connait  le  fini  ,  diii  ,et  Maclaurin,  Traite  des  fluxions^ 
in([mt,  qu'enluiattribuantuneborne,  lutrodact,  p.  4^  ?  e^c.  Fuse  etiam  de 
qui  est  une  pure  negation  d'une  plus  hoc  argamento  agit  Gudworlh,  op.  cit. 
grande  etendue,  Ce  n^est  donc  que  la  cap.  v,  §  22  et  seqq.  cum  nolis  Mos- 
privation  de  Vinfini,  Or ,  on  nepour-  hemii,  praesertim  nota  i  ad  hanc  §  ;  ubi 
raitjamais  se  representer  la  privation  observat  dislinguendam  csse  in  voca- 
de  Vinfini  ,  si  Von  ne  concevait  Vinfini  bulis  finiti  et  infiniti  duplicem  notio- 
m&me,  comme  on  ne  pourrait  conce-  nemetpotestatem,grammaticam  nempe 
s)oir  la  maladie  ,  si  V on  ne  concevait  la  et  philosophicam  ;  postcriorem  hanc 
sante ,  dont  elle  nest  que  laprivation,  idera  esse  apud  philosophos  acnataram 

(2)  l*  Elevation  sur  les  Mysteres.  perfectissimametabsolatissimam;/^mto 


PART.    I.    CAP.    I.     DE    DET    EXISTENTIA. 


2^1 


Quod  si  cum  aliis ,  praesertira  recentioribus  ,  magis  placet  affir- 
mare  ideam  infiniti  ex  entibus  finitis  originem  trahere ,  semper 
tamen  idea  infiniti  in  suo  conceptu  erit  positiva  ,  ut  ex  dictis  col- 
ligitur  (1).  ^^^  ^^^"  ^^iliiin  i^^i 

46.  Ad2°»,  N^y^  Sed  potius  a  perfectionibus  ,  quas  homo  in  se 
acin  creaturis  ceteris  experitur  atque  cognoscit ,  assurgit  ad  Deum 
velut  omnium  causam  a  se  existentem ;  qui  cum  plenitudinem 
essendi  in  se  necessario  contineat,  a  se  ipso  pariter  abigit  omnes 
imperfectiones  ,  quas  tum  in  se  tum  in  creaturis  ceteris  homo  de- 
prehendit  tamquam  limitationes  ,  quae  cum  ente  necessario  ac  in- 
finito  consistere  nuUo  modo  possunt.  Ceterum  cum  homo  Deo 
tribuit  eas  perfectiones ,  quas  in  se  velut  ente  intelligente  inesse 
cognoscit ,  eas  ipsi  tribuit  eminentiori  modo ,  utpote  ad  causam 
referens  perfectiones  ,  quse  deprehenduntur  in  eflPectu ;  quod 
cum  recta  ratione  ac  sanae  philosophiae  principiis  omnino  con- 
gruit  (2). 


vero  dici ,  quae  a  samma  perfectione 
distaut.  Quo  sensu  ,  ita  concludit ,  si 
accipiantur  hcec  nomina ,  infinitum 
haud  duhie  sensum.  hahet  positivum  , 
finiti  vero  notio  ncgativa  est. 

(1)  Cons.  Baldinotti,  Ord.  01i?et. 
Tentam.  metaphysic.  Patavii  1817, 
cap.  VIII ,  de  infinito  ,  n .  6 1 1 ;  ubi  haec 
statuit :  Notio  infiniti  non  negans  est ; 
est  ex  finiio ,  non  quotenus  sit  ampli- 
ficatio  ejusdem,  sed  quia  argumen- 
tando  multiplici  illatione  eam  dedu- 
cimus  ex  finito  ;  ipsa  denique  est  notio 
reij  non  meri  nominis ^  non  mere  idea- 
lis  ,  scilicet  ohjectum  extra  mentem 
existenseidem  respondet.  Idem  auclor 
propterea  ibidem  recle  distinguit  inter 
cognitionem  alicujus  rei  ejusque  com- 
prehensionem ;  plura  enim  cognosci- 
mus  ,  quae  non  comprehendimus  ,  ut  ex 
ipso  argumenlo  ,  in  quo  versaraur  ,  pa- 
tet.  Cfr.  ibid.  n.  607  et  seqq. 


(2)  Anthropomorphismum  inesse  cor- ' 
ruptis  hominibus  fere  dixerim  natura-^' 
lem  ,  et  originem  dedisse  populis  reve- 
latione  destitulis  prolabendi  in  absurda 
commenta  circa  divinifatem  vix  negari 
posse  videtur,  Exinde  enira  factum  est , 
uthomines  Deo  tribuerint  proprietates  / 
propensiones  et  cogitationes  humanas  , 
ipsasque  humanas  cupiditates.  Ea  origo 
est  tot  monstrosarum  divinitatum  ,  quas 
polytheistae  invexerunt ,  dum  pluribus 
diis  tribuerunt  operationes ,  quae  divisae 
snnt  inter  plura  humana  individua ,  ac 
si  unus  omnibns  par  sive  sufficiens  mi- 
nime  faisset  praestandis.  Hinc  deusve- 
nationis  ,  deus  belli ,  etc.  Sic  respon- 
debant  sylvestros  Americani  primis  mis- 
sionariis  europacis  ,  qui  illuc  appulerant; 
ita  se  se  gessernnt  Romani  ,  Grasci , 
Etrnsci ,  etc.  unicuique  propriam  pro- 
vinciam  demandantes.  Adeo  vero  in  di- 
vinitatibas  sibi  confingendis  progressi 


22 


TRAGT.    DE    DEO. 


47.  Ad  3"^ ,  Dist.  Apparentium  ,  conc;  realium ,  neg.  Cum 
enim  homo  limitibus  circumscriptus  nequeat  supremum  ac  infini- 
tum  illud  ens  mente  coraprehendere ,  debet  ad  proprios  concep- 
tus  enunciandos  illis  verborum  formulis  uti ,  quae  videntur  contra- 
dictorige ,  at  reapse  non  sunt.  Ac  nemo  quidem  inter  homines  est^ 
qui  in  suis  de  Deo  conceptionibus  apprehendat  reales  contradic- 
tiones,  imo  nemo  est  qui  nesciat  has  in  idea  Dei  locum  habere 
non  posse  ,  etsi  modum  quandoque  ignoret ,  quo  diversae  divinse 
proprietates  inter  se  componantur.  Ex  hoc  ad  summum  deduci- 
tur  deistas  ,  qui  in  Deum  se  credere  profitentur ,  urgeri  ab  atheis 
iisdem  difficultatibus  ,  quibus  permotos  ipsi  se  dicunt  ad  adjicien- 
dam  religionem  revelatam,  eo  quod  ista  mysteria  contineat 
excedentia  mentis  humanae  captum ,  quse  juxta  ipsos  est  sola  cre- 
dendorum  ratio  (1). 


snnt  polytlieislae ,  ut  ipsam  deam  sco- 
parum  Deverram  colaermt ,  ac  deum 
Sterculnm  seu  Stercutium ,  de  quo  Lac- 
tantius  ,  Inst.  Div,  lib.  i  ,  cap.  20  , 
circa  finem  ;  S,  Augustinus ,  De  Cit, 
Dei  ,  lib.  xviii  ,  cap.  i5  ;  Pruden- 
tius  ,  in  Peiisteph,  vers.  449i  Plinius  , 
HisL  nat.  lib.  xvii ,  n  9  ,  edit.  Hard. 
Hac  tendentia  abusi  sunt ,  qui  indidem 
coUegeront  ipsam  divinitatis  ideam  re- 
petendam  esse  ,  confundentes  nimirum 
ea  ,  quae  a  recla  ratiocinatione  proce- 
dunt,  cum  iis ,  quae  nonnisi  a  depra- 
vala  natnra  ac  propensione  proveniunt. 
Vid.  S.  Greg.  Naz.  Orat.  35.  Sed  longe 
magis  mirandum  est ,  nostros  recentio- 
tes  neotericos  philosopbos  ,  Germaniae 
praesertim  ad  scholam  kanlianam  perti- 
nentesejosquepropagines,  prolapsos  esse 
quodam  sensu  in  alium  longe  pejorem 
anthropomorphismum  ,  dum  non  alium 
Deumadrailtuntnisisubjectivum,quem 
nonnisi  ipsum  homineni  seu  societatem 
esse  demam  collegerontSansimoniani. 


(1)  Hoc  fassns  estipse  J.  J.  Rousseaa. 
qui  ,  etsi  rejicial  mysteria  religionis  re- 
velatae ,  eo  quod  mente  coraprehendi 
non  possunl  ,  parum  tamen  sibi  cohae- 
rens ,  loquens  de  Deo  ,  sic  concludit : 
Enfin  plus  Je  n\!efforce  de  contempler 
son  essence  infinie ,  moins  je  la  con- 
nais  ;  mais  elle  est ,  cela  me  suffit  ; 
moins  je  ia  congois  ,  plus  je  Vadore, 
Je  m^liumilie,  et  lui  dis  :  Etre  des 
etres  ,je  suis  ,  parce  que  tu  ea  ;  c'est 
m*elever  d  ma  source  que  de  te  mediter 
sans  cesse,  Le  plus  digne  usagedema 
raison  est  de  s'aneantir  devant  toi; 
c'estmon  ravissement  d'esprit,  c'estle 
charme  de  ma  faiblesse  de  me  sentir 
accabU  de  ta  grandeur  (Emile,  liv.  i?, 
tom.  3).  Ceterum  jam  ab  aliis  adno- 
taturn  est  oranes  diCficultates ,  quas  pro- 
movent  Deistae  adversus  religionem  re- 
velatam  ,  aeque  intorqueri  posse  ab 
atheis  adversus  eos,  Cons.  cl.  Bonelli  ^ 
Esame  del  Deismo  ,  Roma  i83i  , 
cap.  4,  pag.  3. 


PART.    I.    CAP.    1.    DE    DEI    EXISTENTIA.  23 

DIFFICULTATES. 
Adversus  argumentum  physico-theoloyiciim. 

48.  Obj.  prima.  1°  Exfortuita  atomorum  combinatione  mundi 
hujus  aedificium  atque  structura  oriri  potuit.  2«  Nam  inter  possibiles 
combinationes ,  quse  a  tota  aeternitate  factae  sunt  vel  fieri  pote- 
rant,  bsec  continebatur ;  sic  ex  jactatis  innumeris  alphabeti  litte- 
ris  tum  llias  Homeri  tum  Virgilii  ^Eneis  efTici  potuerunt.  Id  multo 
magis  credibile  fit ,  3®  si  cogitemus  moleculis  materiaj  propriam 
inesse  affinitatem ,  ut  jam  causa  queat  assignari ,  cur  inter  se  coa- 
luerint  eo  ordine  ac  dispositione ,  quam  modo  conspicimus ;  ergo. 

49.  Resp.  ad  1™,  Neg.  tum  suppositum,  tum  assumptum  pro- 
positi  argumenti  vere  atheistis  digni.  Negavi  suppositum  deatomis 
a  se  existentibus  ,  cum  hoc  repugnet ,  ut  patet  ex  dictis  de  moto 
ipsis  insito ,  et  tamen  necessario  ad  ejusmodi  combinationes  effi- 
ciendas ;  est  enim  materise  proprietas  inertia  ,  quare  moveri  non 
potest  nisi  motu  extrinsecus  ei  obveniente  et  communicato.  Ne- 
gavi  praeterea  assumptum  argumenti ,  quia  cum  omnia  ,  quae  in 
mundo  sunt ,  ad  certum  finem  ordinata  sint ,  non  potuit  his  finis 
praistitui  nisi  ab  intelligente  ordinatore  (1). 


(1)  Cons.  Gerdil.  diss.  cit.,  ubi  data  nunqaam  inlerseconvenireac  cohaerere 

operaostendit  impossibileraetabsurdam  atomi  pntuissent  in  spatio  infinito  ,  ut 

esse  hypotliesira  Epicuri  eorumque  om-  fatetur  ipse  Lucretius  ,    qui  ita  canit : 

nium ,  qai  eum  secuti  sunt ,  non  solura  «•     .7.     •   ^  •             ,       .        ,. 

^  oic    tibi    si  fimta    semeL  primordia 

quia  in  ea  plara  gratuilo  supponuntur,  aucedam 

quae  nulla  ratione  admitti  possunt,  cu-  Constiiues,  cevam  dehehant  sparsaper 

jusmodiesset  mulfitudoinfinita  atomo-  omne 

ram  ,  earum  necessaria  existentia  ,  mo-  Disjectare  cestus  difersi  materia ; 

tas  ipsis  insitas  et  essentialis  ,  gravitas 

absque  centro  ,  aliaque  ejusmodi ,  quae  ^"^  .^^'''"''  ^"""''^  '"  ^"^^"  Z'"'"^'- 

I  .,         1.11                     1      .  '''^«  verum 

a  sana  philosopnia  abhorent ;  sed  etiam  r  /•  •,        / 

*             *                           '  Injinila  palam  est. 
ex  eo  quod  se  ipsum  destruat  systema 

Epicuri.  Si  enim  ponatur  numerus  ato-  Absurdum  Epicuri  systemanon  minns 

morufn  infmitDS ,   atomi  commensura-  eleganter  quam  energice  everterat  ipso 

rentur  spatio  infinito,  ideoqae  nec  mo-  Tullius  ,   De  Nat,  Deorum  ^  lib.   !• 

veri  possent;   quodsi  ponatur  finilus, 


24  TRAGT.    DE    DEO. 

50.  Ad  2°*,  Dist.  Ab  ente  intelligente  directas  ac  moderatas, 
conc;  hocsecluso,  neg.  ob  rationes  allatas.  Addatur,  hominem 
mente  atque  intelhgentia  pra^ditum  fortuitae  combinationis  efFec- 
tum  esse  non  posse.  Hinc  etiam  responsio  habetur  ad  confirma- 
tionem  desumptam  ex  possibiHlate  Iliadis  Homeri  aut  Virgilii  M- 
neidos  per  fortuitam  projectionem  Htterarum.  Haec  enim  adeo 
absona  sunt  atque  a  communi  hominum  sensu  abhorrentia  ,  ut 
absque  temporis  jactura  refelli  non  possint.  Ad  nos  recreandos  ab 
ejusmodi  atheistarum  nugis ,  prgestat  TulUi  verba  in  medium  af- 
ferre.  Hic  ego  non  mirer y  inquit,  esse  quemquam ,  qui  sibi  per- 
suadeat ,  corpora  qucedam  solida  atque  individua  vi  et  gravitate 
ferri,  mundumque  effici  ornatissimum  et  pulcherrimum  ex  eo- 
rum  corporum  concursione  fortuita?  Hoc  qui  existimet  fieri po- 
iuisse ,  non  intelligo ,  cur  non  idem putet ,  si  innumerabiles  unius 
et  viginti  formcB  litterarum   vel  aurece  vel  quales  libet  aliquo 
conjiciantur ,  posse  ex  hisin  terram  excussis  annales  Etinii  .^  ut 
deinceps  legi  possint ,  efjici;  quod  iiescio  an  ?ie  in  uno  quidem 
versu  possit  tantum  valere  fortuna,  Isti  autem  quemadmodum 
asseverant^   ex  corpusculis  non  colore  ^  non  qualitate  aliqua , 
quam  i:oi6ty)zq(.  Grceci  vocant,  non  sensu  prasditis ,  sed  concur- 
rentibus  temere  atque  casu ,  mundum  esse  perfectumJ.,.  Quod 
si  mundum  efficere  potest  concursus  atomorum ,  cur  porticum  , 
cur  templum,  cur  domum,  cur  urbem  non  potest?  quw  sunt 
minus  operosa  et  muito  quidem  faciliora.  Certe  ita  temere  de 
mundo  effutiunty  ut  mihi  quidem  nu7iquam  admirabilem  coeli 
ornatum ,  qui  locus  est  proximus ,  suspexisse  videantur  (1). 

51.  Ad  3™ ,  Dist.  Ab  extrinseco  seu  a  Deo  communicata ,  conc; 
a  se  ,  neg,  Ex  nulla  enim  intrinseca  necessitate  materiae  ejusmodi 

^  moleculae  hac  proprietate  afTmitatis  pollent ,  eo  ipso  quod  neces- 
sitate  propria  atque  intrinseca  minime  existant. 

52.  Obj.  secunda.  1°  Argumentum  deductum  exmundi  struc- 
tura  et  ordine  non  evincit  existentiam  Dei  seu  conditoris,  sed 

( I)  De  Nat,  Deor,  lib.  ii ,  cap.  37  ,      dicta  atque  ad  rem  nostram  idonea  re- 
ed.   Tanr  Integer  ferc  Iiic  liber  esset     ferre  qois  vellet. 
exscribendas ,    si    omnia    pulcherrime 


PART.     1.     CA.P.     I.    DE    DEl    EXISTENTIA. 


25 


tantum  ordinatoris  alicujus  atque  aedificatoris  ,  nec  moralem  Dei 
naturam  sufficienter  exponit.  2«  Tum  praesertim  eo  nomine  nutat, 
quod  idea  mundi  visibilis  ipsiusque  finalitatis  nonnisi  subjectiva 
sit ,  id  est ,  in  mente  nostra  residens ,  et  quod  incertum  semper 
maneat  an  res ,  sive  objecta ,  ideis  respondeant.  Ita  Kantius  (1). 


(1)  Kanlius  ponit  ut  fundamentum 
suae  philosophise  eopperientiam.  Expe- 
rientia  vero  juxta    ipsum  respectu  fa- 
cultatum  nostrarum  binos  fontes  habet , 
et  duplici  elementorum  specie  coalescit  j 
oritur  nempe  a  sensihilitate  et  ab  m- 
tellectu ,  id  est ,  a  passibilitate  et  ac- 
tivitate ,  seu  principio  passivo  et  prin- 
cipio  activo.   Ipsa   rursum  componitur 
ex  duplici  elementorum  specie,  quorum 
alia  sunt  suhjectiva  ,   alia   ohjectiva, 
Elementa  subjectiva  nullum  habent  va- 
lorem  objectivum  ,  nisi  ut  formae  ob- 
jectivorum  ,  ac  propterea  in  collatione 
seu  comhinatione  cnm  istis;  extra  ejus- 
modi  collalionem  nullam  habent  reali- 
tatem.  Hinckantianismusdefmiri  potest 
idealismus  transcendentalis  ac  rsalis' 
mus  empyricus  ,  quoniam  ipse  nullam 
admittit  realitatem  a  priori  ,  sed  in  ex- 
perientia  tantum.  Elementa  subjectiva, 
qua3  inveniuntur  in  nostris  conceptio- 
nibus  empyricis ,  duplicis  speciei  sunt ; 
alia  sunt  in  objeclis  quatenus  sentiun- 
tur  ,  alia  quatenus  cogitantur.  Aclivitas 
intellectus  consistit  in  synthesi  et  in 
analysi.  Ex  applicatione  horum  prin- 
cipiorum  Kanlius  omnes  demonstralio- 
nes  hucusque  datas  exislentiae  Deireji- 
cit;  Xum  ontologicam ,  quia  nonexistit 
nisi  in  conceptu  nostro  ;  tum  cosmolo- 
gicam  ,  quia  series  contingentium  est  se- 
ries  phaenomenorum  (et  cum  ex  contin- 
gentia  phaenomenorum  deducitar  contin- 


gentia  totius  universi  in  se  spectati,  juxta 
ipsum  sophisma   conficitur ;  causalitas 
enim  juxta  criticismum  pertinet  ad  phae- 
nomena ,  non  autem  ad  res  in  se  ipsis 
spectatas ) ;  tum  denique  physico-theo- 
logicam  ,  quae  ab  ordine  hujus  universi 
progreditur  ad  evincendam  existentiam 
auctoris  sapientissimi  ;  quia  hoc  argu- 
mentum  pariter  supponit  valorem  rea- 
lem  principii  causalitatis.  His  omnibus 
probationibus  Kantius   in  sua  Critica 
ratioms  practicce  suffecit  alias  deductas 
ab  idea  Dei  legislatoris  et  felicitatis  hu- 
mana3.  Kantius  igitur  ,  sublatis  receptis 
communi  calculo  Dei  existentiae  demon- 
strationibus  ,  hanc  solam  suam  substi- 
tuit  :  Ratio  practica  necessariam  osten- 
dit  societatem  felicitatis   cum  virtute  ; 
ad  felicitatem  tendimus  quatenus  sen- 
slbiles  ,   ad    virtutem   qnatenus   entia 
moralia.  Pro  hac   societate  necessaria 
immortalitas  ,  remuneratio  aut  paena  fa- 
tura ,  Dei  cura  suis  attributis  existen- 
tia.  Porro,  prosequitur  Kantius  ,  cum 
debeat  admitti  id  quod  est  necessarii 
finis  nccessarium  medium,  illa  habenda 
erunt  ut  vera ,  non  vi  cognitionis,  sed 
fide  practica,  Est  enim  ratio  practica 
principiumcredendi^  non  cognoscendi, 
Credere  ,  ut  ipse  explicat ,  est  aliquid 
admiltere  ut   verum   ex   ratione   suffi- 
ciente  subjecti  ,    non    autem   objecti  ; 
cognoscitur  autem  quod  ratione  subjecti 
et  objecti  certum   est.  Quare  veritates 


20 


TRAGT.    DE    DEO. 


53.  Resp.  ad  l^,  Dist.  Ethoc  ad  intentum  nostrum,  evincendi 
nempe  adversus  atlieos  existentiam  Dei ,  nobis  sufficit ,  conc;  non 
sufficit,  neg,  Etenim athei non  solum  conditorem  negant,  sed  etiam 
ordinatorem  intelligentia  ac  libertatepraeditum  existere  inficiantur; 
ideoque  tot  hypotheses  excogitarunt  ad  reddendam  rationem 
hujus  universi  tam  affiibre  elaborati.  Si  igitur  ostenderimus , 
prout  ostensum  est,  hujus  mundi  dispositionem ,  pulchritudinem 
et  ordinem  necessario  exigere  quempiam  ordinatorem  a  mundo 
ipso  distinctum  ,  causam  jam  vicimus.  Ethaecquidem  ex  quadam, 
ut  ita  dicam ,  liberalitate  erga  impugnatores  nostros  et  juxta 
eorum  principia.  Etenim  falsum  absolute  est  hunc  mundum 
adspectabilem  sive  structuram  universi  non  evincere  nisi  exis- 
tentiam  ordinatoris ,  non  autem  conditoris;  tum  quia  in  mundo 
homines  sunt ,  quorum  actus  hberi  non  poterant  praesciri,  nisi 
ab  intelligentia  infmitata ,  et  tamen  prsesciri  debuerunt ;  tum  quia 
creatio  atomorum  omnino  necessaria  est ,  cum  non  potuerint 
esse  a  se  ipsis.  Ceterum  huic  praemisimus  argumentum  ex  neces- 
sitate  entis  ac  primae  causse  deductum.  Si  haec  simul  uniantur , 
demonstratio  absoluta  evadit.  Ad  id  vero ,  quod  addit  Kantius, 
argumentum  istud  cosmologicum  non  sufficienter  exponere  mora- 
lem  Deinaturam  ,  reponimus  falsum  id  esse ,  spectata  generalitate 
propositionis ;  etenim  inter  cetera ,  quae  complectitur  ha3C  univer- 
sitas  rerum  ,  homo  ipse  reperitur ,  in  quo  morahs  Dei  natura 
mirabiliter  elucet. 

54.  Ad  l^ ,  Neg.  Dato  enim  ,  quod  idea  mundi  visibiHs  non 
sit  nisi  subjectiva  (quod  pariter  ex  dictis  falsum  est ) ,  attamen 
existit  saltem  in  mente  nostra  ac  reahs  est ;  jam  vero  ,  si  realis 
est  idea  ista  ,  ab  aliquo  producitur  a  mente  ipsa  distincto ,  seu 

illae  mni  postulaia  rationia  practicoB  ;  Ergoipsiusdemonstratioparesubjectiva 

ad  scienlias  non  pertinent ;  vi  verilalis,  est.  Quid  si  diceretur  homo  ad  solam 

vi  objectiva  carent ,  non  sunt  demon-  felicitatem  teraporalem  et  sensilem  fac- 

slrabiles  ,  necessario  lamen  com  ralio-  tus  ?  Raeret  ipsius  demonstratio  !  Qao- 

nis  legibus  connexae.  Cfr.  Kritik   der  modo  crilicismus  degeneret  in  rationa- 

reinem  Vernuft  ^   pag.  620.  Ergo  ex  lismum  ,  idealismam,elc.  ostenditBal- 

Kantio  existentia  Dei ,  immortalitas  ani-  dinolti ,  op.  cit.   in  appendice  ad  suam 

morum  ,  etc.  pendet  a  mero  postulato  J  Metaphysicam  generalem. 


PART.     I.     CAP.     1.     DE    DEI    EXISTERTIA.  27 

ab  aliqua  caiisa  provenit ,  haec  autem  causa  nec  est,  neque  esse 
potest  nisi  Deus,  ipsius  hominis  conditor,  a  quo  efFectum  est, 
ut  homo  liac  subjectiva  idea  frueretur ;  itaque  etsi  non  constaret, 
seu  nuilum  daretur  medium ,  quo  demonstrari  posset  huic  ideae 
respondere  res  atque  objecta  externa ,  non  minus  firma  subsis- 
teret  existentiae  Dei  demonstratio,  in  hypothesi  etiam  adversarii. 
Dei  porro  existentia  ex  principiis  ab  adversario  admissis  consti- 
tuta ,  progredimur  ad  ejus  proprietates  rimandas ,  inter  quas 
deprehendimus  ipsius  bonitatem  ac  veracitatem,  ex  quibus  rur- 
sum  concludimus  reipsa  existere  objecta  externa ;  quia  repugnat 
summae  Dei  veracitati  ac  bonitati  nobis  ingerere  invincibilem 
illam  ,  quam  experimur  ,  inchnationem  ad  admittendam  reahta- 
tem  objectorum ,  quge  in  sensus  nostros  agunt ,  si  haec  objecta 
revera  non  existunt;  deciperemur  enim  perpetuo,  in  errorem 
necessarium  incideremus ,  nec  unquam  de  deceptione  et  errore 
moneremur.  Hinc  etiarn  inferas ,  nos  ex  principio  fundamentali 
Kantii  directe  Dei  existentiam  evincere ,  indirecte  autem  realem 
conformitatem  inter  ideas  subjectivas  et  objectivas  (1). 


(1)  Everso  autem  sjsteinate  funda-  convenienliam  ,  qaara  inter  felicitatem 

mentali  philosophire  kantianae  ,   neccs-  et  virtutem   deprehendimus  ,  non  esse 

sario  runnt  quae  ipse  deduxit ;  jam  vero  nisi  apparentem  ,   et   hinc  nihil  posse 

hoc  praestitum  a  pluribusest,  qui  aper-  justa  rationem  theoreticara  ,   in  hujas 

tas  contradictiones  in  philosophia  kan-  auctoris  systemale,  jure  concludi.  Ete- 

tiana  oslenderunt.  Consuli  inter  ceteros  nim  ,  at  posset  affirmari  quidquid  no- 

potest  Galuppi ,  Elementi  di  filosofia  bis  videtur  ,  sen  se  se  pfFert  ut  conve- 

tom.nr  ,  Z^e/rirfo/o^rm,  Messina  1827,  niens,   debere  aliquando  evenire  ,  ne- 

lett.  XI  et  XII ,  praesertim  vero   in  sua  cesse  esset ,  juxta  Kantium  ,  transcen- 

Saggio  filosofico  sulla  crthca  della  co-  dere  fmes     omnes   et  limites   humani 

noscenza  ,  vol.  v.  Nos  enim  haec  phi-  inlellectus.   Inductiones   igitur  rationis 

losophis  relinquimus.  Cl.  autem  Ros-  practica?  ac  sua  posfulata  talem  nexum 

mim {Opuscoli filosofici,  W\hno  iS^'],  habent  cuni  ratione  theoretica  ,  ut  ab 

vol.  I  ,p.  108— 109)  ostendit  Kantium  ipsa    declarentur  gratuita.   Ricogliamo 

ipsum  ademisse   snae   demonstrationi ,  almeno    di  buono ,    juvat    concludere 

3cu  potius  postulato  ex  ratione  practica  verbis  cl.  auctoris  ,  da   cosi  desolanfe 

de   existentia    Dei ,    omnem   vim ,   eo  filosofia  questa  preziosa  confessione , 

ipso  quod  non  adraiserit  hominis   na-  che  Vesistenza  di  Dio  e  pur  cio  ,  che 

tnram  fuisse  sapienter  constitntam  ,  et  rienipie  il  vuoto  della  umana  naturOy 


28  TRAGT.    DE    DEO.  -  * 

55.  Obj.  tertia.  l^  Prsecipua  vis  argumenti  ad  distendendam: 
saltem  existentiam  supremi  cujusdam  ordinatoris  sapientissimi 
innititur  systemati  causarum  fltialium  ;  ast  causse  finales  nullas 
dantur ,  ignorantia  enim  connexionis  eventuum  particularium  cum 
systemate  totius  universi  eas  peperit ;  quae  proinde  in  dies  magis 
evanescunt ,  quo  scientia  physica  in  dies  proficit  magis.  Sana 
philosopliia  non  videt  in  istis  causis  finalibus  nisi  expressionem 
ignorantiae ,  in  qua  versamur  causarum  verarum ,  quae  nempe 
inhaerent  rebus  ipsis  (1).  2°  Sane  deductio  existentiae  Dei  ex  causis 
finahbus  supponit  ens  supremum  agere  juxta  praestitutos  fines , 
prout  agere  consuevimus  in  actionibus  nostris  hberis  ac  dehbe- 
ratis  ipsi  nos,  quod  est  statuere  Deum  homini  similem,  seu 
anthropomorphismum ;  ergo  (2). 

56.  Resp.  ad  1°*,  Conc,  7naj,;neg.  min,  Ad  ductam  vero  pro- 
bationem  ex  ignorantia  nostra  verarum  causarum ,  Dist.  Sana 
philosophia  excludit  principium  perperam  dictum  causarum  fina- 
hum ,  ex  quo  nonnulh  philosophi  sibi  arrogarunt  exphcationem 
tot  naturae  phaenomenorum ,  conc;  excludit  veras  causas  finales, 
neg.  Respui  debet  a  sana  philosophia  illorum  agendi  ratio,  qui 
per  errorem  excogitarunt  causas  finales  ad  exphcanda  nonnulla 
phaenomena ,  quorum  veram  causam  ignorabant ,  ex.  gr.  cum  per 
horrorem  a  vacuo  exponebant  ascensum  aquae  per  antlias  aspi- 
rantes  ;  etsicdeceterisejusmodi  dicatur,  quae  utique  evanuerunt, 
quo  majores  progressus  physica  assecuta  est ;  de  his  non  loqui- 


cio  ,  che  questa  natura  sente  a  se  me-  rale ,  onde  Kant  vuole  dimostrare  la 

desima  necessario ,  cio  ,  a  cui  inces-  divina  esistenza  o  non  prova  nula , 

santemente  e   irrepugnahilmente  sos-  o  se  prova  ,  prova  insieme  colla  divina 

pira  :  confessione  che  fa  il  maggiore  existenza  anche  la  falsita ,  e  VempoS' 

encomio  allefilosofief  le  quali  insegna-  sihilita  del  kantiano  sistema.  Videatar 

no   essere   questa  esistensa  dimostra-  laudati  locilatina  versioad  calcemhujas 

hile ,  e  che  fa  la  maggior  cbndanna  Tolaminis. 

del  criticismo.   Potra  Vuomo  ahhrac-  (I)  Ita  LaLphce  ,  Essai  philosophi- 

ciare  un  sistema  ,   che  dichiara  im-  qtte  sur  les  probabilitSs  ,  Paris   i8i6, 

possibile  dimostrare  cio ,  che  alla  sua  3®  edit.  pag.  2. 

natura  e  assolutamente  necessario  di  (2)  Hume,  Inquiry  concern.human 

ammeUere?,..  Adunque  laprova  mo-  untlerstanding ,  sec.  xi,  pag.  i5o,  i6o. 


PART.    1.     GAP.     1.    DE    DEl    EXISTENTIA.  29 

mur.  Sed  si  sermo  instituitur  de  causis ,  quae  producunt  aliquos 
effectus  ob  determinatos  fines  ,  quasque  propterea  finales  voca- 
mus  ,  tantum  abest  sanam  pbilosopbiam  eas  excludere ,  ut  negare 
illas  non  possit ,  quin  neget  aliquas  causas  producere  reabter  eos 
effectus ,  quos  producant.  Non  solum  nuUa  proinde  babetur  con- 
tradictio  inter  causas  pbysicas  et  causas  finales ,  sed  causae  pby- 
sica;  finabbus  inserviirnc.  Quaenam  contradictio  invenitur  inter 
hanc  expressionem  :  Cor  est  potentia  principalis  ,  quse  impeUit 
sanguinem  in  vasa  ;  et  abam  :  Cor  est  potentia  principabs,  quae 
impelbt  sanguinem  in  vasa  ,  ut  per  totam  macbinam  animalem 
diffundatur?  Propterea  qui  rejicit  causas  finales ,  statuere  debet 
neque  oculum  ad  videndum ,  nec  aures  ad  audiendum ,  nec  solem 
ad  illuminandum  ,  nec  ignem  ad  calefaciendum ,  etc.  facta  esse, 
quae  quidem  assertiones  omnes  sensui  naturae  communi  evidenter 
adversantur.  Ut  boc  magis  patefiat ,  ponatur  exemplum  oculi. 
Nimirum  oculus  ita  constructus  est ,  ut  ab  ipso  producantur  illae 
modificationes  lucis  ,  ex  quibus  visio  consurgit ;  ergo ,  cum  ejus- 
modi  modificationes  velut  causam  propriam  agnoscant  dictam 
structuram  oculi ,  quarum  quidem  consecutio  seu  finis  est  visio , 
sequitur  talem  structuram  seu  oculum  ita  constructum  causam 
realem  esse  cujusdam  effectus  ducentis  ad  quemdam  finem ,  ac 
propterea  causam  finalem. 

57.  Dices  :  Fieri  posset  ut  talis  structura  sic  effecta  fuerit ,  non 
ut  inserviret  lucis  modificationi ,  sed  ex  accidentali  rerum  eventu 
seu  casu, 

58.  Resp.  neg,  Quiaea,  quae  casu  fiunt,  non  sunt  constantia 
et  uniformia ,  prout  cernimus  tum  in  oculo  tum  iii  ceteris  corpo- 
ris  nostri  organis  esse.  Secus  horologium  considerans  quis  dicere 
posset  spbaerulam ,  quse  constanter  et  uniformiter  movetur  ad 
horas  indicandas ,  id  casu  praestare ,  quod  esset  omnino  abso- 
num  (1). 


(1)  Cons.  Raffini ,  Riflessioni criti-  De  caasis  finalibus  etiam  fase  agit 

che  sopra   il  saggio  filosofico  intorno  Bergier  ,   Traitd  hist,  et  dogmat,  de  la 

alle  prohahilitd  ,  etc,   Modena  1821  ,  vraie   relig.  ,   tom  11,  ch.  4«  art.  9  , 

part.  II  ,  pag.  35  et  54.;  ^-  >•♦«  S  ^  seq. 


%0  TRACT.     DE    DEO. 

59.  Ad  2™,  Dist,  Id  est ,  esset  ex  liberis  ac  deliberatis  hominis 
actionibus  ,  quae  ad  certum  finein  ponuntur  ,  analogice  assurgere 
ad  Deum ,  conc;  esset  Deum  similem  prorsus  bomini  officere , 
neg,  Nempe  cum  tot  mirabiles  efFectus  homo  cernat  in  hac  rerum 
universitate ,  qui  prsestitutos  fines  habent ,  atque  intelhgat  ejus- 
modi  fines  non  posse  adscribi  rebus  ipsis  materiahbus ,  sed  dis- 
positioni  aHcui  ipsis  extrinsecae,  infert  mentem  aliquam ,  infinita 
sapientia  praeditam  ,  quae  res  ipsas  ita  disposuerit ,  seu  fines  illos 
pecuHares  ipsis  prsestituerit ,  et  quidem  Hbere ,  quum  nihil  re- 
pugnet  diversum  ordinem  Deum  potuisse  statuere.  Physici  jam 
fatentur  per  se  nullam  esse  intrinsecam  rationem,  cur  corpora 
potius  tellurem  versus  descendant ,  quam  ascendant  (1). 

60.  Inst.  Ex  efFectu  tota  causae  essentia  cognosci  non  potest. 
Nam  ex  efFectu  non  possumus  nec  plures  nec  aiias  proprietates 
vel  qualitates  causae  tribuere ,  quam  eas ,  quas  in  efiectu  depre- 
hendimus.  Quare  essentiam  infinitam  divinitatis  ex  tinita  rerum 
natura  cognoscere  non  possumus  (2). 

61.  Resp.  1°  Dato  toto  argumento  ,  negamus  aUquid  inde  con- 
tra  nos  deduci.  Non  enim  hic  agitur  de  essentia  Dei  cognoscenda , 
sed  de  existentia.  Resp.  2°  Dist.  Ex  efFectu  non  possumus  essen- 
tiam  infinitam  divinitatis  cognoscere  adaequate ,  conc, ;  inadae- 
quale,  neg,  (3). 

(1)  Cons.  inter  ceteros  D.    Haoy  ,  silio  ,    dominio  ,    majestate  ,  virtute  , 

Traiti  ^Umenlaire  de  physique  ,  3°  providentia  ,    immensitate    ceterisqae 

edit.Paris  i82i,tom.  i ,  Introduction  ,  ejusdem  attributis.  Attamen  Leibnizins 

p.  4  5  abi  citat  Newtonis  opus  Opticce  accasat  Newton  ,   quod  non  satis   alte 

lucis ,  lib,  111  ,  qoajst.  28.  Cons.  eliam  de  Deo  senserit,  Cfr.  Pensdes  de  Leib- 

§4»  ^^  ^^  Divisibilitd  ,  n.  28  ,  art.  11 ,  nitz  sur  la  religion  etsur  la  morale  , 

De  Valtraction ,  n.    29.    Hoc  ipsum  Paris    18 19.   Cujus    quidem   censurae 

clariori  in  lumine  ponit  J.  B.  Pianciani  moti?um  suo  loco  expenderaus. 

S.  J.  Instituz,  fisico  chimiche  ,  Roma  (2)  Hume  ,  loc.  cit.  p.  i5i. 

i833  ,  vol.  I  ,  Introdatione  ,  pag.  16.  (3)  Quomodo  ex  ordine  hujns  ani« 

et  seq.  Sed  legendus  Newton  ipse  in  versi  pervenire   poasimus  ad  cognitio- 

op,  Philosophioe   naturalis  principia  nem  existentiae ,  non  solum  ordinatori» 

mathematica ,  edit.    2*   pag.    284   et  sapientissimi ,  sed    etiam   conditoris  , 

seqq.,  vol.  in-4°,  Cantabrigiae  17 13,  ostendit  Suarez ,  /^ctojoA.tom.  n,disp, 

nbi  plara  magnifice  scribit  de  Dei  con-  29 ,  sect  2,  §  9. 


PART.    1.     CAP.    I.     DE    DEI    EXISTEWTIA. 


31 


62.  Inst.  1«  Ex  hoc  argumento  physico-theologico  non  exurgit 
nisi  probabihs  conjectura  vel  praesumptio  existentiae  Dei ;  deberet 
proinde  istud  argumentum  ab  institutionibus  theologicis  elimi- 
nari(l).  Et  sane  2°  si  nulia  certitudo  haberi  potest ,  nisi  supposita 
Dei  existentia  ,  quse  tamen  non  habetur  3»  nisi  per  fidem ,  et 
quae  est  prima  veritas  ,  nunquam  poterit  ex  ratione  individuah 
confici  demonstratio  Dei  existentiae,  cum  nec  de  ipsa  rationis  in- 
dividuahs  existentia ,  nondum  supposita  existentia  Dei ,  certus 
quis  esse  possit ;  acproinde  ordinem  inverteret ,  qui  sicargumen- 
taretur  :  Ego  existo ,  ergo  eosistit  Deus  y  vel  :  Mundus  existit, 
ergo  existit  Deus  (2). 


*  (1)  Sic  Siegler  ,  Beitrdge  zur  ge- 
schtQhte.etc.  nempe,  Collationes  ad  hist. 
fidei  exist.  Dei  in  theoL;  et  Schleier- 
macher  ,  Der  christ.  glaube  ,  etc.  seu, 
Fides  chrisiiana,  etc.  i  ,p.  i^gseqq. 
(2)  Ita  in  vol.  n ,  op.  Essai  sur 
Vindiff^rence  en  matiere  de  religion^ 
edit.  4%  Paris.  1822.  Juvat  hic  non- 
nulla  in  mecliura  afferre  ex  iis  quae 
auclorhujus  libri  sparsimscribitdehoc 
argumento,  ut  melins  ipsius  principia 
cognoscantur  :  Tout  ce  qu^affirme 
^omme  vrai  une  raison  qui  peut  se 
tromperpeut  kre  faux  ,  tout  ce  quelle 
affirfne  comme  fauxpeut  etre  vrai.  Donc 
rien  de  ce  qu'affirme  une  raison  fail- 
lible  n*estcertain  (Pref.  pag.  vii).  Qu'est 
Vautorite  a  laquelle  tous  les  esprits 
doivent  obeir  7  Est-ce  Vautorit^  d'un 
ou  de  quelques  hommes  7  Non ;  mais 
la  raison  generale  manifest^e  par  le 
timoignage  ou  par  la  parole,  Ibid.  pag. 
cxii  (ast  nonne  uni  vel  aliquot  homini- 
hus  Christus  dixit  :  Etintes  docete  ? 
Numqnid  omncs  non  tenebantur  ipsis 
obedire  ? )  Suis-je  certain  queje  sens  ? 
Quelle  autre  preuve  en  ai-je  que  ma 


sensation  m&me  ,  ou  plutdt  je  ne  sais 
quelle  croyance  souvent  trompeuse , 
etc.  ( p.  ^  et  8 ) ,  Toute  gertitude  re- 
pose  sur  la  connaissance  de  Dieu 
(  pag.  4>  note).  Oublions  tin  instant 
que  Dieu  est ,  comment  pourrez-vous 
^trecertaind^une  existence  impossible  , 
si  Dieu  n'est  pas  (n.  p.  ^5  ).  II  suf- 
flt  que  la  raison  individuelle  puisse 
se  tromper  sur  un  seul  principe ,  sur 
une  seule  cons^quence  ,  sur  un  seul 
point  quelconque  ,  pour  que  tout  ce 
qui  lui  parait  ivident  devienne  dou- 
teux  (p,  106).  Chercher  la  certitude 
de  notre  existence  ,  c'est  en  chercherla 
raison  qui  vCest  pas  ennous  ,  ibid.  (Hic 
auctor  ut  in  plnribus  aliis  locis  confun- 
dit  causam  existentiae  cuni  certitudine 
hypothetica  existentiae.  Haud  dubiesen- 
sus  intimus  nobis  praebet  certitudinem 
corapletam  existentiaenostrae).  Aucun 
Stre  crH^  sHl  ne  commencait  pas  a 
dire  :  Je  crois  ,  ne  pourrait  jamais 
dire  :  Je  suis  ,  p-  228  ( Ego  credo 
perinde  valet  ac  ego  sum  credens  ,  ergo 
afBrmatio  :  Ego  sum  ,  praecedit  illam  : 
Ego  credo).  Dieu  pourrait-iltromper 


32  TRACT.    DE    DEO. 

63.  Resp.  Ad  l^^Neg.  Cum  Scripturae  perpetuo  ad  istud  argu- 
menti  genus  homines  provocent.  Sic  in  lib.  Job  (XII ,  7 )  legitur : 
Interroga  jiimenta y  et  docehunt  te  ;  et  volatilia  Goeli,  et  indica' 
bunt  tibi.  Loquere  terroe  ,  et  respondehit  tibi;  et  7iarrahunt  pis' 
ces  maris.  Quisignorat,  quodomnia  hcec  manus  Domini  fecerit'^ 
Tum  in  lib.  Sapientiae  (XIII ,  1  et  seq.  )  :  Yani  autem  smit  omnes 
homines y  in  quibusnon  suhestscientia  Dei;  etde  his ,  quce  viden- 
tur  bona  y  non  potuerunt  intelligere  cum  qui  est^  neque  operihus 
attendentes  agnoverunt ,  quis  esset  artifex.  Et  alibi  passim :  adeo 
ut  Apostolus  philosophos  inexcusahiles  vocet ,  eo  quod  Deum  ,  ab 
ipsis  lumine  rationis  cognitum  ex  iis  ,  quae  facta  sunt ,  non  glorifica- 
verint  ( Rom.  1, 20  ).  Itaque  non  agitur  tantum  de  probabilitate  vel 
conjectura  ,  sed  de  certitudine  ,  qua  homo  ex  his,  quoe  facta  sunt, 
Dei  cognitionem  habere  potest;  ahoquin  nec  vani  neque  inexcusa- 
biles  dicerentur,  qui  eum  ignorant.  Quare  hoc  argumentum  a  theo- 
logia  eUminari  non  debet,  quinimo  est  maxime  theologi  pro- 
prium;  ut  Patres  ipsi  facto  suo  ostenderunt  (1). 

64.  Ad  2™,  Neg.  Hoc  enim  est  commentum  non  minus 
antiquitati  quam  sanae  philosophiae  contrarium.  Nam  nisi  logice 
saltem  prius  constaret  de  mei  ipsius ,  seu ,  ut  fertur ,  mei  ego  exis- 
tentia ,  nulla  omnino  esset  via ,  nulium  suppeteret  medium  sive 
ad  cognoscendum  testimonium  generis  humani,  ex  quo  juxta  ad- 
versarios  pendet  certitudo  existentiae  tum  Dei  tum  mese ,  quod 
est  vere  paradoxum,  sive  ad  depreliendendam  existentiam  reve- 


Vhomme  ,  o»  lui  r^vhler  Verreur  ?  II  y  tamen  quilibel  sibi  potest  ideam  effor- 

o  contradiction  dans  les   termes  ,  car  mare  vani  et  erronei  illius  philosophici 

on  ne  r^vele  que  cequiest ,  et  Verreur  systematis  ac  novae  ejusmodi  philoso- 

n'e8tpas,  p.  128  n.  (  Auctor  potaisset  phandi  methodi ,  qoara  merito  Grego- 

discere  ex  S.  Thoma  distinclionem  in-  rius  xvi  ,  in  sua  encyclica  data  sub  die 

ter  errorem  in  rebus  et  errorem  qui  est  26  Junii  i834  »  reprobavit.  Ejus  verba 

in  mente.   Error  in  rebns  non  est  seu  inferius  referemus.  Cons.  RozavenS.  J. 

non  existit ,  nt  fertur ,  a  parte  rei ;  ast  in  op.  Examen  d'un  ouvrage  intituU: 

error    saepe    exislit  in  mente  ;   etenim  Des  doctrines philosophiques,  ete.  A.si' 

judicium  falsum   est  operatio  mentis  ,  gnon  i83i ,  ch.  4« 

ac  proinde  in  ipsa  est).  Et  haec  speci-  (1)  Cfr.  Petavius,  De  Deo  ,  Hb.  i, 

minis  gratia  attulisse   safiiciat.  £x  his  cap.  i  et  seqq. 


PART.    I.    CAP.    I.    DE    DEI    EXISTENTIA.  33 

lationis.  Nec  enim  possum  cognoscere  ea ,  quse  sunt  extra  me , 
nisi  per  media,  quse  sunt  in  me;  sed  si  ista  media  failacia  et  in- 
certa  sunt,  quomodo  potero  mihi  coraparare  certitudinem  eo- 
rum,  quse  extra  me  sita  sunt?  Addo  Scripturam  contrarium  om- 
nino  supponere,  ut  ex  allatis  testimoniis  aliisque  innumeris 
prope ,  quse  aflferri  possent ,  compertum  fit.  Idem  dicendum  de 
Patribus  ettheologis,  praesertim  S.  Thoma,  qui  quinque  afFert  ar- 
gumenta  physico-theologica  ad  Dei  existentiam  evincendam  (1). 

65.  AdS"^,  Dist,  Utauctorordinissupernaturalis,co«c.;ut  auc- 
tor  naturae.  Neg,  Nam,  ut  supra  animadvertimus ,  tum  per  fidem, 
tum  per  rationem ,  Dei  cognitio  haberi  potest  (2).  Ad  id  quod 
subditur  de  Deo ,  quod  sit  prima  veritas ,  dist,  Est  prima  veritas 
metaphysica,  conc;  logica  Tieg.  Hinc  neg.  conseq.  quse  praete- 
rea  innititur  falso  principio ,  quodscilicet  individualis  ratio  semper 
et  in  omnibus  casibus  fallax  sit ,  quod  pariter  a  sana  philosophia 
respuitur ,  et  logici  suo  loco  docent ;  sic  ex  dictis  ruunt  cetera 
omnia,  quae  subjiciuntur. 

DIFFICULTATES. 

Adversus  argumentum  morale. 

66.  Obj.  prima.  Incertum  estfactum ,  cui  innititur  argumentum 
morale.  l^  Plures  veteres  populi  ab  antiquis  scriptoribus  athei 
perhibentur.  2°  Plures  recentiores  viatores  idem  testantur  de 


(1)  I  p.  9J  II,  3.  qum  etiam  philosophi  demonstrative 

(2)  S.  Thomas,  Contra  gentes ,  lib.  i,  de  Deo  probaverunt ,  ducti  naturalis 
cap.  3  :  Est  autem  inquit,  m  his  ,  lumine  rationis.Et  his  pariter  refelli- 
qucB  de  Deo  confitemur ,  duplexveri-  tar  Bantain ,  qai  negat  fieri  posse,  nt 
tatis  modus,  Qucedam  namque  vera  Lomo  sola  ratione  possit  sibi  compa- 
sunt  de  Deo,  quce  omnem  facultatem  rare  Dei  ejusqae  attributoram  cogni- 
humancB  rationis  excedunt,  ut  Deum  tionem.  Cons.  Avertissement  ^  pag»^» 
esse  trinum  et  unum,  Quoedam  vero  quae  assertio  pericali  plena  est  etcon- 
sunt,  ad  quce  etiam  ratio  naturalis  traria  Patribas ,  theologis ,  imoTelipsi 
pertingere  potest,  sicut  est  Deum  esse,  Scripturae ,  ut  ex  dictis  constat. 
Deum  esse  unum ,  et  alia  hujusmodi  , 

T.  II.  3 


34  TRAGT.    DE    DEO. 

populis  sylvestribus  recens  detectis.  3»  Plures  adhuc  populi 
nobis  incogniti  sunt,  nihil  propterea  deistis  affirmari  potest.  Sed 
quod  maximi  faciendum  est ,  4»  plures  sive  antiqui  sive  recentio- 
res  philosophi  atheismuin  professi  sunt ;  5o  porro  philosophorum 
auctoritas  praeferenda  est  opinioni  populorum  ,  rudium  praesertim 
ac  barbarorum  (l);  ergo.       pif??' 

67.  Resp.  Neg,  antec,  Ad  l^  ,  Dist.  Athei  perhibentur,  at  imme- 
rito ,  conc;  vere  ac  merito  neg, 'Nemo  enim  ex  antiquis  ilHs  scripto- 
ribus,  qui  diversos  populos  velut  atheos  traducunt ,  eos  invisit,  sed 
falsis  rumoribus  decipi  potuerunt,  ex  eo  quod  vel  idola  non  colerent, 
vel  numina  diversa  ab  iis  ,  quae  illi  colebant ,  adorarent.  Hac  de 
causa  Judaeos ,  Christianos  ,  Gallos  atheos  proclamarunt.  Prae- 
terea  in  eam  sententiam  venire  potuerunt  ex  projectis  raoribus 
illorum  populorum,  ut  ssepe  etiam  factum  est.  Ceterum  adeo 
constans  erat  apud  veteres  factum  istud ,  quod  propugnamus ,  ut 
prsestantissimi  philosophi  Plato ,  Aristoteles  ,  Cicero ,  Plutarchus, 
Maximus  Tyrius ,  Epictetus  ahique  eo  usi  fuerint  ad  Dei  existen- 
tiam  adstruendam.  Epicurus  ipse  illud  admittebat  (2). 

68.  Ad  1"^ ,  Dzst.  Ex  nimia  inconsideratione  ac  nimia  levitate 
ducti ,  conc;  rei  veritate ,  92eg.  Etenim  postea  compertum  est  eos 
ipsos  populos ,  quos  nulla  rehgione  detineri  antea  dixerunt 
nonnuUi ,  et  divinitatem  coluisse ,  et  suos  habuisse  ritus ,  etc.  (3). 
Nunc  extra  omnis  dubitationis  aleam  factum  istud  habent  incre- 
duli  ipsi ,  nec  athei  illud  amplius  inficiantur.  Fatentur  enim  popu- 
lum ,  quo  magis  rudis  est  ac  sylvester ,  eo  magis  propensum  esse  ad 


(1)  Baiy\e  fContin,  des  Pens^esdiv.  habet  sine    doctrina    anticipationem 
a  §  7  ad  3i  ,  item  R^p.   aux  quest.  quamdam   deorum  ?    Quam    appellat 
d^un  prov.  a  cap.  gS  ad  1 13 ;  Voltaire,  irfioXtj-^tv  Epicurus,  etc.  Et  alibi. 
Essai  sur  VHistoire  gMrale ,  tom.  i ,  (3)  Cons.  Bergier  ,  op.  cit^  tom.  ii , 
chap.  6,  pag.  91.  chap.  4»  art.  12,  §1  et  seqq.;  Feller  , 

(2)  Cicero  ,  De  natura  Deorum  ,  Catdchisme philosophique,\iv.  i,chAp» 
lib.  I,  cap.  16 :  Solus  enim  ,  inqoit,  i »  §  7  ;  Tournemine  ,  Rejiexions  sur 
vidit  ,primum  esse  deos  ,  quod  in  om-  VathHsme,  ad  calcem  operis ,  quod  in- 
nium  animis  eorum  notionem  impres-  scribitur  Detnonstration  de  Vexistence 
sisset  ipsa  natura.  Qucb  est  enim  gens ,  de  Dieu ,  par  FSnilon ,  ed.  Lyon  1 8o5. 
aut  quod  genus  hominum  ,  quod  non 


PART. 


GAP.    I.     DE    DEl    EXISTENTIA.  35 


deos  sibi  fingendos  (1) ;  difficile  omnino  esse  populum  invenire , 
qui  quamdam  immortalitatis  speciem  animabus  nostris  non  tri- 
buat  (2).  Ex  quo  concludunt  deorum  imperium  inextermina- 
bile  esse. 

69.  Ad  3«»,  Resp.  1°  Ergo  nihil  ex  ipsis  adversus  Dei  existentiam 
concludi  potest.  Resp.  2»  Dist.  Ita  tamen  ut  ex  analogia  conclu- 
derejure  possimus  eos  a  ceteris  non  dissentire ,  eo  ipso  quod  ceteris 
populis  similes  sunt ,  conc» ;  secus ,  neg»  Cum  isti  homines  ab  ea- 
dem  origine  proveniant ,  ac  eadem  naturae  propensione  donati 
sint ,  nuUum  dubium  subesse  potest  eos  divinitatis  ideam  pariter 
habere ,  pout  semper  compertum  est  illam  habuisse  omnes ,  quot- 
quot  detecti  sunt.  Quod  si  ahqui  athei  reipsa  reperirentur ,  velut 
generis  humani  monstra  spectari  deberent ,  neque  ex  iis  de  hu- 
mani  generis  sensu  judicium  effi)rmari  posset  (3). 

70.  Ad  4™,  Dist.  Qui  fuerint  vel  sint  athei  practici,  plures 
enumerantur,  conc;  dogmatici  sive  speculativi ,  neg.  Pauci  om- 
nino  isti  recensentur,  neque  unquam  sectam  constituerunt  (4). 

71.  Ad  5™  5  Dist,  Philosophorum  re  nempe  et  nomine  ,  conc; 
nomine  et  quidem  immerito  sibi  assumpto,  neg,  Auctoritas  phi- 
losophorum  in  iis,  quae  ad  sensum  naturae  cammunem  spectant , 
nec  doctrinam  exigunt ,  sunt  minoris  auctoritatis ,  quam  popu- 
lus  ipse,  si  extrinsecam,  ut  ita  dicam ,  auctoritatem  quamdam 
excipias.  Quisenim  philosophos  dicat  eos,  quorum  philosophia  in 
sola  impietatis  professione  consistit?  His  igitur  naturae  monstris 
merito  praeferuntur  rudes  atque  inculti  popuH  ,  qui  naturae  duc- 


(1)  Syst.  de  h  nat,  i  part.  chap.  feratas ,  ut  apud  eas  nulla  suspicio 
10  et  II.  deorum  sit. 

(2)  Ibid.  tom.  i  ,  ch.  i3,pag.  260  ,  (4)  Observat  Comes  De  Maistre  in 
275,  a^^g  ;  Leitre  de  Trasibule  ,  pag.  opere  ,  quod  inscribitnr  De  VEglise 
285.  gallicane,  lib,  1,  chap.  9  :  PourVhon' 

(3)  Certe  Cotta  apud  Ciceronem  ,  neur  du  genre  humain  VathHsmejus- 
De  nat,  DeorAih,  i ,  cap.  23,  nullam  qu^a  nosjours peut-etre ,  n^ajamais  etS 
gentium  exemplam  protulit  atheoram  ,  une  secte,  Imo  plures  sunt ,  qul  abso- 
sed  contentus  fuit  vagum  ingerere  du-  lute  negant  extitisse  veros  atheos  positi- 
binm  ,  equidem  arbitror  ,  inquiens  ,  vos  el  ex  vera  persuasione.  Cons.  Tour- 
multas  esse  gentes  sic  immanitate  ef"  nemine  loc.  cit,  et  Feller  pariter  loc.  cit. 

3. 


36  TRACT.    DE    DEO. 

tum,  communem  sensum  et  ^ntiquam  traditionem  sequentes, 
veritatem  conservarunt ,  quam  illi  nuUa  convictione  ducti ,  imo 
reluctante  conscientia  obstinate  rejiciunt.  Nego  prasterea  suppo- 
situm  ex  dictis. 

72.  Obj.  secunda.  Dato  etiam  facto ,  nihil  inde  deducitur ; 
quia  haec  Dei  notio  repeti  potest  1«  ex  timore,  juxtailludPetronii 
dictum  : 

Primus  in  orbe  Deos  fecit  timor,  ardua  coelo 

Fulmina  cum  caderent  (1); 
Vel  2o  ex  ignorantia  legum  physicarum ,  qua  factum  est,  ut  Deo 
tribuerentur  phoenomena ,  quorum  causa  ignorabatur  ;  3°  ex  do- 
mestica  institutione ;  4o  ex  sacerdotum  fraude;  5o  ex  legislato- 
rum  auctoritate;  6°  vel  ex  quadam  propensione  homini  natu- 
rali;  ergo. 

73.  Resp.  ad  1"*,  Neg,  Cum  videamus  apud  omnes  populos  di- 
vinitatemcoliconviviis,  ludis,  spectacuhs,diebus  festis,etc.  Prima 
sacrificia  ,  quorum  mentio  fit  in  historia ,  sunt  illa  ,  quae  obtu- 
lerunt  Cain  et  Abel ,  quae  tamen  pro  objecto  non  habebant  nisi 
gratiarum  actionem  pro  acceptis  beneficiis  et  testimonium  erga 
Dei  majestatem  ac  bonitatem.  Addatur  timorem  potius  causam 
esse,  cur  athei  quaerant  sibi  persuadere  Deum  non  esse;  constat 
enim  quo  scelestiores  homines  sunt,  eo  magis  illos  dubitare  de 
Dei  existentia  ob  conceptum  poenarum  metum.  Ex  quibus  merito 
concludimus  timorem  potius  atheismi  originem  esse ,  non  autem 
inductae  persuasionis  Dei  existentiae;  non  timeretur  Deus,  nisi 
prius  ejus  existentia  crederetur  (2).  Dogma  existentiae  Dei  oppo- 

(1)  In  fragmentis  ,  pag.  6^6  ,  edit.  (2)  Cl,  Gerdilins  agnoscit  fontem  et 

Barmann.  Petronius  merito  dictas  est  originem  aniversalis  impressionis  om- 

auctor  purissimcB  impuritatis ,  Ex  hoc  niom  hominam  circa  divinitatis  caltam 

aatem  aactore  malaatas  est  Kaynal,  sive  in  pra^notione  qaadam    anteriori  jasti 

aactor  operis,  qaod  inscribitar  Histoire  et  injasti  ,   qaae   incladit  prsenotionem 

philosophique  et  politique  des  deux  In-  Dei    sapremi  legislaloris.  Praestat  ipsias 

c?e«,  lib,  VII,  pag.  i ,  suam  religionis  de-  verba  afferre  :  Cantici  pure  ;  ait  ipse  , 

iinilionem  :  La  religion  est  Veffet  du  quanto  si  vuole  il  celehre  verso  :  Pri- 

sentiment  de  nos  maux  et  de  la  crainte  mas  in  orbe  Deos  fecit  timor  ;  il  timor 

des  puissanccs  invisibles.  non  avrebbe  giatnmai pututo  creare  gli 


PART.    I.    GAF.    1.    DE    DEI    EXISTENTIA.  37 

nitur  omnibus  cupiditatibus ;  hinc  oritur  illa ,  quam  recte  comes 
De  Maistre  vocavit  theophobian  seu.  Dei  horrorem  ,  qua  non  parum 
laborant  philosophi  materiahstae. 

74.  Ad  2™ ,  pariter  neg,  AHoquin  quo  populi  cultiores  fierent, 
minus  in  Deum  crederent ,  attamen  experientia  contrarium  evin- 
cit.  Physici  ac  philosophi  qui  peritiores ,  iidem  et  religiosiores 
quoque  fuerunt ,  ut  exempla  Nevy^toni ,  Euleri ,  Gahlei  aUorumque 
evincunt.  Hinc  celebre  illud  Baconis  a  Verulamio  dictum  :  Leves 
gustus  in  philosophia  movere  fortasse  posse  ad  atheismum  ^  sed 
pleniores  haustus  ad  religiojiem  reducere  (1). 

75.  Ad  3°^ ,  Neg,  In  primis  enim  quaeri  posset ,  qui  factum  fue- 
rit ,  ut  domestica  institutio ,  quae  in  reliquis  omnibus  apud  di- 
versas  nationes  adeo  varia  est ,  in  hoc  solum  fuerit  adeo  constans 
ac  uniforrais ,  deinde  dicimus  non  potuisse  hujusmodi  institutionem 
induci ,  nisi  prsecessisset  cognitio  existentiae  Dei. 

76.  Ad  4"*,  Neg.  AHter  deberet  prius  supponi  sacerdotes  quam 
Deus ,  ad  cujus  cultum  sacerdotes  instituti  sunt ,  quod  est  absur- 
dum.  Sublata  enim  idea  Dei  nuUum  jam  locum  habere  potest  sa- 
cerdotium ,  quod  ad  Deum  honorandum  assumitur. 

dei  nella  fantasta  degli  uomini  ,  se  gli  altri  uomini  castigata  per  lo  male , 

non  avesse  gid  trovata  la  mente  loro  che  ne  ricevono  ,  e  sea  questa  nozione 

imbecuta  delle   nozioni  del  giusto  e  morale  del  giusto  e  delV  ingiusto  non 

delV  ingiusto ,  per  le  quali  conoscendo  andasse  nqturalmente  unita  la  preno- 

essi  le  loro  scelleraggini  e  condannan-  zione  almeno  confusa  del  snpremo  le- 

doleinternamente  ,  e  degne  stimandole  gislatore,  il  quale  prima  delV  areopago 

di  vitupero  e  di  castigo  ,  comingiassero  e  prima  degli  editti  del  pretore  ha  se- 

aprovare  i  crudeli  rimordimenti  della  gnato  ed  impresso  con  eterni  caratteri 

macchiana  coscienza,  Nequesto  timore  e  vivaci  la  legge ,  che  vieta  V  omicidio, 

eccitato  dalla  coscienza  del  delitto  piii  e  il  tradimento  ,  e  rende  odioso  allo 

oltre  sarebbe  proceduto  ,   ne  ad  altro-  scellerato  stesso  lapropria  malvagita. 

avrebbe  potuto   indurre  gli  uomini  ,  Cons.  in   Discorso  preliminare   delle 

che  a  cercare  un  compenso  contro  la  disposioni    dello   spirito  nello    studio 

vendetta  degli  altri  uomini  ,  ne  mai  della  religione  ,  pag.   77  et  seqq.  opp. 

avrebbe  avuto  forza  di  fari  ideare  un  edit.Rom.tom.ix.Gitatiloci  versiolatina 

punitore  in  cielo  ,  se  creduto  non  aves-  ad  calcem    hujus  voluminis  invenitur. 

sero  5  che  Viniquita  e  rea  in  se  stessa  ,  Cons.  etiam  Cicero,  lib.  i,  De  legibus. 
non  solo  dafuggirsi ,  perche  viene  da-  (l)  De  augm,  scient.  lib.  i. 


38  TRAGT.     DE    BEO. 

77.  Ad  5°» ,  Eadem  ratione  negatur ,  nisi  enim  prius  in  populis 
viguisset  persuasio  existentiae  Dei ,  nunquam  potuissent  legisla- 
tores  eo  medio  uti  ad  populos  in  officio  continendos.  Idea  Dei  et 
religionis  anterior  est  qualibet  societate  (1).  Facta  ac  monumenta 
historica  contrarium  evincunt.  Non  desunt  ex  atheorum  antesig- 
nanis ,  qui  ejQTutiant  divinitatem  maximum  esse  regum  hostem  (2) , 
non  potuit  propterea  ab  ipsis  excogitari. 

78.  Ad  6*",  Dist.  Ex  propensione  homini  naturali  una  cum 
persuasione,  conc;  ex  sola  propensione  in  sensu  adversarii,  neg. 
Nullum  utique  dubium  est  hominem  in  se  experiri  veram  indi- 
gentiam  religionis ,  ac  proinde  existentiae  Dei ;  non  minus  enim 
Deus  cordi  nostro  necessarius  est,  quam  cibus  nostrae  sustentationi. 
Attamen  baec  propensio  non  excludit  imo  supponit  intimam  per- 
suasionem  Dei  existentis ,  quem  omni  hominum  classi  et  ordini 
coeli  ac  terra  ac  omnia  et  singula  objecta  perpetuo  praedicant ; 
siquidem  impossibile  est ,  ut  homo  identidem  extra  se  veluti  rap- 
tus  ex  naturoe  contemplatione  secum  non  reputet  conditam  eam 
esse ,  a  suprema  ,  omnipotenti  ac  sapientissima  causa  qu2e  se 
prodit  in  maximis  et  in  minimis  objectis  eorumque  mirabiU  re- 
latione,  motu,  legibus,  etc. 

79.  Obj.  tertia.  1°  Errores  non  pauci  universales  fuerunt ,  uti 
echpsium  et  meteorarum  timor,  opiniomotus  sohs  circa  tellurem, 
astrologia  judicaria ,  polytheismus  atque  idololatria ,  aHaque  non 
pauca;  ex  unanimi  igitur  populorum  consensione  frustra  Dei  exis- 
tentia  adstruitur;  prsesertim  2*^  cum  nullus  populus  fuerit,  qui 
rectam  de  Deo  notionem  habuerit,  3^  ipsis  Judaeis  non  excep- 
tis  (3) ,  qui  neque  ejus  spiritualitatem ,  neque  immensitatem  ag- 

(1)  Gons.  opnsculum  Origine  des  tamenti  libris.  Qaod  ut  pateat ,  operae 
lois ,  des  arts  et  des  sciences ,  part.  i  ,  pretium  ducimus  aliquod  ex  ipsorum 
lib.  I ,  chap.  I.  Cons.  etiam  Feller  ,  op.  libris  teslimoniam  promcre.  Sic  enim 
cit.  n.  91  et  seq.  scribit  Wegscbeider  ,  op.  cit.  §  9,  n.  a  : 

(2)  Sic  auctor  libri  cui  nomen  Essai  Omnino  modus ,  inquil ,  quo  idea  nu- 
sur  les  prSjuges,  pag.  887.  mmis  a  diversis  populis  effecta  est  , 

(3)  Rationalistae  in  hac  sententia  sunt,  magnopere  pependit  a  reipubliccB  for- 
Judaeisminime  rectara  Dei  ideam  fuisse,  ma ,  quas  apud  alios  populos  alia  ex- 
neque  talem  exhiberi  in  Veteris  Tes-      taret,  Sic  regimen  patriarchale ,  quod 


PART,     1.    GAP.    I.    DE    DEI    EXISTENTIA.  39 

iioverunt ,  sed  nationalem  existimarunt ,  ut  ceterae  gentes  suos 
liabebant.  4^  Cum  vero  perinde  sit  male  de  Deo  sentire  ac  Deum 
ipsum  destruere,  ex  generali  polytheismo  jure  iterum  concludi- 
tur  nuUum  esse  argumentum,  quod  ex  humano  consensu  deducitur. 

80.  Resp.  Ad  l'»,  Dist.  Universales  et  constantes,  neg,;  uni- 
versales ,  subdist,  ita  tamen  ut  eorum  causa  et  origo  cognoscatur , 
conc;  ita  ut  non  cognoscatur,  neg.  In  primis  igitur  adnoto  ejus- 
modi  errores  non  fuisse  adeo  universales  ,  prout  universahs  est 
persuasio  existentiae  Dei ,  multo  minus  constantes  prout  constans 
est  sententia  de  Dei  existentia  ,  ut  patet  ex  facto.  Praeterea  novi- 
mus  originem  ejusmodi  errorum.  Sensuum  illusio  induxit  opi- 
nionem  de  solis  motu.  Ignoratio  causarum  echpseon  earum  ti- 
morem  injecit,  ut  cometarum  iraprovisa  apparitio ,  subitique 
aharum  meteorarum  casus  (1) ,  astrorumque  opinata  animatio  or- 
tum  fortasse  dederunt  astrologiae.  Neque  philosophi  hac  in  parte 
sapientiores  populo  fuerunt  (2).  Polytheismus  atque  idololatria , 
ut  suo  loco  ostendimus,  nonnisi  serius  inductse  sunt,  neque  ita 
obtinuerunt ,  ut  vestigia  ubique  non  occurrant  idese  seu  notionis 
cujusdam  supremi  numinis ,  quae  semper  conservata  est  ac  nuUibi 
penitus  extincta  (3).  \  ^ 

81.  Ad  2"! ,  Dist.  Ita  ut  omnis  ver^  Dei  notio  ab  ipsis  exulave- 
rit ,  neg.;  ut  novis  fuerit  processu  temporis  superstitionibus  foe- 
data,  conc;  ut  patet  ex  dictis.  Addo  hic  agi  de  existentia  Dei ,  non 
autem  de  recta  vel  erronea  ipsius  divinitatis  notione. 

apud  Israelitas  primo  bbtinuit^  facil-  ejusque  angelos  tamquam  Deo  homi- 

lime  ad  monotheismum  eos  perdusitf  nibusque  infensissimos  metuant.  Soli 

nisi  hanc  numinis  nOtionem  ab  ^gyp  -  tandem  rationalistae  parum  in  mundam 

tiis  repetere  tnalueris,  Ceterum  raris-  monotheismum  intulerant.    Sic  etiam 

sime    monotheismum    existere    omni  Kaefer ,  BibL  theolo,  i ,  58. 

mbdo  purum,    vel  JudoBorum    docet  (t)  Ita  ipse  La  Place  in  suo  Essai 

exemplum,  qui   Deum  iamquam  sibi  philosophique ,  elc,  pag,  ^  et  seqii, ,  qni 

t'yX<^^tov  [localem  )  ,  aliarum  gentium  his  abutitur  ad  suum  finem. 

diis  longe  potentiorem  ( quod  suo  JocO  (2)  Conf.   Cicero  ,  De  natura  deo- 

confutabimus) ,  et  ipsorum  Christia-  rum ,   lib.  i,  cap.  i3  et  seqq.  edit. 

norum  incultiorum  ,  qui  partim  tri-  Taur. 

theismus   et  cultum  hominum    sanc-  (3)  Cons.  Feller  ^  op.  cit.  n.  gS. 

iorum  prw  se  feriint,  partim  Satanam 


40 


TRAGTc    DE    DEO. 


82.  Ad  3*» ,  Neg.  Grandiores  enim  Dei  ideae ,  sensus  sublimiores 
divinitatis  in  Judaeorum  scriptis  reperiuntur ,  eos  nostri  poetae 
adeunt  atque  oratores ,  ut  ab  iis  conceptus  suos  hauriant.  Quod  vero 
subdunt  adversarii  de  angustis  ideis  Judaeorum  circa  ipsius  spiritua- 
litatem  ,  immensitatem ,  etc. ,  satis  refellitur  ex  iis  ,  quae  leguntur 
Jerem.  XXXII ,  17,  et  seqq. ,  ubi  sic  propheta  ad  Deum  orat  : 
EcGe  tu  fecisti  coelum  et  terram  in  fortiiudine  tua  magna  ,  et  in 
brachio  tuo  extento;  non  erit  tibi  difficile  omne  verbum,  Quifacis 
misericordiam  in  millibus, . .  fortissime,  magne  etpotens. . .  magnus 
consilio  et  incomprehensibilis  cogitatu ;  cujus  oculi  aperti  sunt 
super  omnes  vias  filiorum  Adam,  etc.  Et  alibi :  Numquid  non  co&' 
lum  et  terram  ego  impleo ,  dicit  Dominus  (  Jerem.  XXI ,  24  )? 
Hincusitataapudillosjurandiformula  :  Yivit  dominus  y  in  cujus 
conspectu  sto ;  ut  alia  innumera  omittam ,  integra  siquidem  Scrip- 
tura  fere  esset  exscribenda.  Commentum  porro  recentiorum  Pro- 
testantium  biblicorum  est ,  quod  dicitur  de  idea  nationah  Dei  apud 
Judaeos  recepta^  ac  dolendum  quodaliqui  ex  nostris  idem  adoptare 
non  erubuerint  (1).  Orta  est  hsec  opinio  ex  eo ,  quod  Deusse  exhi- 
beat  velut  specialem  hebraici  populi  patrem  ac  defensorem;  quod 
verissimum  est,  obpeculiare  foedus  Deum  inter  ac  populum  illum 
initum.  At  haec  confundenda  inter  se  minime  sunt,  cum  immane 
distent.  Quod  attinet  ad  ceteras  gentes,  non  moramur. 

83.  Ad.  4^,  Neg,  Cum  enim  ex  eodem  principio  a  diversis 
diversae  sive  bonae  sive  malae  consecutiones  deducuntur,  patet 
omnes  principium  illud  admittere ,  quod  pro  se  omnia  suffragia 
ac  generalem  consensum  habet.  Quaecumque  sint  ideae ,  quas  sibi 
populi  cuderunt  circa  divinitatem ,  certum  est  eos  in  ipsa  admit- 
tenda  divinitate  conspirasse.  Potest  quis  decipi  in  assignando  vero 
horologii  opifice ,  numquid  propterea  decipietur  in  aliquo  opifice 
ejusdem  assignando  ?  Omnes  quaerunt  felicitatem ,  at  non  omnes 


(1)  Inter  celeros  Fr.  Oberthiir  in  sua  maximumque  profitebantur  ,  ut  unum 

Idea  hiblica    Ecclesice   Dei ,  vol.  i ,  sucb  gentis  et  Palcestince  terrce  Deum, 

edit.  alt.    Solisbaci   1828,  pag.  107  ,  pdtentiorem    tamen  quocumque  alio 

scribit  :  Ipsi  maximam  partem  Israe-  aliarum  gentium  et  terrarum  numine 

litw ,  Deum  ,  quem  unam  ,  summum  sibi  cogitasse  videntur. 


PART.    1.    GAP.    II.    DE    DEl    TJNITATE.  41 

conveniunt  circa  felicitatis  objectum ;  alii  enim  in  honoribus  ,  alii 
in  divitiis ,  in  voluptatibus ,  etc.  illud  coUocant  :  numquid  prop«- 
terea  negari  potest  hominem  ad  felicitatem  inchnari  ?  Falsum 
itaque  est ,  quod  ab  atheistis  assumitur ,  perinde  esse  diversas 
divinitatis  notiones  admittere  ac  nuUam  admittere,  Quod  Deus 
existat,  vox  naturae  est,  ideoque  constans  et  uniformis;  multi- 
plices  vero  ac  depravatse  de  Deo  sententise  non  sunt  nisi  pecu- 
liares  uniuscujusque  aberrationes ,  circa  quas  propterea  populi 
dissenserunt ,  quaeque  non  extitissent ,  nisi  praecessisset  idea 
divinitatis.  Eadem  ferme  ratione  ac  omnes ,  qui  christiano 
nomine  censentur,  conveniunt  circa  existentiam  et  veritatem 
Christianismi ,  sectae  autem  ac  Protestantismus  sunt  corruptiones 
pecuHares  inductae  circa  christianam  professionem,  et  circa  quas 
mirifica  semper  fuit  inter  sectarios  discrepantia  (!)• 

CAPUT  II. 

DB    DEI    UWITATE. 

84.  Adversantur  unitati  Dei  polytheistae ,  sive  plurium  deorum 
cultores.  An  ejusdem  erroris  rei  traduci  debeant,  qui  vulgo  diia- 
listcB  audiunt ,  seu  assertores  duorum  principiorum  ,  praesertim 
inter  eos,  qui  ex  Christianis  prodierunt,  res  valde  implexa  est, 
de  quibus  infra  agetur.  Tritheistae  pariter  ejusdem  perversitatis 
traducuntur ,  eo  quod  tres  divinas  personas  ,  non  solum  relatione, 
sed  natura  praeterea  ac  substantia  reaUter  distinctas  affirmarint. 

85.  Polytheismus  hcet  antiquissimus  sit ,  ac  longe  lateque 
diffiisus  ,  est  tamen  monotheismo  posterior ,  ejusdemque  corrup- 
tio ,  prout  jam  observatum  est ;  veritas  in  his  praesertim  necessario 
est  anterior  errore ,  cum  error  in  mente  nostra  non  sit  nisi  cor- 
ruptio  veritatis.  Documenta  historica  id  apertissime  evincunt  (2). 

(1)  Gons.  Segneri,  LHncredulo  senza  facile  coHigitur,  Jore  propterea,  saltem 

scuaa,  part.  i  ,  cap.  3  ,  §  8.  hic,   Jahn  scribit    :    Qui  contendunt 

•(2)  Id  apertissime  evincit  liber  Ge-  primam    hominum  religionem  fuisse 

neseos ,  in  quo  caltas  unias  Dei  ab  ipso  feticismum  ,  seu  cultum  creaturarum  , 

mundi     exordio    obtinaisse    traditur.  et  idololatriam  ,  a  priori  confingunt 

Ex  historia  veteram  popaloram  idem  historiam  ,  et  gratis  sumunt  homineH 


42 


TRACT.    DB    DEO. 


Hinc  assentiri  non  possumus  nonnullis  neotericis,  qui  temere 
affirmant  etiam  apud  Hebraeos  polytheismum  praecessisse  notioni 
existentiae  unius  Dei. 

86.  Etsi  vero  idololatria  proprie  sumpta  confundi  non  debeat 
cum  polytheismo ,  ad  eum  tamen  revocari  solet  ob  superstitio- 
num  necessitudinem.  Idololatria  tum  latiori  tum  stricto  sensu 
accipi  potest.  Stricto  enim  sensu  est  cultus  superstitiosus  imagi- 
num ,  quae  vel  ut  dii  habentur  ,  vel  falsos  deos  repraesentant. 
Latiori  et  theologico  sensu  idololatria  dicitur  quicumque  cultus , 
qui  exhibetur  tamquam  Deo  cuivis  objecto  sensibili,  naturah  vel 
manufacto.       i  is 

87.  Haec  pecuHarem  et  accuratam  disquisitionem  postulant  ob 
exortas  aetate  hac  nostra  qusestiones.  Ut  autem  ea  ,  qua  par  est , 
perspicuitate  progrediamur ,  duo  in  primis  distinguenda  sunt , 
objectum  et  subjectum  idololatriae ,  seu  spectari  debet  idololatria 
tum  a  parte  rei ,  ut  fertur,  tum  a  parte  colentium. 

88.  Ex  parte  objecti  multiplex  distinguitur  idololatria ;  ac  l^ 
sabcBismus,  seu astrolatrta^  seu  cultus  astrorum,  utsunt  sol,  luna, 
stellas  eorumque  imagines  (  Exod.  XX  ,4,5;  Deut.  IV ,  16 ,  19 ; 
V ,  8  ,  9 , ) ;  2*»  zoolatria ,  seu  cultus  animalium^ ,  ut  sunt  quadru- 
pedes ,  aves,  insecta,  pisces,  serpentes ,  etc.  (  Rom.  I,  23);  3° 
anthropolatria ,  seu  cultus  hominum  ,  eorumque  simulacrorum, 
qui  robore ,  potentia  aut  prudentia  valentes ,  in  alios  vel  benefici 
vel  malefici,  demum  defuncti  divis  accensebantur  (1).  Recentiori 
sevo ,  florente  hcet  philosophiae  studio ,  sceJeratissimi  quique  reges 
et  imperatores  adhuc  viventes  templa  obtinebant,  in  quibus  a 
sacerdotibus  sacrificiis  colebantur  (2).  4®  Cultus  rerum  sensu 
carentium,  ut  sunt  terra  ,  mare ,  venti ,  fluvii ,  ignis ,  lapides , 

'in  cogmtionibus  semper  ascendere  et  Qucest,  Tuscul,  r,  12,  iSj  De  nat, 

nunquam  descendere ,  quod  universa  DeOr.   i  ,  4^ ;  iii  ,  i5,  28;  Diodorus 

historia  ,  et  proesertim   historia  reli-  slcnlxis,  y, ']^,So)¥\.Josei)h,  ^rchasol. 

gionis  refellit,  quce  permultos  descen-  lib.  ix  ,  4  ?  ^*  Hinc  dii  mortai  passim 

sus,  et  etiam  HebroBorum  frequentes  in  bibliis  dicuntar. 

in     idoldlatriam   relapsus    memdrat,  (2)  Cfr.  Joan.  AlberliFabricii,  ^t- 

{ Archoeol.  §  4^0) •  bliographia    antiquaria  ,    Hambarg. 

(1)  Herod.lib.  1,  i3i,  i44  jCicero,  1760,  pag.  367. 


PART.    I.    GAP.    II.    DE    DEI    UNITATE.  43 

plantae,  etc, ;  ad  qiiam  idololatrise  speciem  reducitur  feitctsmus  , 
seu  cultus  illorum  idolorum ,  quce  ex  lapide ,  ligno ,  etc.  quisque 
sibi  ut  deos  efformat.  5°  Dcemonolatria,  seu  cultus  daemonum; 
pleraque  enim  gentes  malignos  spiritus  deos  credebant,  eorum- 
que  imagines  venerabantur  ,  ut  ^gyptii  Typhonem  ,  et  Mehestani 
Ahrimanium  et  innumerabiles  ejus  dsemones.  Diversa  autem 
haec  numina  cogi  posse  et  quiescere  et  dormire  et  ad  sacrificia ,  in 
ahis  regionibus  oblata,tamquam  adepulasproficisci  credebantur(l). 
Quumque  diversi  sexus  fingerentur,  pleraque  etiam  in  matrimo- 
niis  vivere ,  imo  adulteria  patrare ,  et  cum  hominibus  se  commis- 
cere  existimabantur»  6°  His  addendus  est  cultus  imaginum  rerum 
alstractarum ,  famae ,  concordise ,  pietatis ,  fidei ,  fortunae  (2) ,  nec 
non  malorum,  sive  physicorum,  ut  febris,  orbanae,  infortunii,  etc. 
sive  moralium ,  ut  contumeliae ,  imprudentiae  (3).  His  omnibus 
velut  diis  altaria  erigebantur  et  templa. 

89.  Ex  parte  subjectiy  seueorum  qui  foedishis  superstitionibus 
tenebantur ,  multiplex  pariter  distingui  debet  ratio  tendendi  in 
ejusmodi  numina  pro  varia  colentium  opinione ,  cultura ,  aetate 
seu  aevo  rudiori  et  incultiori.  Multitudo  seu  populiis  recensita 
objecta  eorumque  simulacra  vel  omnia  vel  saltem  pleraque  ut 
vera  numina  habebat ,  quibus  sacrificia ,  preces ,  vota  offerebat , 
ut  ex  dicendis  constabit.  Ahi  autem  statuas  ut  sedes  saltem  deo- 
rum  existimabant ,  in  quas  numina  per  consecrationem  tamquam 
incantamentum  cogerentur;  hinc  illis  quoque  motus  humani 
tribuebantur  (4).  Afii  solem  pariter ,  lunam  ac  sidera  ut  deos 
colebant ,  dum  alii  illa  velut  deorum  sedes ,  aut  symbola  et 
emblemata  venerabantur.  Sequiori  tamen  aevo  philosophi  non- 
nulli  pluraHtatem  deorum  ut  unius  ejusdemque  divinitatis  sym- 
bola  et  attributa  varia  atque  operationes  spectarunt ;  seu  verius, 
mythologiam  et  poetarum  commenta  hac  ratione  exponere  conati 
sunt  (5). 

(1)  Iliad.  1,4^3*  4^4?  ^09»  fiii  ;  W  Cartias,  lib.  iv,  11  ;  Diod.  si- 
Locianns  in  Z)«a/.  desacrificiis;  i  Reg.  Culng^  lib.  xvii ,  cap,  ^6  ;  Plin.  Hist, 
xviii,  27  ,  28.                                           natur.  lib.  xxxviii;,  cap.  4;  conf.  Joan, 

(2)  Cic.De  nat,  Deor.  lib.  111,  i6,23,      Alb.  Fabric.  op.  cit. 

24;  Deleg.  lib.  11 ,  cap.  8  ,  ed.  Taur.  (5)  Cfr.  S.  August.  De  Civit.  Dei  , 

(3)  Plin.  Histor.  natur.  lib.  iii ,  5.      lib,  vi ;  Lact.  Div.  Inst,  lib.  ▼.  et  vi 


44 


TRAGT.    DE    DEO. 


90.  Ex  levi  hac  polytheismi  idololatrici  cultus  adumbratione  , 
sub  dupKci  respectu  considerati ,  colligitur  1»  non  omnes  quidem 
ethnicos  pari  superstitionis  gradu  sorduisse ,  sed  alios  plus  alios 
minus ;  2°  infertur  non  omnes  simulacra  ut  deos  habuisse ,  sed 
plures  illa  vel  ut  sedes  deorum ,  vel  saltem  ut  divina  quadam  vir- 
lute  praedita  existimasse ;  3°  quod  consequens  est ,  non  omnes  et 
singulos  cultu  absoluto ,  sed  multos  solum  relativo  cultu  eis  hono- 
rem  impendisse ;  4»  rudiores  quosque  sive  multitudinem ,  nempe 
populum,  tum  in  pluraHtatem  deorum  credidisse  ,  tum  passim 
eorum  eflSgies  ac  simulacra  pro  veris  numinibus  habuisse ,  iisque 
cultum  tribuisse  absolutum ;  5«»  cum  pleraque  ejusmodi  numina 
reali  carerent  objecto  ,  vel  saltem  destituerentur  objecto  sensibus 
et  vita  praedito ,  cujusmodi  ex.  gr.  erant  omnia  numina  abstracta 
superius  recensita ,  yel  etiam  Jupiter ,  Mercurius ,  Venus ,  etc. , 
infertur  reos  idololatriae  proprie  dictae  eos  omnes  fuisse,  qui 
solo  cultu  relativo  eorum  colerent  simulacra. 

91.  Quoad  priores  idololatriae  species  vix  ulla  est  controversia; 
ast  non  modica  viguit  et  viget  circa  rehquas  postremas  duas.  Pro- 
testantes  enim  plerique ,  ut  faciliorem  viam  sibi  sternerent  ad 
accusandam  Ecclesiam  catholicam  idololatriae  in  cuitu  imaginum , 
commenti  sunt  omnem  ethnicorum  cultum  perinde  ac  cultum 
IsraeHtarum ,  qui  accusati  frequenter  sunt  in  Scripturis  idolola- 
tricse  superstitionis ,  fuisse  semper  relativum ,  nusquam  vero  ab- 
solutum ,  atque  Israelitas  reos  tantum  in  eo  fuisse ,  quod  efiigies 
veri  Dei  contra  legis  praescriptum  venerati  fuerint ,  non  autem 
quod  falsa  numina  reipsa  coluerint.  Neoterici  autem  nonnulli 
scriptores  his  annis ,  Protestantium  vestigia  hac  in  parte  premere 
haud  veriti,  duo  affirmarunt:  1°  Ethnicos  plurahtatem  deorum 
minime  admisisse ,  2«  eos  idola  non  coluisse  nisi  ut  diversa  simu- 
lacra  unius  veri  Dei,  ut  sic  adstruerent  comensum  communem 
generis  humani  in  unius  Dei  veritate  admittenda. 

92.  Nostrarum  igitur  partium  esse  debet  ostendere  1°  ethnicos , 
imo  et  Israehtas  infideles,  passim  polytheismi  criminesepoUuisse, 
2«  eosdemque  idololatrise  proprie  dictae  reos  pariter  passim 
extitisse. 

93.  Nunc  vero  praestat  nonnulla  breviter  perstringere  ex  iis, 


PART.    I.    CAP.    11.    DE    DEl    UNITATE.  45 

quae  ad  dualismum  spectant.  Doctrina  de  duobus  principiis  inter 
ethnicos  antiquissima  est  ac  longe  lateque ,  inter  orientales  prae- 
sertim,  difFusa  (1).  Ortum  fortasse  duxit  ex  corrupta  traditione 
lapsus  angelorum ,  tentationis  ac  transgressionis  primorum  paren- 
tum.  Nonnulli  Protestantes  sibi  visi  sunt  depreliendere  dualismi 
vestigiaapud  Judaeos  ,  maxime  ab  exilii  Babylonici  temporibus  (2); 
sed  perperam,  Ex  Christianis  dualismum  instaurarunt  Cerdon, 
Marcion ,  Apelies  et  Manes,  a  quo  Manichaei,  qui  per  plura  ssecula 
Ecclesiam  infestarunt.  Oblivioni  a  non  paucis  saeculis  datus  erat 
dualismus ,  quum  Bayle ,  lascivienti  ingenio  suo  plus  quam  par 
esset  indulgens  ^  omni  arte  ac  vafritie  illius  argumenta  instaurare 
atque  in  novo  lumine  ponere  aggressus  est ,  tum  in  suo  dictiona- 
rio ,  tum  in  aliis  operibus  passim. 

94.  Tritheismus  vix  natus ,  opera  prsesertim  cujusdam  Philop- 
poni,  in  sua  obscuritate  jacuit  (3).  Ariani  tamen  ac  Sabelliani 
Catholicos  tritheismi  jamdiu  accusarunt.  Gibbon  veritus  non 
est  hanc  ipsam  calumniam  sanctis  Patribus  ,  acerrimis  Arianismi 
impugnatoribus ,  denuo  impingere  (4). 

95.  Ex  his  erroribus  leviter  deHneatis  ad  quaestionis,  quam 
suscipimus ,  dilucidationem  patet ,  muneris  nostri  esse  !<>  statuere 
Dei  unitatem ;  2«  ex  hac  propositione  veluti  principio  quodam 
generaliconstituto,propositionesrehquastamquam  totidem  corol- 
laria  deducere  ,  sive  adversus  polytheistas  atque  idololatras  ,  sive 
adversus  duaHstas.  Quod  enim  spectat  ad  tritheismum,  quem 
non  vacat  hic  speciali  ratione  refellere ,  de  eo  commodius  agemus 
in  tractatu  de  Trinitate ,  ubi  Catholicos  et  Ecclesige  Patres  ab  im- 
pacta  calumnia  vindicabimus.  Sit  igitur 

(1)  Cf.  Ramsay  ,  Discours  sur  la  novarantPetrusFayditelAnt.  Oehmbs. 
mythologie.  Hic  posterior  vulgavit  Moguntiae  1789 

(2)  Wegscheider,  §  7,  n.  6  ,  aliique  tractatum  de  Ded  etunoettrino,  quem 
apnd  ipsum,  ibid.  Universitas  Coloniensis  anno  i^gorefa- 

(3)  Joan.  Damasc.  De  hceres,  n.  83,  tavit  et  damnavit. 

edit.   Lequien.   Ex  recentioribus   cfr.  (4)  Hist,  Casus  Imp,  rom,  cap.  20 

Petav.  De  Trinitate  ,\ih.  i,  cap.  10,  et  21  ,   inter   quos   recenset   profanus 

§  9;  Bergier ,  Dict»  de  th^ol.  art,  Tri-  homo    S.  Gregorium  Nazianzenum   ct 

*A^i«me;  saeculo  superiori  triteismum  re-  S.  Athanasium. 


46  TRAGT.    DE    DEO. 

PROPOSITIO  L 
Deus  unus  est. 

96.  Haec  propositio  de  fide  est,  ut  patet  tum  ex  Symbolo  Nicaeno 
ac  Constautinopolitano  :  Credo  in  unum  Deum  ^  tum  ex  Concilio 
Generali  Lateranensi  IV ,  Cap.  Firmiter,  ubi  in  fidei  catbolicae  pro- 
fessione  dicitur  :  Firmiter  credimus  et  simpliciter  confitemur , 
quodunus  solus  est  verus  Deus.  Sensus  autem  propositionis  est, 
ut  Deus  unus  dicatur  numerice ,  non  autem  specifice ,  adeo  ut 
nonnisi  unicus  et  singularis  naturae  Deus  sit  admittendus. 

97.  Ejusdem  propositionis  veritas  non  solum  ex  omnibus  illis 
Scripturae  testimoniis  evincitur  ,  in  quibus  perpetuo  Dei  unitas 
praedicatur,  ut  Deut.  VI ,  4  :  Audi Israel :  Domimis  Deus  noster, 
Dominus  unus  est;  et  Marci  XII  ,  29  :  Audi  Israel  Dominus 
Deus  tuus  y  Deus  unus  est^  et  alibi  passim ;  sed  etiam  ex  ratione  , 
seu  ex  ipsa  notione  Dei.  Deus  enim  ,  ex  dictis,  est  ens  ,  quo  nibil 
majus  cogitari  aut  dici  potest ,  est  ens  necessarium,  a  se,  aiter- 
num ,  infinitum  omnique  perfectione  praeditum ;  jam  vero  quod 
ejusmodi  est ,  non  potest  nisi  unum  esse ,  alioquin  si  plura  pone- 
rentur,  ipse  Dei  conceptus  acnotio  destrueretur,  quae  necessario 
unitatem  includit ,  cum  dii  pares  omnes  et  aequales  in  hypothesi 
pluralitatis  deorum  admitti  deberent ,  vel  alii  aliis  inferiores , 
quod  non  minus  absurdum  esset  atque  a  Dei  notione  abhorrens. 

98.  Hinc  merito  Tertullianus  sic  Marcionem ,  pluralitatem  deo- 
rum  invehentem ,  energiceperstringebat:i?ewm,  inquit,  ut  scias 
tmum  esse  dehere ,  qucere  quid  sit  Deus ,  et  non  aliter  invenies. 
Quantum  humana  conditio  de  Deo  definire  potest,  id  definio , 
quod  et  omnium  conscientia  agnoscety  Deum  sumnium  esse  mag^ 
num,„  Cum  de  isto  conveniat  apud  omnes  ( nemo  enim  nega- 
bit,  Deum  summum  magnum  quidesse  y  nisi  qui  poterit  Deum 
imum  modicum  quid  e  contrario  pronunciare ,  ut  Deum  neget 
auferendo  quod  Dei  est^  :  Quce  eritjam  conditio  ipsius  summi 
magnif  Nempe  ut  nihil  illi  adcequetury  idest,  tit  non  sit  aliud 
summum  magnum;  quia  sifuerit^  adcequabitur  ^  et  si  adcequa" 
bitur,  non  eritjam  summum  magnum ,  eversa  conditione,  et, 


PART.  I.  GAP   II.  DE  DEI  UWITATE.  47 

ut  ita  dixerim,  lege^  qucB  sumino  magno  nihil  sinet  adwquari. 
Ergo  unicum  sit  necesse  est,  quod  fuerit  summum  fnagnum  , 
par  non  habendo^  ne  non  sit  summum  magnum,,.  Proi?ide 
DeuSj  cum  summum  magnum  sit,  recte  veritas  nostra pronun- 
ciavit  :  Deus y  si  non  unus  est,  non  est....  porro  summum 
magnum  unicum  sit  necesse  est;  ergo  et  Deus  unicus  erit ,  non 
aliter  Deus ,  nisi  summum  magnum;  nec  aliter  summum  mag- 
num  ,  nisi  parem  non  habens ;  nec  aliter  parem  non  habens , 
nisi  unicus  fuerit  (1). 

99.  Eadem  ratione  argumentantur  Cyprianus,  Athanasius, 
Hilarius  ,  Lactantius ,  Joannes  Damascenus ,  apud  Petavium  (2) , 
et  S.  Thomas ,  Contra  gentes  (3) ,  tum  in  Summa  (4)  ,  ubi  eamdem 
veritatam  ostendit  et  ex  Dei  simplicitate  et  ex  infinitate  ejus  per- 
fectionis  ,  tum  denique  ex  unitate  mundi ,  seu  ex  unitate ,  quae 
elucet  in  ordinatione  mundi.  Quae  quidem  aliaque  ejusmodi  argu- 
menta  evolveremus ,  nisi  ageretur  de  re  nunc  temporis  non  ne- 
cessaria ,  cum  polytheismi  error  obsoletus  sit ,  nec  praeterea  vacet 
in  hoc  refellendo  diutius  immorari. 

DIFFICULTATES. 

100.  Polytheismus  non  excluditur  a  Sacris  Litteris,  imo  quo- 
dammodo  iis  insinuatur.  1°  Deus  enim  iis  nominibus  designa- 
tur,  quibus  indoles  religionis  judaVcoe  antiquioris  polytheistica 
panditur;  cujusmodi  est   nomen  CD^rJ/K  (  Elohim)  apud   He- 

brajos  usitatum  in  plurali  numero.  2°  Historia  docet  ceteras 
religionis  species ,  in  Asia  repertas ,  polytheismo  superstructas 
fuisse ,  et  3°  ipsos  Israehtas ,  cultus  rehgiosi  mosaici  quasi  quo- 
dam  jugo  oppressos,  quavis  data  opportunitate  ad  idololatriam 
reversos  esse  (5).  Quare  4°  in  Veteris  Testamenti  libris  non  una 
eademque  numinis  idea  pura  ,  sed  ea  potissimum  obtinuit  notio , 
quag  Deum  praedicat  mundi  creatorem  (Gen.  I,  1 ;  Ps.  XCVI,  5; 
Is.  XL,  28),  naturam  celsissimam  (Ps.  CXLV ,  3)  ,  alii  naturae 

(1)  Contr.  Marcionem  ,  lib.  i  ,  cap.  (3)  Lib.  i,  cap.  ^2. 

3,  edil.  Rigalt,  (4)  Part.  i,  quaesl.  9,  art.  3. 

(2)  De  Deo ,  lib.  i ,  cap.  4.  (5)  Ita  Wegscheider  ,  §  52 ,  d.  d. 


48  TRAGT.    DE    DEO. 

nulli ,  neque  aliorum  populorum  diis  comparandam  (  Exod.  XVIIl, 
11 ;  Deut.  III ,  24 ;  Jos.  XXIII ,  7 ;  Ps.  LXXXVI ,  8 ,  9 ;  CXL ,  5  et 
seqq. ;  Isaiae  XIX ,  1 )  ,  omnium  rerum ,  et  sensu  quidem  peculiari 
Israelitarum  eorumque  reipublicae  summum  dominum  atque  mo- 
deratorem  ( Exod.  VI,  3;  Jos.  XXIV;  Jud.  II,  24;  Ps.  XX, 
2 ,  7  ,  et  aliislocis)  ,  quem  propterea  TiV\>  Jehovah,  quod  nomen 

Dei  Israelitis eyxwp&y  (^indigetis  seu  localis)  proprium  recte  voca- 
veris  (1) ;  ergo. 

101.  Resp.  Neg,  antec.  Ad  \^ ,  Neg,  Nemo  enim  est  qui  nes- 
ciat  in  linguarum  usu  non  tam  ad  vocum  etymologiam  vel 
originariam  significationem  quam  ad  sensum ,  quo  usurpari  con- 
sueverunt,  attendi  debere,  ut  innumeris  exemplis,  petitis  sive 
a  linguis  antiquis  sive  modernis ,  ostendi  facile  posset.  Cum  autem 
falsum  sit  adversariorum  principium  de  indole  polytheistica  israe- 
liticse  religionis  antiquioris,  cujus  ipsi  nullum  documentum  refe- 
runt,  hinc  jure  negamus  hoc  indicatum  fuisse  per  Dei  nomina 
plurali  numero  expressa.  Sane  Moyses ,  loquens  de  populo  israeli- 
tico ,  dum  adhuc  in  sua  infantia  esset,  aperte  contrarium  suppo- 
nit ,  imo  exprobrat  infidelitatem  ejusdem  populi  in  cultu,  quem 
idolis  ac  diis  gentium  praestitit,  velut  novitatem,  dicens  :  Immo- 
laverunt  dcemoniis  et  no7i  Deo ,  diis  quos  ignorahant,  novi  res* 
centesque  venerunt ,  quos  non  coluerunt  patres  eorum ,  Deum 
qui  te  genuit  dereliquisti,  et  oblitus  es  Domini  creatoris  tui, 
Hinc  Moyses  semper  unicum  Deum  exhibet  in  creatione ,  in  pa- 
triarcharum  cultu,  a  quibus  Hebraei  originem  traxerunt,  eum  vo- 
cando  Deum  Abraham ,  Isaac  et  Jacob  ,  cui  jamdiu  sacrificia  ob- 
tulerant  Abel  et  Cain  ac  postea  Noe  (2). 

102.  Ad  2«^,  Neg,  historiam  docere  ceteras  religionis  species 
fuisse  superstructas  polytheismo ,  quumpotius  contrarium  doceat. 
Etenim  historia  omnium  antiquissima  est  mosaica ;  jam  vero  his- 
toria  mosaica  aperte  tradit  in  mundo  prius  obtinuisse  monotheis- 

(1)  Ibid.  tamen  ,  per  Franc.  Xav.  Frilz,  etc.  in 

(2)  Cons.  UeberdenMonotheismua,  Ephem,  theoL  edit.  a  D.  Jos.  Pletz. 
etc.    sea   De   monoiheismo  tamquam     anno  6 ,  fasc.  iii. 

primitiva  religione  humanitatis  ten- 


PART,    1.    CAP.    n.    DE    DEl    T7NITATE.  49 

mum ,  nec  nisi  posl  diluvium  saltem  positivis  documentis  ostendi 
potest  inductum  fuisse  inter  homines  polytheismum  ,  et  quidem 
per  successivam  defectionem ,  quae  magis  crescebat ,  quo  magis 
homines  recedebant  a  primaeva  institutione  per  veri  Dei  obHvio- 
nem.  Hinc  videmus  tum  in  ^gypto  tum  in  Chananitide  longius 
conservatam  notionem  unius  Dei,  ut  patet  ex  Gen.  XII,  18,  ubi 
Pharao  agnoscit  se  a  Deo  flagellari  ob  vindicatam  sibi  uxorem 
Abraham  ,  tum  ex  cap.  XI V,  18  et  seqq.  ubi  Melchisedech  rex  Sa- 
lem  ut  cultor  unius  Dei  exhibetur  5  rursum  ex  cap.  XX  ^  3,  4,  11, 
Abimelech  Regem  Gerarae  monotheistam  fuisse  patet ;  ut  alia  do- 
cumenta  omittam ,  quae  tum  in  libris  mosaVcis ,  tum  in  libris  Job, 
Josue  et  Judicum  expendi  possunt  (1).  Itaqiie  non  monotheismus 
poly theismo  supertructus  est ,  sed  contra  poly theismus ,  deficiendo 
a  priore  rehgione ,  invaluit ,  ut  Protestantismus ,  sive  hsereses  de- 
ficiendo  a  rehgione  cathohca  desciverunt  sub  nova  lege. 

103.  Ad  3°^ ,  Neg.  suppositum,  Israelitas  nerape  propter  legis 
suae  oppressionem ,  ad  idololatriam  reversos  esse  ,  ut  patet  ex 
dictis',  ipsi  enim  potius  ceterarum  gentium  scandalo ,  quod  ob  ip- 
sorum  oculos  semper  versabatur,  trahebantur  faciU  seductione 
ad  illorum  deorum  cultum ,  qui  omnibus  cupiditatibus  favebat , 
habita  praesertim  ratione  rudioris  ac  materiahs  indolis  ilHus  po- 
puH ,  qua  factum  est,  ut  observat  S.  Augustinus  (2),  ut  illo  ri- 
tuum  apparatu  ,  velut  sepe  ,  divina  Providentia  circumcingeretur, 
ne  difilueret  ad  ritus  finitimarum  nationum ;  et  his  non  obstan- 
tibus  forsan  defluxisset ,  nisi  Deus  speciaH  ratione  ei  prospexisset. 

104.  Ad  4"^ ,  Dist,  In  sensu  exclusivo  quorumcumque  ahorum 
deorum  ,  conc;  alio  sensu  ,  neg,  Lex  enim  Mosaica  luculentissime 
unum  et  solum  Deum  praedicat  et  aHum  quemcumque  exclu- 
dit ;  palmaria  sunt  verba ,  quibus  sic  Deus  loquens  inducitur 
(  Deut.  XXXII ,  29  et  seqq.  )  :  Vtdete  quod  ego  sim  solusy  et  non 
sit  alius  Deus prceter  rne y  ego  occidam  et  ego  vivere  faciam,  per- 
cutiam  et  ego  sanabo,  et  non  est^  qui  de  manu  meapossit  eruere^ 

(l)  Ex  libro  Job  ,   qui  fortasse  est  (2)  Tract.   ix  in  Joan  :  Sacrificia 

omnium   antiqnissimns ,   patet  mono-  illipopulopro  ejus  carnalitateetcorde 

theisraum  etiam  apud   genliles  adhuc  adhuc  lapideo  talia  data  sunt ,  quihus 

plene  viguisse.  teneretur ,  quominus  in  idola  defluerei, 

T.  II.  4 


80  TRAGT.    DE    DEO. 

levabo  ad  ccelum  manum  meam  ^  et  dicam ;  vivo  ego  in  mternum : 
quibus  magnifice  non  soluin  unitas ,  sed  et  omnipotentia  et  aeter- 
nitas  Dei  praedicatur.  Notandum  porro  est  ex  Jegis  praescripto  Is- 
raelitas  istud  Moysis  canticum  memoriae  mandare  debuisse,  nun- 
quam  propterea  potuerunt  absurdam  opinionem  adoptare  de  diis 
municipalibus  ,  ut  vocant ,  ac  patriis  aliarum  gentium;  aeque  lu- 
culenta  sunt  verba  ,  quibus  ibid.  IV,  35,  Moyses  sic  populum  com- 
pellat  :  Ut  scires  quoniam  Dominus  ipse  est  Deus ,  et  non  est 
alius prceter  eum.  Ut  cetera  brevitatis  studio  prsetermittam  ,  quae 
ex  reliquis  sacris  voluminibus  ,  prophetarum  praesertim  ,  qui  po- 
pulum  revocant  ad  legis  prasscripta ,  habentur. 

105.  Quod  si  interdum  videtur  institui  comparatio  inter  Deum 
Hebraeorum  aliarumque  gentium  deos,  ejusmodi  comparatio  non 
fit  nisi  juxta  persuasionem  illarum  gentium ,  quae  in  suis  diis 
gloriabantur ,  non  autem  in  rei  veritate ,  quum  viderimus  aper- 
tissime  alios  deos  explodi.  Adde  passim  inScripturis  deos  gentium 
dcemonia  vocari ,  ut  Levit.  XVII  .^1  \  Et  nequaquam  ultra  im- 
molabit  hostias  suas  dcemonibus ,  cum  quibus  fornicati  sunt; 
tum  Deuter.  citato  cap.  XXXII  ,  17  :  Immolaverunt  dcemonio; 
Psalm.  XCV  ,  5  :  Omnes  dii  gentium  dcemonia  y  et  alibi  passim. 
ApertenegantScripturaedeosgentiumdeosesse,utDeut.  XXXII, 21: 
Ipsimeprovocaveruntineo,  quinoneratDeus;  IVReg.  XIX,  18  : 
Non  cnim  erant  dii, . .  Nunc  igitur  Domine  Deus  noster  salvos 
nos  fac  de  manu  ejits,  ut  sciant  omnia  regna  terrce ,  quia  tu 
es  Dominus  Deus  solus;  et  alibi  saepe.  Cum  haec  igitur  de  diis 
gentium  passimin  Scripturis  Veteris  Testamenti  praedicentur,  qua 
ratione  dici  potest  secundum  Israelitas  fiiisse  illos  vere  deos ,  li- 
cet  inferiores  Deo ,  quem  ipsi  colebant  ? 

106.  Atque  hinc  pariter  excluditur ,  quod  ultimo  loco  assere- 
batur  ,  Judaeos  Deum  suum  ut  indigetem  seu  localem  ac  pa- 
trium ,  iyx^piov  T\\7\^  habuisse   adinstar   aliarum  gentium.   Fieri 

utique  potuit ,  ut  rudes  nonnuiii ,  in  idololatriam  proni ,  hanc  for- 
tasse  opinionem  adoptarint ,  sed  aliud  est  loqui  de  singulis  ,  aliud 
de  spiritu  ac  sensu  totius  gentis,  ut  adversarii  faciunt,  qui  et  in 
€0  peccant ,  qucd  ex  analogia  aliarum  gentium  argumentum  du- 
cunt  ad  hebraicam  nationem  ,  quasi  et  ipsa  imbuta  fuerit  eodem 


PART.    I.    CAP.    II.     DE    DEI    UNITATE.  51 

errore ,  in  quo  gentes  ceterae  versabantur ,  quae  pessima  quidem  est 
argumentandi  ratio.  Nonne  ridiculum  se  praeberet,  qui  vellet  ad- 
scribere  Ecclesise  catholicaeabsurda,  quibus  Protestantismus  scatet  ? 
Haec  tamen  methodus  est  bibhcorum  rationalistarum ,  qui  et  hanc 
ideam  fixam  ,  inter  ceteras  ,  adoptarunt  de  Deo  locah  Hebraeorum; 
cum  tamen  nuUa  gens  sit ,  quae  tam  alte  de  Deo  senserit ,  ejusque 
in  gentes  omnes  dominatu  ,  quam  natio  judaica,  quemadmodum 
patet  ex  Psalmis  ,  in  quibus  gentes  passim  invitantur  ad  laudan- 
dum  Deum. 

107.  Inst.  Nec  pauca  nec  levia  sunt  hujus  opinionis  fundamenta 
in  sacris  Bibliis ;  Deus  enim  1°  plurah  numero ,  Gen.  1 ,  26 ,  loquens 
inducitcr  :  Faciamus  hominem  ad  imaginem  et  similitudinem 
nostram;  tum  ibid.  cap.  IT ,  18  :  Faciamus  ei  adjutorium  si- 
mile  sibi^  et  cap.  III,  22  :  Ecce  Adam  quasi  unus  ex  nohis , 
et  alibi.  Hanc  etiam  2°  Christus  ipse  indicat  ilHs  verbis  :  Ego 
dioci :  Bii  estis ,  quibus  (Joan.X,  34)  ipse  se  comparat;  atque 
3°  Apostolus,  I  Cor.  YIII,  5  :  Si  quidem  sunt  dii  multi  et  Do- 
mini  multi,  Sane  4^  si  non  repugnat  juxta  christianam  doctri- 
nam  plures  esse  personas  divinas  reahter  distinctas  ,  nec  repu- 
gnat  plures  deos  esse,  qui  plus  minus  eamdem  divinam  naturam 
participent  (1) ;  ergo. 

108.  Resp.  IVeg.  antec,  Ad  probat.  Dist.  Ad  insinuandam  plu- 
rahtatem  deorum,  neg.;  ad  indicandam  pluralitatem  personarum 
in  Deo  ,  ut  Patres  exponunt ,  vel  aUa  de  causa  ,  conc.  Cum 
Moyses  constanter  monotheismum  absolutum  velut  primarium 
legis  articulum  ponat ,  non  potuit  profecto  iis  verborum  formulis 
uti ,  quae  favere  possent  polytheismo  ,  a  quo  perpetuo  nititur  ab- 
ducere  israeiiticum  populura ;  quare  vel  dicendum  in  praedictis  lo- 
cis ,  in  quibus  Deum  plurali  numero  loquentem  inducit ,  insinuare 
pluralitatem  personarum  in  Deo  ,  ut  Ecclesiae  Patres  communi  con- 
sensu  exponunt  atque  interpretes  cathohci ,  et  antiquiores  ipsi 


(1)  Argamenta ,  quse  in  favorem  po-      sis,  jam  dilaimas  in  tractata  De  vera 
lylheismi  desami  possent  ex  miracalis      religione  ,  part.  i ,  n.  226  et  seqq. 
atqae  vaticiniis  et  oracaloram  respon- 


52 


TRAGT.    DE    DEO. 


Protestantes  (1),  quod  nos  pro  certo  habemus ,  cum  nulla  alia 
expositio  satisfaciat  (2) ;  vel  aliam  rationem  faisse,  qusenos  lateat, 
promiscue  usurpandi  numerum  pluralem  pro  singulari.  Cete- 
rum  alter  textus  ex  Gen.  II ,  18 ,  desumptus  hebraice  est  numero 
singulari :  I^^Tl^C^J/K  faciam  ei ,  etc. 

109.  Ad  2*"  ,  Neg,  Christus  enim  se  comparat  judicibus  vel  pro- 
phetis  ,  ad  quos  sermo  Dei  factus  est ,  et  quidem  relate  ad  solam 
denominationem  ,  non  autem  naturam  divinam ,  ut  patet  ex  con- 
textu  ,  et  nos  suo  loco  ostendemus. 

110.  Ad  3°^,  Bist.  Qui  tales  dicantur  ex  ethnicorum  hominum 
opinione ,  conc;  qui  tales  sint ,  necj,  Non  alium  esse  sensum  Apos- 
toli  contextus  evincit. 

111.  Ad  4™,  Neg,  paritatem.  Personae  enim  in  Deo  non  dis- 
tinguuntur  in  natura ,  quae  una  eademque  in  omnibus  est ,  sed 
in  relationibus ;  dii  autem  totidem  distinctis  naturis  ac  diversis 
necessario  constant.  Sed  de  hoc  argumento  in  tractatu  de  Trinitate. 


(1)  Cons.  Critici  sacri ,  vol.  i  ,  ad 
haec  loca. 

(2)  Clericas  hic  adnotat  emphasin 
qaamdam  in  illa  locatione  faciamus  , 
etc.  Rosenmiiller  eam  repetit  ex  linguae 
censaetadine ,  nam  et  in  aliis  lingais  mos 
est ,  at  interdam  plarali  namero  ,  de  se 
loqaentes ,  singali  ntantar  homines.  Sic 
Job.  XIII ,  2  ,  3  ;  11  Reg.  xiv  ,  i4 , 
nbi  David  in  eadem  orationis  serie  sin- 
galarem  et  plaralem  nameram  promis- 
cae  de  se  uno  adhibet ,  ii  Reg,  xvi ,  20. 
Ad  versamaatem  22  ,  cap.  3  Geneseos : 
Ecce  Adam  quasi  unus  ex  nohis  ,  etc. 
manifestam  est ,  inquit ,  Deum ,  dam 
prima  pluralitatis  persona  loqaitar ,  sibi 


conjungere  ceteros   daemones  D^*i7N 

At,praeterqaam  qaod  allali  textas  ad  rem 
non  sunt ,  ul  cuilibet  eos  attente  per- 
currenti  palam  liet ,  ne  unus  quidera 
addaci  potest ,  in  quo  Deas  de  se  plu- 
rali  numero  loquatur ,  si  eos  excipias  , 
in  quibns  non  solum  Ecclesiae  Patres, 
et  veteres  ipsi  Protestantes ,  verum  ipsi 
Rabbini  non  obscure  insinuant  plura- 
litatem  personarum  induci,  at  interce- 
teros  oslendant  Martini  in  Pugione 
fidei,  et  Galatinus  De  arcanis  cath, 
veritatis ,  et  post  ipsos  D.  Drach , 
Deuxieme  Lettre  d'un  Rahhin  con- 
verti ,  sect.  iv,  pag.  ^5  et  seqq.  Pa- 
ris  1827. 


PART.     I.     CAP.     II.     DE    DEI    UPflTATE.  53 

PROPOSITIO    II. 

Ethnici  vel  polytheismo  proprie  dicto  vel  idololatrico  cultu  ahso- 
luto  vel  passim  utroque  simul  se  commacularunt, 

112.  Hsec  propositio  est  tum  adversus  illos  Protestantes ,  qui 
in  solo  relativo  imaginum  ac  idolorum  cultu  crimen  idololatriae 
constituunt,  atque  inficiantur  idola  ipsa  per  se  etlinicos  coluisse, 
tum  adversus  illos  neotericos,  quos  supraindicavimus,  qui  nuUum 
unquam  fuisse  polytheismum  proprie  dictum  adstruunt,  neque 
idololatriam  absolutam. 

113.  Evincemus  autem  ejusdem  propositionis  veritatem  tum 
ex  sacris  litteris ,  tum  ex  monumentis  ecclesiasticae  ac  profanae 
antiquitatis  quoad  utramque  partem.  Diximus  autem  vel  poly- 
theismo,  vel  absoiuto  idolorum  cultu,  ne  quis  putet  nos  conten* 
dere  omnes  prorsus  ethnicos  in  ea  fuisse  sententia,  idola  per  se  deos 
fuisse ;  scimus  enim  noii  omnibus  rudemhanc  stetisse  opinionem 

114.  Jam  vero  ethnicos  in  primis  polytheismum  proprie  dictum 
admisisse ,  seu  coluisse  plures  deos  proprie  dictos,  l^^omnia  illa  os- 
tendunt  Scripturarum  oracula ,  quae  objurgant  infideles  de  plura- 
litate  deorum ,  cujus  rei  documentum  lucuientissimum  exhibent 
Acta  Apostolorumcap.  XIV.  Ex  occasione  miraculi  patrati  aPaulo 
et  Barnaba  Lystrienses  levaverunt  vocem  suam ,  lycaonice  dicen- 
tes  :  Dii  similes  facti  hominibus  descenderunt  ad  ?ws,  et  voca- 
bant  Barnabam  Jovem^  Paulum  vero  Mercurium ;  in  turbas 
vero  ac  sacerdotera ,  qui  ilhs  sacrificare  volebat,  insilientes,  dixe- 
runt  ApostoH  :  Viri,  quid  hoec  facitis?  et  nos  mortales  sumus, 
similes  vobis  homines^  annunciantes  vobis  ab  his  vanis  converti 
adDeum  vivum ,  qui  fecit  coelum  ette?'rdm,  etc...  qui  in  prce^ 
teritis  gfinerationibus  dimisit  omnes  gentes  ingredi  vias  suas,  Ex 
quibus  habemus  ethnicos  in  multitudinem  seu  pluraUtatem  deorum 
reipsa  credidisse  ,  eum  errorem  praeteritis  generationibus  com- 
munem  fuisse ,  et  ad  revocandas  eas  ab  ejusmodi  errore  Apostolos 
esse  missos  a  Christo  Domino.  Hocautem  ethnicos  praestitisse,  abs* 
que  respectu  ad  verum  Deum ,  luculentissime  declarat  Apostolus , 
scribens  ad  Galatas  :  Sed  tunc  quidem  ignorantes  Deuni,  iis ,  qui 


54  TaACT.    D£    0£0. 

natura  non  sunt  dii,  serviebatis  ( Gal.  IV ,  8  , ).  Sic  in  Veteri  Tes- 
tamento  Achior  (Judith.  cap.  V)  meminit  multitudinis  deoruni, 
quos  Chaldsei  colebant.  2«  Idem  evincuntomnia  loca  ,  in  quibus  dii 
gentium  nominantur  dii  alieni,  dii  patrii  uniuscujusque  gentis, 
quae  innumera  prope  sunt.  3°  Illa  pariter  testimonia ,  quibus  ar- 
guitur  infidelitas  Hebraeorum ,  qui ,  cum  a  Deo  recederent ,  ut  se- 
querentur  gentium  deos ,  dicuntur  fornicari ,  adulterari ,  etc. 
Hisce  objurgationibusplenaesuntScripturae ,  acpraesertim  prophe- 
tarum  volumina  (1),  metaphora  ducta  exinde  quod ,  derelicto  uno 
veroque  Deo  gentis  israehticae  sponso  sive  marito  ,  diis  falsis  per 
summam  infideHtatem  adhsererent. 

115.  Quod  praeterea  idololatriae  crimen  consisteret  in  cultu  ab- 
soluto  idolorum ,  id  pariter  luculentissime  evincitur  1°  ex  iis  lo- 
cis ,  quibus  reprehenduntur  idololatrae,  dicentes  hgno :  Pater  meus 
es  tu ;  et  lapidi  :  Tu  me  genuisti  (2) ;  quod  coluerint  opera  ma^ 
nutim  suarum ,  opera  manuum  hominum ,  ut  in  prophetis  pas* 
sim ,  ac  prsesertim  Isaiae  cap.  XLIV  ,  ubi  graphice  describitur  stu- 
piditas  idololatriae  ,  dum  faber  hgnarius  exhibetur  fecisse  idolum, 
et  curvatur  ante  illud  et  adorat  illud  et  obsecrat^  dicens  :  Libera 
me ,  quia  Deus  meus  es  tu  (3).  2^  Ex  iis  in  quibus  admonentur 
Hebrsei  idola  gentium  deos  non  esse ;  quo  spectat  integrum  ca- 
put  VI  Baruch  :  Videbitis^  inquit,  in  Babylonia  deos  aureos 
et  argenteos  et  lapideos  etligneos  in  humeris  portari^  ostentan-^ 
tes  metum  gentibus ;  videte  ergo  7ie  et  vos  similes  efjiciamini  fac- 
tis  alienis  y  et  metuatis ,  etmetus  vos  capiat  in  ipsis;  et ,  recensitis 
diversis  idoiolatrarum  ritibus  ac  multiplici  idololatriae  specie,  ea- 
dem  semper  ratione  concludit :  Sciatis  quia  non  sunt  dii^  nec 
timueritis  eos.  3«  Demum  ceteris  omnibus  omissis ,  quae  in  eam- 
dem  rem  ajfferri  possent ,  facta  ipsa  id  ostendunt  in  Scripturis  re- 
censita,  ex  quibus  seligimus  historiam  idoli  Bel  et  draconis(Da- 


(1)  Exod.  xxxiv,  i5,  i6;Le?.  xvii  (2)  Jer.  11,27. 

7  ;  XX,  5  ,  6  ;  Jud.  11,  17  ;  viir  ,  27  (3)  Cfr.  Exod.  xx,  23  j  xxxiv ,  17  ; 

33  ;  Psalru  lxxii  ,  27  ;  cv  ,  3g  ;  Isaiae  xxxii,  4?  Sapient.  capp.  xii-xv;  Isaiae 

xxni ,  17  ;  Jerem.  111 ,  i  _,  6,  8  ;  Ezech.  11 ,  8  et  seqq.;  Daii.  v,  4  5  Jcr.  x. 
VI ,  9  ;  XVI ,    i5  et  seqq.  Oseae    1,2, 


PART.    I.     CAP.     II.     DE    DEI    UNITATE.  55 

iiiel  XIV  ).  Bel  enim  credebatur  Deus  vivens  ,  quem  propterea  non 
solum  cultu  absolulo  prosequebantur  Babylonii ,  sed  praeterea  ap- 
ponebant  ei  per  singulos  dies  escas  ,  vinum  ,  etc.  ;  id  dicatur 
de  dracone,  quem  ut  Deum  immortalem  colebant  et  adorabant 
(ibidem);  ut  alia  praeteream.  Ex  bis  interim  patet  negari  non 
posse  ,  nisi  fides  Scripturae  detrabatur ,  ethnicos  tum  plures  deos 
coluisse ,  tum  idola  pro  veris  diis  babuisse  ,  ac  tamquam  deos  ab-» 
soluto  cultu  veneratos  esse. 

116.  Nunc  prasstat  tandem  propositionem  documentis  eccle- 
siasticis  et  profanis  ostendere  et  confirmare.  Ac  primo  quidem 
Ecclesia3  Patres ,  qui  profecto  longe  melius  quam  nos  paganorum 
tbeologiam  ac  religionem  cognoscebant,  quum  plures  ex  ipsisex 
paganismo  ad  cbristianam  veritatem  venerint,  et  assidue  adversus 
ethnicorum  erroresacsuperstitionemtuncvigentem  pugnaverint, 
aperte  utrumque  propositionis  nostrae  assertum  testantur.  Ipsi 
enim  non  minus  confutant  eos  ,  qui  simulacra  sive  metallica  sive 
lignea  sive  lapidea  ut  deos  colebant ,  quam  eos  qui  divinitatem 
tribuebant  Jovi ,  Apollini ,  Veneri ,  Minervae ,  qui  non  fuerunt 
nisi  horaines ,  eosque ,  qui  cum  illis  antiquis  philosopbis ,  sub  istis 
diversis  nominibus ,  mundum  ejusque  partes  inteUigebant.  Quare 
vero?  Nisi  quia  inter  ethnicos  omnes  harum  superstitionum  ac 
idololatriae  species  inveniebantur.  Hinc  ahqui  sectabantur  in  reli- 
gionis  negotio  fabulas  poetarum ,  alii  sensum  philosophorum  , 
plerique  demum  existimabant  simulacra  ipsa  veros  deos  esse , 
ita  ut  philosophi  ipsi  praeclarissimi  traherentur  a  multitudine  ad 
simulacrorum  cultum ,  quasi  revera  dii  essent ,  ut  testatur  Ori- 
genes ,  loquens  de  Platone  et  Socrate  (1).  Hinc  Minutius  Felix  in 

(1)   Haec  sunl  ejus  verba  ,    {Contra  kovo^    (pdetprou    uvB-ptivov  -Trpoa-Kvyovfrccf 

Cclstim ,  lib.  vf  ,  n.  4)  *   'AAA'  ol  rot-  iU  rtft^v  ,  (pcta-h  ,  iKtlvou'   e<r$-*  on   d^f 

ctZrce,  TCtfi  rou  rnr^urov  uyot&ov  'ypetfpcttris  Kctrct^Qcttvovrctg    fAir    AiyvTrrim    i-TCt    ru 

Kotrct^ctlvovTtv  iU  Tlitfcttictj-^fotriv^o/xtvot  Trtntvcc ,  *i  nrfecTFoc^ctj  tj  if^trcc,  id  est  , 

&s  B-tS  r^  'A^ri^t^t'   Kott  o-^'o(jtivot  rv^v  Sed  illi ^    qui  de    summo  bono   talia 

vTca  i^tcorZv  iirtnXovf^(vt!v  Trotvviyvftv....  scripserunt ,  in  PircBum  descendunt, 

eiXtKrfvofcc  rS  'ATp^^XtiTTtA  uTroh^ovns'  DianoBut  Deo  preces  oblaturi ,  inter- 

xect    Xa-rtv    l^tHv    rovs   eVi  <ro<piu.  /uiyci  futurique  feslo   db  imperita    multitu- 

^povoCvrus  Kcti  B^toXoyiM,  efcotafcctrt  ti-  dine celebrato,,,,gallumque persolvunt 


56 


TaACT.     DE    DEO. 


Octamo  y  disserens  de  idolo  pro  Deo  liabito  ,  inquit  :   Quando 
igitur   hic  nascitur?  Ecce  funditur ,  fahricatur ,    sculpitur, 
Nondum  Deus  est,   Ecce  plumbatur ,  construitur ,  erigitur; 
nec  adhuc  Deus  est.  Ecce  ornatur ,  consecratur ,  oratur;  tunc 
postremo  Deus  est,  cum  homo  illum  voluit  et  dedicavit,  Eadem 
ratione  loquitur  S.  Justinus  (1).  Athenagoras  vero  in  Legatione 
pro  Christianis  y  cap.  XVII ,  non  solum  defendit  Christianos  ab 
accusatione  illis  impacta ,  quod  idola  ut  deos  non  agnoscerent , 
sed  praeterea  confutat  hunc  errorem  ostendendo  Deum  et  idola 
infinito  inter  se  intervallo  distare,  deinde  cap.  XVIII  exponit 
nonnullorum  explicationem :  Sedquoniam  aliqui  dicunt  ejusmodi 
simulacra  imagines  tantum  ac  representationes  siv^e  effigies  deo- 
rum  esse  y  etc.  (2)  ,  ideoque  idola  coli  cultu  relativo  respondet 
alia  ratione.  Ex  hoc  habemus  ethnicos  plerosque  idola  absolute 
coluisse ,  nonnullos  cultu  relativo ,  admittentes  tamen  pluralita- 
tem  deorum,  Id  ipsum  testantur  Tatianus  (3) ,  Lactantius  (4) , 
Theophilus  Antiochenus  (5) ,  Tertullianus  (6) ,   Prudentius  (7) , 


JEsculapio..,.  illos  videre  ek  de  sua 
sapientia  theologiaque  gloriantes  per- 
vohi  ad pedes  imaginis  corruptihilem 
hominetn  reprwsentantis  ,  ejus  colendi 
gratia  ;  et  interdum  cum  ^gyptiis 
ad  volucrum  ,  quadrupedum ,  repti- 
liumque  cultum  se  dejicere, 

(1)  ApoL  I ,  cap.  9. 

(2)  'Evu  TOtfvy  ^etTi  rtvis  tiKovcis 
fiU  thut  TctvTccf  ,  B-tovs  ^t  ,  i<p'  ols  ul 

ttKOViS  ,     K,   T.    A. 

(3)  Orat.  adv,  Grcec.  cap.  9  ,  tam 
XXXIII ;  et  xxxiv  ;  ipse  Tatianas  se  pro- 
fitetar  testem  ocalarem. 

(■4)  Div,  Inst,  iib.  11 ,  capp.  2  et  4« 
(5)  j^d  Autolyc.  lib.  11 ,  cap.  2  , 
abi  loqaens  de  simulacris  afiirmat,  quod 
ii  ipsi  ,  qui  ea  confecerunt ,  accedunt  , 
ut  ea  adorent ,  et  ea  Deos  esse  existi- 
mant ;  '^E^^cvrut  /ntru  vTrou^vs  fcut  ttu- 


fUTU%tas„.  ttS  TO  TTpoTKVVttV    UOTOtS  j  X-^t 

i^yoZvTui  B-iovs  uCtovs,  Quid  clarius  ? 

(6)  ApoL  n,  XIII  et  seqq.  abi  osten- 
dit  plas  pati  deos  ethnicoram  ,  dum  fa- 
brefiant  j  quam  Christiani  dum  tormen- 
tis  subjiciuntur  :  Ungulis  ,  inquit,  de- 
raditis  latera  Christianorum  ,  at  in 
deos  vestrosper  omnia  memhra  validius 
incumhunt  ascice  et  uncinoe  et  scohinoB» 
Cervices  ponimus  ;  anie  plumhum  et 
glutinum  et  gomphos  sine  capite  sunt 
dii  vestri.,.,  ignihus  urimur^hoc  et 
illi  a  prima  quidem  massa ,  etc.  In- 
stant  ibidem  elhnici  :  Sed  nohis  Dii 
sunt.... 

(7)  /  Cathemerin.  \h  hymno  viii , 
kal.  Januarias  : 

Nam  cceca  vis  mortalium , 
Fcnerans  inanes  ncenias  , 


PART.    1.    GAP.    II.    DE    DEI    UNITATE,  57 

S.  Athanasius  (1).  Sed  praestat  audire  Arnobium  exponen- 
tem  sensa  sua  circa  idola,  cum  adhuc  paganus  esset  :  Venera" 
bar,  inquit ,  o  ccecitas !  nuper ,  simulacra  modo  ex  fornacihus 
prompta ,  in  incudibus  deos  et  ea;  malleis  fabricatos  y  elephantO" 
rum  ossa ;  picturatas  veternosis  in  arboribus  twnias  si  quando 
conspeoGeram  ^  lubricatum  lapidem  et  ex  olivi  unguine  sordida- 
tum,  tamquam  inesset  visprcesens  y  adulabar ,  affabar^  et  bene- 
ficia  poscebam  nihil  sentiente  de  trunco ;  et  eos  ipsos  divos ,  quos 
esse  mihi  persuaseram ,  afficieham  contumeliis  gravibus  (2). 
Nunc  qugerendum  subest ,  utrum  potius  credendum  sit  ita  tes- 
tantibus  de  re ,  quae  sub  oculos  ipsorum  cadebat ,  et  cujus  ipsi 
pars  fuerant,  an  recentioribus  quibuscumque  contrarium  efFu- 
tientibus. 

117.  Demum  ne  longiores  simus  in  re  non  necessaria,  finem 
huic  propositioni  facimus  duorum  ethhicorum  testimoniis ,  quo- 
rum  unus  est  Horatius,  cujus  versus  jam  retulimus  in  tractatu 
de  vera  rehgione  ,  ex  hb.  I ,  sat.  TIII  :  Olim  truncus  eram,  etc; 
alter  est  Seneca ,  qui  in  libris  morahbus  ita  de  paganis  scribebat : 
Simulacra  deorum  verierantur,  illis  supplicant  genu  posito ,  illa 
adorant,  illis  per  totum  assident  diem  aut  adstant,  illis  stipem 

jaciunt ,  victimas  cwdunt ;  et  cum  hasc  tantopere  suspiciant  ^ 
fabrosy  qui  illa  fecerunt,  contemnunt,  etc.  (3). 

118.  Si  igitur  verus  polytheismus  dicendus  est,  in  quo  plura- 

Fel  cera  ,  vel  saxa  algida ,  deserant ,  quando   ipsorom  commentis 

y^eL  ligna  credehant  Deum.  adversantur. 
et   rnrsum  in  Peristephanon ,    hym.  (B)  ApudLactant.  loc.  cit.  cap.  2.Cfr. 

in  laudem  Vincentii  Mart.  V.BaAlns^Suitede  lareponaea  VHist. 

(1)  Orat.  cont.  gent.  22,  i3  ,  i5  ,  des  Oracles ,  V^  part.  chap.  11  eti2. 
edil.  Maurin.  ubi  pariter  expresse  tradit  Integrum  confici  posset  volumen  et  aper- 
artifices  opera  sua  ut  deos  salutare  ,  tissimis  Patrum  testimoniis  ,  qui  expro- 
B-ioig  TF^oa-uyo^tvtfj  cfr.  etiam  S.  Greg.  brant  gentibus  cultum  deorum  et  si- 
Naz.  Orat.  xxxv.  mulacrorum  ,  et   quidem    absolutura. 

(2)  Adv.  Gent.  lib.  1 ,  n.  i3.  Et  Nec  rainus  clara  suntmonumenta,qu3e 
hoc  etiam  dictum  sit  adversus  eos  ,  qui  nobissuppeditantauctoresprofani.  Dio- 
tisum  loquendi  unicam  ,  aut  saltem  genesLaertius  invitaStilponi8,lib.  11, 
praecipuam  ,  legem  statnunt  ad  expo-  refert  hunc  philosophum  exilio  mulc- 
nenda  sacra  Biblia  ,   el  tamen  Palres  tatum  fuisse  ab  Atheniensibus ,  eo  quod 


58 


TRAGT.    DE    DEO. 


litas  deorum  proprie  talium  admittitur  et  creditur ;  si  polytlieis- 
tico  cultu ,  qui  deos  in  simulacris  venerantur ,  commaculati  sunt 
dicendi ;  si  rei  idololatriae  stricte  sumptae  censendi  sunt,  quotquot 
vel  credunt  numina  idolis  inclusa ,  vel  idola  ipsa  ut  deos  habent ; 
cumexdocumentis  ,  sive  ex  Scriptura  sive  ex  omni  antiquitate  sa- 
cra  et  profana  depromptis  ,  evidentissime  constet  ita  se  se  gessisse 
ethnicas  gentes ,  concludendum  igitur  est  ethnicos  vel  polytheismo 
proprie  dicto ,  vel  idololatrico  cultu  absoluto  ,  vel  passim  utroque 
simul  se  commaculasse ,  quod  demonstrandum  nobis  assumpsi- 
nius ,  tum  adversus  Protestantes ,  tum  adversus  neotericos  scrip- 
tores. 

119.  Quanquam  hi  postremi  advertere  praeterea  deberent  ad 
Xoncilium  Tridentinum,  quod  sess.  XXV,  in  decreto  de  sacris 

imaginibus,  mandat :  Imagines  porro  Christi,  deiparce  Virginis, 
et  aliorum  Sanctorum  in  iemplis  prceserttm  haberidas  et  reti- 
nendas  y  eisque  debitum  honorem  et  venerationem  impertiendam, 
non  quod  credatur  inesse  aliqua  in  iis  divinitas  vel  virtus  y 
propter  quam  sint  colendce ,  vel  quod  ab  eis  sit  aliquid  peten^ 
dum,  vel  quod  fiducia  in  imaginibus  si(f  figenda  ^  veluti  olim  fie- 
hat  a  gentibus ,  quce  in  idolis  spem  suam  collocabant.  Ergo  ex 
Conc.  Trid.  gentes  putabant  inesse  idolis  aliquam  divinitatem  vel 
virtutem ,  aliquid  petebant  ab  ipsis ,  fiduciam  in  iisdem  figebant 
spemque  suam  in  idolis  coUocabant ,  ideoque  verum  ac  proprie 
dictum  poly theismum ,  veram  ac  proprie  dictam  idololatriam  pro- 
fitebantur. 

DIFFICULTATES. 

120.  Obj.  prima.  1°  Idololatria  non  est  negatio  alicujus  dog- 
matis,  sed  violatio  praecepti ,  et  quidem  omnium  primi  ,  ejus 

dixerit  Minervam  Phidiae  non  esse  di-  dum    tamen    ab    editione    Vesantina 

vinitatem.   Cfr.    historia ,  qaam  refert  anni  1826,    cai  nescio    qai   e  schola 

Flav.  Jo8eph,y/rcAflBo/.  lib  xviii,  cap.  3,  neoterica  addidit  nolas  ad  disseminan- 

n.  4  >  pag»  877  6'  seqq.  edit,  Haver-  dam  novam  doctrinam  ,  proat  prajstidt 

camp  ,  de  maliere,  quae  patavit  secum  in  hoc  articulo  ,  in  quo  Bergier  aperta 

Deo  congressam  ,    etc,   Cons.  Bergier  fronte    contradixerat  iis  ,   quas   poslea 

Dict,  art.  Idole  ,  idoldtre ,  etc.  Caven-  neoterici  auctorcs  invexcrunt. 


PART.     1.     CAP.    II.     DE    DEI    UNITATE.  59 

nempe ,  quod  praescribit  Dei  adorationem  et  quidem  solius  Dei, 
Sic  2°  idololatrarum  crimen  consistit  juxta  Apostolum  in  eo  quod, 
cum  cognovissent  Deum ,  non  sicut  Deum  glorificaveriint  j  aut 
gratias  egerunt  ^  sed  evanuerunt  iii  cogitationibus  suis.,. ,  et  co- 
lueru7it  et  servierunt  creaturce  potius  quam  Creatori.  (  Rom. 
1 ,  21 ,  25  ) ;  quod  S®  congruit  cum  eo  quod  idem  Apostolus ,  scri- 
bens  ad  Thessalonicenses ,  de  ipsorum  conversione  ait  :  Conversi 
estisad Deuma simulacriSfServire Deovivoetvero;  adThess,  I,  9, 
et  I  ad  Cor.  XII,  2  :  Scitis ,  quoniam  cum  gentes  essetis ,  ad  si- 
mulacra  muta  prout  ducebamini  euntes,  4**  Homo  enim,  utpote 
sensuum  suorum  servus  ,  in  se  experiebatur  indigentiam  sibi  Deum 
verum ,  unicum  ,  aeternum  et  invisibilem  repraesentandi  sub  ali- 
qua  imagine,  ut  ipsa  Idodlola.Tpelaq  (idololatriae)  vox  exprimit,  cultus 
nempe  imaginum;  atque  ita  5°  honoratus  est  creator  in  operi- 
bus  suis  splendidioribus  ,  quse  facta  sunt  totidem  symboia  divi- 
nitatis  (1). 

121.  Resp.  ad  l'",  Neg.  idololatria  enim  est  tum  negatio  dog- 
matis  ,  scilicet  unius  Dei ,  tum  violatio  praecepti  prohibentis  de- 
ferre  creaturae  ador^tionem  uni  Deo  debitam,  vel  etiam  falsis 
diis  cultum  debitum  Deo  vero.  Ex  allatis  enim  documentis  ,  sive 
ex  Scriptura ,  sive  ex  Patribus  atque  scriptoribus  paganis  ,  con- 
stat  idololatras  passim  in  errore  versatos  fuisse  pluralitatis  deo- 
rum ,  ideoque  dupliciter  peccasse  et  in  dogma  et  in  praeceptum. 
Paulus  enim  et  Barnabas  non  unus ,  sed  duo  dii ,  Jupiter  et  Mer- 
curius,  existimati  sunt  (2). 

122.  Ad  2"» ,  Dist.  Respectu  paucorum  philosophorum ,  conc. ; 
respectu  multitudinis  ac  populorum  ,  neg.  Patres  enim  atque  in- 
terpretes,  exponenteshunc  locum,  conveniunt  in  eo  restringendo 
ad  philosophos ,  qui  utique  cum  Deum  cognovissent  naturali  ra- 

(1)  Essai  sur  l^indifference  y  en  ipsoram  cuUa  late  ac  fuse  disserit  , 
ntatiere  deReligion,iom.  m  ,pag. 'ji  perpetuoqae  supponit  coli  simulacra 
et  75.  lapidea  ac  ligna  ut  vera  numina.  Cfr- 

(2)  Cfr.  Euseb.  De  Prcep.  evang.  etiam  Card.  Gerdil.  m  suo  Saggiod^in-- 
lib.  V,  cap.  I  et  seqq.  usque  ad  cap.  struz.  teolog.  opp.  edit  Rom.  tom.  x  , 
16,   ubi  non  solum   de  numinum  ac  pag.  279,  seqq. 

simulacrornm  muUitudine ,   sed  et   de 


60 


TRACT.    DE    DEO, 


tione  ex  pulchritudlne  hujus  universi ,  nec  eum  glorificaverunt , 
nec  ejus  unitatem  et  veritatem  praedicaverunt ,  se  se  potius  in 
cultu  externo  et  pubhco  accommodaverunt  multitudini  colenti 
plures  deos ,  prout  ipsis  exprobat  S.  Augustinus ,  et  patet  ex  his- 
toria  (1).  Hanc  porro  esse  mentem  Apostoli  eruitur  his  ex 
verbis,  quae  omisit  adversarius  :  Et  dicentes  se  esse  sapientes 
stidti  facti  sunt.  :kk!1   . 

123.  Ad  3™ ,  Dist.  antec.  Ducebamini  ad  simulacra  falsorum 
deorum  ,  conc;  unius  veri  Dei,  neg.  Id  ipsum  dicatur  de  aHo  textu 
epistola^ad  Corinthios  ;  in  hac  enim  ipsa  epistola  (I  Cor.  VIII ,  5.) 
Apostolus  expresse  scribit  :  Nam  etsisunt  quidicantur  diiy  sive 
in  coelo,  sive  in  terra  {siquidem  sunt  dii  multi et  domini multi);  no- 
bis  tamen  ufius  Deus;  et  loquitur  juxta  errorem  et  sensum  gentium, 

124.  Ad  4"»,  Neg.  idololatrarum  crimen  praecise  constitisse 
in  efformandis  et  colendis  imaginibus  symbohcis  unius  veri 
Dei.  Ahoquin  Cathohci,  qui  pariter  Deum  in  imaginibus  symbo- 
licis  seu  formis ,  sub  quibus  Deus  interdum  apparuit  patriarchis 
et  prophetis,  repraesentant ,  essent  idololatriae  turpissimae  rei, 
prout  eos  accusant  haeretici  (2);  quod  impium  et  absurdum  est. 
Falsum  praeterea  est  vocem  {^(AokoLxpeia.^  designare  seu  exprimere,  ut 
adversarius  autumat ,  cidtum  imaginum  ;  significat  enim  cultura 
vel  servitutem  falsarum  imaginum ,  quibus  nempe  nullum 
reale  objectum  respondet ,  ut  fuse  ostendit  Bellarminus  adversus 
Henricum  Stephanum  aliosque  haereticos  ,  hanc  ipsara  etymo- 
logiam  Id^ikou  obtrudentes  (3). 

125.  Ad  5«^,  Neg.  Sed,  ut  patet  ex  dictis ,  idololatrae,  veri 
Dei  obliti,  non  creatorem,  sed  falsos  et  inanes  Deos  honora- 
verunt. 

126.  Inst.  1°  Saltem  sub  multitudine  diversarum  formarum 

(1)  S.  Aug.  De  civ,  Dei  ,    lib.  vi,  cuisse  plaralitatem    deoram  ,  et   tam 

cap.   lo.  Gons.   P.    Ballas  in    opere,  factis  tara  scriptis  passim  cohonestasse 

Jugementdes  SS.  Peres  sur  la  morale  idololatriam  apad  populuiri. 

de   la  Philosophie  paienne ,    lib.  i,  (2)  Coos.  Bellarm.   De  reliquiis  et 

cap.  7  ,  vol.  r ,  in-4°,  Strasbourg  1719;  imaginihus  Sanctorum,  lib.  11,  cap.  i3. 

ubi  innameris  prope  documentis  osten-  (3)  Ibid.  cap.  5. 
dit  pliilosophos  fuisse  idololalras  ac  do- 


PART.    1.    GAP.    II.    DE    DEI    UWITATE.  61 

idololatria  reducebatur  ad  cultum  spirituum ,  qui  per  hoc  uni- 
versum  difFusi  sunt  ,  et  ad  cultum  hominum ,  qui  putabantur 
evecti  post  mortem  ad  gradum  potentiae  ac  perfectionis ,  secun- 
dum  quem  spiritibus  coelestibus  appropinquabant  (1).  Hinc  2» 
ostensum  est  idololatriam  nil  ahud  unquam  fuisse  ,  quam  cultum 
spirituum  bonorum  et  malorum ,  et  cultum  hominum  illustrium, 
id  est ,  quoad  rem  ipsam  nil  ahud  quam  cultum  Angelorum  et 
Sanctorum  (2).  Sane  3«  difRcile  potest  intelligi  paganos  aUigasse 
his  diversis  spiritibus  veram  notionem  divinitatis.  Si  enim  res  bene 
perpendatur,  4ononneunitasnecessarioincluditurin  hacnotione? 
Dici  propterea  oporteret  homines  credidisse  pluralitatem  unius 
seu  unici  Dei  (3) ;  neque  enim  pagani  credidissent  plures  deos, 
si  non  habuissent  notionem  Dei  (4).  In  hanc  5^  propterea  sen- 
tentiam  conspirant  CathoKci,  Protestantes ,  philosophi,  ut  patet 
sive  ex  Beausobre  in  Historia  Manicheismi,  hb.  IX,  cap ,  4, 
tom.  II,pag.  654  et  655  ,  sive  ex  Voltaire  in  Dictionario  phi- 
losophico^  art.  Reliyio  ^  quaest.  11(5).  Quare  6®  poterat  quis  esse 
idololatra  ,  etsi  nullam  negaret  veritatem  ,  neque  Dei  supremi 
existentiam ,  ut  Judaeorum  exemplum  ostendit ,  neque  providen- 
tiam  ,  neque  praecepta  justitiae  (6)  ;  ergo. 

127.  Resp.  ad  l^^^Dist.  Id  est,  aHqua  species  idololatriae ,  conc; 
idololatria  universim  sumpta ,  neg.  Cultus  spirituum  et  heroum 
eratutique  unusexramisidololatricaesuperstitionis,  sed  non  con- 
stituebattotamidololatriam.  Scriptura  enim  testatur  ethnicos  co- 
luisse ,  et  quidem  cultu  absoluto ,  solem,  lunam,  lapides  et  lignum, 
et  ab  ipsis  petiisse  beneficia ,  hberationem  a  mahs  ,  etc.  Et  haec 
erat  idololatria  multitudinis ;  recolantur  probationes. 

(1)  Essai  sur  Vindifference  ,  loc.  II  faudrait  donc  dire  que  les  hommes 
cit.  pag.  82.  croyaient   a  la  pluralite  d'un  Dieu 

(2)  Ibid.  pag.  107  et  108.  unique. 

(B)  Ibid.  (  pag.  iio  et   iii  )   :   7/  (A)  Pag.   11 1  ,  n.  s  :  Comment  les 

est  difficite  que  Von  8'entende  soi-meme,  paiens  croyaient-ils  dplusieurs  dieux, 

quand  on  pHtend  que  les  paiens  atta-  s'ils  n^avaient  pas  la  notion  de  Dieu  ? 

chaient  d  ces  divers  espriis   la  vraie  (5)  Pag.   11 3  ad  1 1 5. 

notion  de  la   divinite.  Qu^on  veuille  (6)  Pag.  iSa  :  On  pouvait  §tre  ido- 

bien  y  r^JUchir  :  Vunit6  n^entre-t^elle  Idtre  sans  nier  aucune  vM6, 
pas  n^cessairement  dans  cette  notion? 


62 


TRACT.    DE    DEO. 


128.  Ad  2™,  Neg.  Si  enim  hoc  ostensum  esset ,  demonstratum 
pariter  fuisset  Scripturam  sanctam  nos  decipere  ,  dum  affirniat  ho- 
mines  coluisse  deos ,  qui  oculos  habent  et  non  vident ,  aures  ha- 
bent  et  non  audiunt ,  habent  os  et  non  loquuntur ;  neque  dixisset 
pariter  Psalmista  :  Similes  illis  fiant  qui  faciiint  ea ,  et  omnes 
qui  confidimt  in  eis  (1). 

129.  Ad  2°^,  Vist,  Si  admitteretur,  ut  contendit  adversarius , 
ethnicos  alhgasse  veram  notionem  divinitatis  diis  suis ,  conc. ; 
tunc  enim  habereturcontradictio  in  terminis  ;  si  contra  admititur, 
ut  admittendum  revera  est ,  una  cum  omnibus  Patribus  et  theo- 
logis  ,  ethnicos  veram  amisisse  divinitatis  notionem  ,  dum  admi- 
serunt  plures  deos,  neg.  Etenim  omnes  Palres  ac  theologi  de- 
monstrarunt ,  sive  ex  Scriptura ,  sive  ex  factis  et  documentis 
luculentissimis  ,  viguisse  polytheismumproprie  dictum  apud  vete- 
res  paganos ,  prout  etiamnum  existit  apud  hodiernos  idololatras. 
Quo  posito ,  necessario  jam  sequitur  polytheistas  reipsa  veram 
divinitatis  notionem  amisisse;  ahoquin  in  ejusmodi  absurdam 
opinionem  nunquam  delapsi  fuissent,  ut  admitterentplurahtatem 
deorum.  Quod  si  idea  unius  Dei  supremi  nunquam  penitus  obH- 
terata  est ,  repeti  id  debet  a  testimonio  ,  quod  vocat  Tertullianus 
animae  naturaHter  christianse,  sive  a  rationis  lumine,  quod  nun- 
quam  est  extinctum.  Verum  homines  non  semper ,  imo  non  ha- 
bituahter,  attendebant  ad  ejusmodi  conscientiae  dictamen,  et  ad 
illa  veluti  fragmenta  veritatis ,  quae  ab  ipsis  penitus  in  corde  ser- 
vabantur;  insuper ,  dato  etiam  quod  attenderent,  experientia  luc- 
tuosa  ostenditur  homines  non  semper  sibi  cohaerere  (2). 

(1)  Psalm.  cxui,  8.  gentes  errasse ,  sacrificando  pluribus 

(2)  Hojas  erroris  refutationem  jam  diis  ,  ac  subinde  unumquemque  ex  illis 
praeoccopavit  doctissimns  Soarez  (  De  diis  tamquam  verum  Deum  ,  seu  quod 
religione  ,  tom.  i ,  tract.  iii ,  lib.  i ,  idem  est  ,  sub  aliqua  ratione  supremm 
cap.  ^}!^*  12  )  ,  qui  com  sibi  objecis-  excellentiw  colendo.  Unde  verisimile 
set  Genliles  ,  inter  deosmajores  et  mi-  est  credidisse  unumquemque  Deum  in 
nores  nnum  supremom  ,  quem  Jovem  aliquo  munere  seu  prcesidentia  et  effi- 
appellabant ,  agnovisse  ,  cui  soli  verum  cacia  circa  res  aliquas  habere  supre- 
cultum  Iribuebant ,  ita  prosequitur  :  mam  vim  et  potestatem  ,  etiamsi  alii 
Respondeo  de  facto  ipso  satis  constare  dicerentur  majores  ,  alii  minoresjux- 


PART.    I.     GAP.    II.    DE    DEI    UNITATE.  63 

130.  Ad  4.  Dist.  In  se,  conc;  subjective ,  seu  prout  appre- 
jienditur  ab  humana  mente,  dum  a  vero  deflectit,  neg.  Hoc 
solum  ad  summum  eruitur,  eorum  errorem  non  fuisse  invincibi- 
lem ,  quia  si  cupiditatibus  liberi  et  anticipatis  judiciis  vacui 
attendissent  ad  veram  Dei  notionem ,  potuissent  suum  erro- 
rem  detegere  ,  ut  plures  reipsa  philosophi  eum  detexere.  Hinc 
evanescit  illa  battologia  de  fide  in  pluraHtatem  unius  Dei ,  quia 
supponit  quod  est  falsum,  polytheistas  nempe  semper  notionem 
veram  divinitatis  habuisse.  In  altera  observatione ,  quod  ethnici 
non  credidissent  deos  absque  notione  Dei^  confundit  auctor ,  quem 
impugnamus,  Dei  existentiam  cum  vera  notione  divinitatis;  pri- 
mam  utique  omnes  admittebant  gentes ;  alteram  autem ,  genera- 
tim  saltem  ,  amiserant. 

131.  Ad  5™,  Dzst,  Protestantes  ,  ut  inde  possent  insimulare  Ec- 
clesiam  cathoUcam  idololatriae  in  cultu  imaginum ,  et  philosophi , 
nempe  increduU,  qui  nihili  faciunt  Scripturam  et  Patres  ,  conc; 
Catholici ,  subdist.  ex  iis  nempe  qui  non  verentur  a  Scripturae , 
Patrum,  Concilii  Tridentini  auctoritate  et  communi  sententia  re« 
cedere,  ut  propria  et  singularia  inventa  sectentur ,  trans.;  ceteri , 
7ieg.  Nam  c^tholici  theologi  refellerunt  protestantes  contendentes 
cuhum  idololatricum  non  fuisse  nisi  relativum  ,  ut  patet  ex  eorum 
tractatibus  de  cultu  Sanctorum  ,  incipiendo  a  Bellarmino  usque 
ad  nos.  Proinde  adversarius  noster  habeat  sibi  consentaneos 
Beausobre  et  Voltaire;  nos  autem  cum  communi  CathoHcorum 
doctrina ,  innixa  auctoritati  Scripturae  ,  Patrum  et  Concilii  Tri- 
dentini  contrarium  tenemus ,  abhorrentes  ab  ejusmodi  novi- 
tatibus  (1). 

ta  dignitatem  rerum  ,  quibus  prceside-  natorem  otnnium  ,  nec  discurrehant , 

hant^  velcerte  multi  gentilium  ,  proe-  quomodo  id  fieri  posset ,  aut  quomodo 

sertimcommune  vulguSfCCBca  quadam  sine  uno  supremo  numine  etprogeni^ 

ignorantia  et  falsa  traditione  ac  fide  tore  mundus  posset  subsistere. 
ducebantur  ,  putantes   singulis  rehus  (l)  Prae  oculis  habendum  est  gravis- 

vim  quamdam  invisibilem  ac  supre-  simum    monitum  Gregori  xvi ,  qui  in 

mamprcBsidere,  ideoque  supremo  cultu  sua  Encyclicaemissa,  vii  Kal.  Jnl.  i834, 

esse  colendam ,  sine  ulla  relatione  'ad  adversus    opusculum    ;    Paroles   d^un 

unum  supremum  creatorem  et  guber-  croyant :  Probe  autem  ,  inqait ,  «n/e/- 


64  TRACT.    DE    DEO. 

132.  Ad  6*n ,  Dist,  Eadem  nempe  latione  ,  qua  qiiis  potest  esse 
Islamita  ,  non  negando  interius  Christianismum  ,  conc;  alias,  neff, 
Idololatria  enim  erat  evidenter  professio  polytheismi ,  et  per  con- 
sequens  negatio  unitatis  Dei ;   nec  dubitari  potest  quin  multitudo 
sive  massa  idololatrarum  professa  fuerit  interius ,  non  secus  ac 
exterius,  polytheismum;  alioquin  dicendum  foretuniversamterram 
totidem  hypocritis  quot  polytheistis  plenam  fuisse.  Ad  exemplura 
vero  Judseorum,  quos  affirmat  auctor  noster  tenuisse  unius  supremi 
Dei  existentiam ,  una  cum  cultu  idololatrico,  dico  hoc  aperte  repug- 
nare  Scripturai  testanti ,  et  quidem  saepe ,  illos  idololatras  Deum 
deseruisse.  Sic  Deut.  XXXII,  18  :  Deum ,  qiii  te  geniiit,  dereli- 
quisti,  etoblitus  es  Dominicreatoristui;  et  Psalm.  CV ,  19  etseq : 
Fecerunl  vitulum  in  Horeh ,  et  adoraverunt  sculptile  ^  et  obliti 
sunt  Deum y  qui  salvavit  eos;  Jer.  II,  5  :  Elongaverunt  a  me, 
et  ambulaverunt post  vanitatem {id  est ,  idola) ,  etnon  dioserunt'. 
JJbi  est  Dominus ,  qui  ascendere  nos  fecitde  terra  Mgypti^,.  Ef- 
funde  iram  tuain  in  gentes  y  etc. ;  Jud.  X,  6.   :  Filii  Israel... 
servierunt  idolis^  Baalim  et  Astaroth,  et  diis  Syrice  ac  Sidonis 
et  Moab ^  et  filiorum  Ammon  etPhilisthiim;  dimiseruntque  Do^ 
minum,  et  non  coluerunt  eum;  ibid.  10  :  Peccavimus  tibi,  quia 
dereliquimus  Dominum  Deum  nostmm ,  et  servivimus  Baa^ 
lim;  et  V,  16  :  Alienorum.  deorum  idola  projecerunt ^  et  servie- 
runt  Domdno  Deo.  Quae  quidem  omnia ,  hisque  simiha ,  cum  as- 
sertione  auctoris  componi  nequeunt. 

133.  Obj.  secunda.  1°  Haud  ita  stupidi  fuisse  ethnici  dicendi 
sunt ,  ut  non  intelligerent  Deum  alium  esse  quam  ligna  et  lapides, 
2°  patet  ex  eo  ,  quod  ipsi  mutarent  simulacra  pro  arbitrio ,  cum 
tamen  deos  non  mutarent ,  unique  Deo  multa  simulacra  ponerent. 
3°  Quod  si  prophetae  passim  Judaeis  et  gentilibus  fornicationes  cum 


ligitis ,  Venerahiles  Fratres ,  nos  hic  sanctisqiie  et  apostolicis  traditionibus 

loqui  etiam  de  fallaci  illo  ,  haud  ita  poslhahitis  ,  doctrinae  alioe  inanes ,  /*«- 

pridem  invecto  j  philosophicB  systemate  tiles  incertwque  nec  ah  Ecclesia  pro" 

plane  improhando ^  quo,  ex  projecta  et  hatce  adsciscuntur  ,  quihus  veritatem 

effrcenata  novitatum  cupiditate ,  veri-  ipsam  fulciri ,  ac  sustineri  vanissimi 

tas  ,  uhi  certo  consistit ,  nonquceritur,  homines  perperam  arhitrantur. 


PART.    I.    GAP-    II.    DE    DEI    UWITATE.  65 

ligno  et  lapide  exprobrare  non  desinebant ,  ratio  est ,  quod  Deum 
in  ligno  et  lapide  carnaliter  venerabantur  (1).  Hinc,  4®  cum  gen- 
tiles  a  Christianis  tantae  stupiditatis  arguerentur ,  respondebant  se 
non  ita  hebetes  fuisse  :  Nam  neque  nos  oera  ^  neque  atiri  argen- 
tique  materias  ^  Jieque  alias  quibus  signa  constant ,  eas  esse  per 
se  deos ,  et  religiosa  decernimus  numina;  sedeos  in  his  colimus, 
eosque  veneramur  ^  quos  dedicatio  infert  sacra  ,  et  fabrilibus  effl' 
cit  inhabitare  simulacris  (2);  ergo. 

134.  Resp.  ad  1"^,  Dist.  omnes,  trans,;  plerique,  seu  multi- 
tudo,  7ieg,  Contra  factum  et  documenta  conjecturae  nihil  valent. 
Porro  factum  istud  certissime  constat  ex  dictis  in  probationi- 
bus ;  nunc  addimus  auctoritatem  S.  Augustini ,  qui  in  hbro  Be 
doctrina  christiana ,  cap.  7 :  Fateor^  inquit,  altius  demersos  esse, 
qui  opera  hominum  deos  putayit ^  quam  qui  opera  Dei;  et  infra  : 
Illi simulacra  ve?iera?itur  vel  tamquam  deos  veltamquam  signa  et 
imagines  deorum,  En  igitur  cultum  absolutum  idolorum ,  quem 
multorumfuisseidemtestatur  S.  Doctorin  Psal.  CXIII,  etepist.  49, 
et  cultum  quorumdam  relativum ,  non  quidem  Dei ,  sed  deorum, 
Tertullianus,  Jpologet.caip.  XII,  asserit  deos  gentilium  plura  pati, 
dum  fiunt ,  ab  artificibus  quam  patiantur  Christiani ,  cum  occi- 
duntur,  quod  eos  nolint  adorare  (3). 

135.  Ad  2^" ,  Dist.  Si  homines  sibi  semper  constarent  in  er- 
roribus  suis ,  conc;  secus ,  neg.  Quanquam  nihil  vetat  quominus 
dicamus  ethnicos,  qui  eo  stupiditatis  devenerant,  ut  ligna  et  lapides 
putarent  deos,  eo  pariter  devenisse,  utsibi  persuaderent  se  posse 
deos  sibi  efformare  vel  destruere.  Addatur  njultitudinem  ut  plu- 
rimum  ex  habitu  et  consuetudine  agere ,  non  attendens  ad  con- 
secutiones  et  ad  rectitudinem  cujuspiam  facti ,  cui  ab  infantia  as« 
suevit ,  neque  nos  debere  ex  ideis ,  quas  habemus,  judicare  de 
agendi  ratione  ethnicorum  ,  in  tanta  praesertim  caecitate  ac  per- 
versitate ,  quanta  detinebantur  tunc  temporis. 

(l)ItaCalvinu8, /m^lib.  I,  cap.  II,  (3)   Integram  textum  saperius  dedi- 

§9  el  seqq.  mas.  Alia  plara  recolantar  apad  Bel- 

(2)  Apud  Arnobium  lib.  vi ,  n?  lo,  larminum ,  loc.  cit.  cap.  i3. 
in  Bihliot.  Patrum  Gallandi  ,  tom,  i?. 

T.  II.  6 


66 


TRACT.    DE    DEO. 


136.  Ad  3"» ,  Neg.  ex  duplici  capite ;  !<>  quidem ,  quia  falso  sup- 
ponit  Calvinus ,  qui  hoc  asserit ,  Judaeos  vel  gentiles  reipsa  plures 
non  coluisse  deos  ;  quod  tamen  ut  ex  dictis  patet,  in  dubium  revo- 
cari  nequit ;  2»  quia  pro  certo  sumit  sive  Judseos  sive  ethnicos  per 
illa  simulacra  non  intendisse  nisi  veri  Dei  imagines  sibi  fingere , 
quod  pariter  est  aperte  falsum ;  aHoquin  non  dedisset  Elias  ( III 
Reg.  XVIII ,  21  )  optionem  Israelitis  Deum  sequendi ,  quem  ipsi 
maluissent,  dicens  :  Usqueqiio  claudicatts  in  duas  partes ,  si  Do- 
minus  est  Deus ,  sequimini  eum ;  si  Baal  est  Deus ,  sequimini 
illum;  quae  prorsus  inepta  fuisset,  si  aeque  verus  Deus  esset  sive 
Deus  Israelis  sive  idolum  Baal.  Confer.  praeterea  Deut.  XXXII,  17; 
Jud.  X,  6.  Neque  dicerentur  Israelitae  serviisse  diis  alienis  j  si  in 
simulacris  verum  Deum  coluissent  (1). 


(1)  Sic  enim  loc.  cit.  libri  Judicum 
kgitur  i  Filii  Israel..,,  fecerunt  ma- 
lum  in  conspectu  Domini,  et  servierunt 
idolis  Baalim  etAstaroth,  et  diis  Sy- 
rice  ac  Sidonis,  et  Moah  filiorum 
Ammon  et  Philisthiim ;  dimiserunt' 
que  Dominum  et  non  coluerunt  eum, 
Csecus  sit  oportet ,  qui  non  videat  , 
hic  non  agi  de  effigie  unius  veri  Dei  , 
nt  autumant  adversarii.  Sic  in  Reg. 
XV,  i3  ,  Asa  rex  Juda  :  Maaoham 
matrem  suam  amovit ,  ne  esset  prin- 
ceps  in  sacris  Priapi.,.  et  confregit 
simulacrum  turpissimum,  etcombussit 
in  torrente  Cedron.  Non  pnto  dicturos 
esse  adversarios  ejusmodi  simulacrum 
Priapi  fuisse  effigiem  veri  Dei.  Quare 
vel  ipse  Jahn  ,  qui  tamen  ,  hac  etiam  in 
parte  ,  neotericorum  bibiicorum  protes- 
tantium  vestigiis  insislit,  fatelur  dupli- 
cis  generis  occurrere  in  Bibliis  siraula- 
cra  ,  alia  Jehovae  et  alia  deorum ,  qnae 
praesertim  in  historia  regni Israel, ii  Reg. 
(  nobis  IV  Reg. )  x  ,  29  ;  xiii ,  2  ,  11; 
XIV  ,  24.  Quod  tamen  falsum  est  , 
cum  in  citatis  locis  tantum  sermo  sit 


de  vitulis  aureis  erectis  a  Jeroboamo  , 
quos  Jahn  pro  certo  sumit  non  fuisse 
nisi  simulacra  nnius  veri  Dei ,  scilicet 
Jehovae  ,  contra  expressum  testimoninm 
libri  III  Regum  xiv,  9  ,  ubi  propheta 
ex  Dei  nomine  gravlTer  objurgat  Jero- 
boam  ob  vilulos  ab  illo  erectos,  vo- 
catque  eos  non  jam,  ut  autumat  Jahn  , 
simulacra  veri  Dei ,  sed  deos  alienos  et 
conflatiles  ;  sic  enim  ait :  Operatus  es 
mala  super  omnes  ,  qui  fuerunt  ante 
te ,  et  fecisti  tibi  deos  alienos  et  con- 
flatiles ,  ut  me  ad  iracundiam  provo- 
cares,.,  Nunc  quaerere  praestat ,  num 
Jahn  potius  quara  Scripturae,  contrarium 
asserenti ,  fidem  adhibere  debeamus. 
Idola,  proprie  sic  dicta ,  diversis  nomi- 
nibus  occurrunt ,  quae  interdum  permu- 
tantur.    Communia    omnibu«    nomina 

sunt  /120  et  njlWH  effigies  et  simu- 

lacrum  ;  ast  vDQ  vel  /^DQ  proprie  est 

sculptile ,  etc.  Jahn  ,  Archwol,  hibl, 
y^AVs  m  Sacra  Arch,^  127,^.481,  edit. 
Vien.  i8o5. 


PART.    I.    GAP.    II.    DE    DEI    UNITATE.  67 

137.  Ad  4«*,  Dist.  Hoc  respondebarit  nonrmlU,  ut  vidimus  ex 
Athenagora ,  et  quidem  ut  a  Christianorum  argumentis  se  subdu- 
cerent ,  conc;  omnes,  ac  independenter  ab  ejusmodi  exprobratio- 
nibus ,  neg.  Rubore  utique  sufFusi ,  nonnulli  ethnici  hanc  evadendi 
rationem  invenerunt,  ac  mythologiam  exponere  diversimode  nisi 
sunt ,  sive  de  diversis  Dei  attributis ,  sive  de  mundi  partibus ;  ast 
sero  nimis.  Interim  multitudo  pergebat  idola  sua  colere  sive  ut  nu- 
mina ,  sive  ut  numinum  sedes ;  hinc  loc.  cit.  prosequitur  Arnobius : 
Non  improba  neque  aspernabilis  ratio  y  qua  possit  quivis  tar- 
dus  necnon  et  prudentissimus  credere  deos  ^  relictis  sedibus  pro^ 
priis  3  id  est  coelo ,  non  recusare  nec  fvgere  habitacula  inire  ter- 
rena ,  quinimo  jure  dedicationis  impulsos  y  simulacrorum 
coalescere  junctioni»  In  gypso  ergo  mansitant,  atque  in  testulis 
dii  vestri;  quinimo  testularum  et  gypsi  mentes  spiritus  atque 
animce  dii  sunt,  En  semper  polytheismum  et  idololatriam  pro- 
prie  dictam  (1). 

PROPOSITIO  III. 

Absurdum  est  Dualistarum  systema,  ac  m,alorum  origini 
explicandm  impar, 

138.  A  remotissima  antiquitate  et  apud  plures  orientales  po- 
pulos,  Persas  praesertim,  obtinuisse  duaHsmi  systema  historica 

(1)  InactisMart.manuscriptissaBpis-  P^aleriano    et    Gallieno  sacratissimis 

sime  menlio   occarrit  pluralitalis   deo-  Augustis  imperium  tradidit ,  colimus 

rum,quos  Christianicolererecasabant,  et   adoramus...    JEmilianus    iterum 

atque  idcirco  morte  mulctabantur;  inter  dij;it  :  Quis  vero  vos  prohibet ,  quo- 

cetera  unum  seligo  exemplum  ,  ex  Hist,  minus  et  hunc ,  si  quidem  Deus  est , 

eccl.  Eusebii ,  lib.  vii,  cap.  ii ,  edit.  cumiisy  qui  natura  stint  dii,  adoretis? 

Valesii ,  ubi  refert  ,  ex  publicis  actis  Deos  enim  colere  jussi  estis  ;  eosque  , 

Martyrum  SS.  Dionysii ,  Fausti,  Maxi-  quos  cungti  norunt  deos  ;  textus  habet : 

mi ,  Marcelii  et  Choeremonis.  Cam  M-  tU  y«p  J^a?  KaXvn  Ket)  toutop  ,   e/Vea 

milianus    praefectus     adhortatus    esset  eo-Tt  ©eoV ,  fctTec  tav  kutu   (puT-iv  B-tSi 

Christianos  ad  deos  colendos ,  Dionysius  jrpoo-xwvs?» ;  3-gow?  yetf  a-i^uy  sxtXevio— 

respondit   :  Non  omnes  ab  omnibus  B-tjTt'  ku)  B-tovs  ov$   TFeivTts  ta-etTt.  Et 

coluntur  dii ;  eos  singuli  colunt ,   quos  en  ,  quomodo  plures  et  quidem  natura 

arbitrantur  deos,  Nos  quidem  unum  ^ii  ex  commani  sententia  adraitteren- 

Deum  omnium  rerum  opificem ,  qui  tur  ct  colerentur. 

5. 


68 


TRAGT.    DE    DEO. 


monumenta  evincunt  (1).  Ab  orientali  theologia  ejusmodi  doctri- 
nam  in  christianam  religionem  derivare  conati  sunt  Basilidiani , 
Valentiniani,  Carpocratiani,  CerdonianiacMarcionitae,  quitotidem 
erant  Gnosticorum  surculi.  Manes ,  a  quo  Manichaei ,  in  Zoroastri 
schola  enutritus,  tertio  saeculo  in  finem  labente  (2),  Persarum 
dogmata  amplexus  est  ,  ac  Magorum  instituta  cum  religione 
cbristiana  concihare  est  aggressus.  At  cito  ab  Ecclesia  pulsus  fuit. 
Manicbasismus  diu  perduravit  (3);  non  tamen  omnes  Manetis 
discipuii  ipsius  principiis  adhseserunt,  sed  ,  ut  fieri  consuevit 
inter  haereticos ,  in  diversas  sententias  abierunt  (4). 

139.  Etsi  vero  duorum  principiorum  dogma  error  fundamenta- 
lis  fuerit  harum  sectarum,  abter  tamen  ab  aliis  exponebatur; 


(1)  Plutarchus  in  tract.  De  Iside  et 
Os«W,pag.  190. 

(2)  Cfr.  Bergier,  Diction,  theol.  art. 
Manicheisme, 

(B)  Ibid.  Notum  est ,  in  occidentales 
etiam  partes  ,  medio  aevo  longe  lateque 
diffusos  Manichaeos  fuisse  ,  qui  deinceps 
sub  Albigensium ,  et  postea  Henricia- 
norum  ,  Petrobruisianorum  ,  Poplica- 
noruin  Catharorum,  etc.  nominirursum 
prodierunt;  qui ,  etsi  fundamentalem 
arliculum  de  duobos  principiis  visi  sunt 
deseruisse ,  altamen  semper  proprios 
ejusdem  sectae  errores ,  eive  circa  incar- 
xiationem ,  sive  circa  sacramenla  ,  tum 
quoad  aversionem  a  cultu  Sanctorum  , 
Crucis  et  imaginum  ,  odium  adversus 
Ecclesiae  Catholicae  Doctores  servave- 
runt.  Cum  vero  ex  iisdem  sectariis  pro- 
dierint  postea  Protestantes  qui ,  glorian- 
tur  ejusraodi  parentibus  ,  ratio  patet , 
quare  plures  ex  ipsis  Manichaeorum  sus- 
ceperint  patrocinium,  inter  quoseminet 
Beausobre  in  sua  Histoire  criiique  de 
Manichee.  Indidem  etiam  apparet , 
qnaenam  sit  genealogia  Protestantismi. 


Cfr.  Bergier  loc.  cit.;  cons.  Alticotius 
S.  J.  in  opere  De  antiquis  novisque 
manichcBis  ,  cap.  1 1 ,  pag.  81.  Theodo- 
retus  refert  errores  Manetis  ,  Hceretica- 
rutn  fahularum  ,  lib.  i ,  haer.  xxvi ,  et 
S.  Epiphanius ,  Adversus  hcereses , 
lib,  II ,  haeresi  lxvi  ,  edit.  Petavii ;  ubi 
n°  25  refert  Manichaei  impia  dogmata 
ex  Archelai  Episc.  Mesopotamise  scrip- 
tis  ,  qui  eum  coram  ita  confutavit ,  ut 
veterator  debuerit  fugam  arripere.  Cons. 
notse  Petavii  in  haer.  lxvi.  Laur.  Za- 
cagni  dispotationem  Archelai  cum  Ma- 
nete  protulit  in  sua  Collec.  monument, 
pa^.  I ,  Vera  dogmata  Manichaeorum  tra- 
dit  etiam  S.  August.  in  libris  adversos 
manichaeos  editis  ,  praesertim  vero  in 
libris  Adversus  Faustum ;  Titus  Bos- 
trensis  in  libris  tribus  ,  qui  inveniuntur 
in  Bihl.  Patrumy  tom.  iv ,  pag.  44^  > 
edit,  Lugdunensis. 

(4)  Theodorelus  apud  Bergier  art. 
cit.  supra  lxxii  sectas  Manichaeorum 
recensoit,  qoae  sibi  invicem  adversa- 
bantur. 


PART. 


CAP.    II.    BE    DEI    UNITATE. 


69 


ac  mira  semper  extitit  inter  eas  sectas  discrepantia  ,  lum  circa 
naturam,  tum  circa  originem  et  operationes  entium  istorum.  Alii 
enim  ex  his  sectariis  contendebant  esse  improducta  ambo,  ac 
proinde  aeterna  atque  independentia  ab  invicem ;  alii  autem 
principium  mali  productum  asserebant  (1). 

140.  Verum  quaecunque  demum  fuerit  germana  illorum  doctri- 
na,  qu3e  obscuris  tenebris  involuta  est;  in  utraque  hypothesi 
facile  est  ejusmodi  systema  evertere. 

141.  Etenim,  ex  dictis  in  propositione  1%  Dei  notio,  necessario 
poscit ,  ut  unicus  sit  et  singularis ;  si  autem  duo  principia  poneren- 
tur  increata  et  independentia  ,  necessaria  proinde  ac  oeterna,  quo- 
rum  unum  esset  omnium  bonorum  principium ,  alterum  autem 
malorum,  jam  duo  dii  essent,  ideoque  ipsa  Dei  notio  destrueretur. 
Prseterea  2»  pugnat  cum  eadem  Dei  notione ,  ut  duo  ponantur  prin- 


(l)Certum  videlar,  omnibas perpen- 
sis ,  plerumqae  veleres  dualistas  ,  Mani- 
chaeisnon  exceptis,  saltem  nomine  tenus , 
unum  Deum  admisisse,  nonautem  duos, 
ut  vulgotraditur;  id  constat  tum  ex  ipso- 
rnm  professione  ,  tum  ex  antiquorum 
aactoritate.  EtenimFaustus  apud  S.  Au- 
gustinum  [Contra  Fastum  \\h»  xx, 
cap.  i)  proteslatur  Manichaeos  unum 
Deum  colere  :  Nos ,  inquit ,  Patris 
quidem  omnipotentis  et  Christi  Filii 
ejus  y  et  Spiritus  Sancti  unum-  idem- 
que ,  sub  triplici  appellatione  ,  coli- 
mus  numen.  Titus  Bostrensis  in  Bi- 
bliot.  Patrum  ,  tom.  iv  ,  pag.  297  , 
fatetur  Manichaeos  odisse  principium 
malum,  etsipar  Deo  facerent.  Sicenim 
scribit  :  Non  solum  Malum  collocat 
(  Manes )  in  ordine  oequali  Deo ,  tam- 
quam  hoc  honorare  velit ,  quod  scilicet 
odit.  Dinc  neque  S.  Augustinus  unquam 
exprobrat  Manichaeis  quod  adorarent 
principium  malum  ,  quamvis  ipsis  ex- 
probraret  qaod  de  principio  malo  Deum 


facerent ,  ei  tribuendo  potestatem  quse 
soli  Deo  corapetit  ;at  hoc  ex  consequenti, 
ut  aiunt.  Imo  videlur  veteres  duah*stas 
ex  alta  divinitatis  idea  ,  quam  animo 
conceperant  ,  eo  devenisse  ,  ut  duo  con- 
stituerent  principia.  Nempe  ipsis  hor- 
rori  erat  Deo ,  sive  mediate  sive  imme- 
diate,  mali  originem  adscribere  ;  exco- 
gitarunt  propterea  principium,  diversum 
a  Deo,  cui  mala  tribuerent.  Id  testatar 
S.  Epiphanius ,  hceresi  lxvi  ,  nec  non 
S.  Hieronymus  in  Commentariis  inNa- 
hum  ,  cap.  5  ,  cujus  verba  haec  sunt . 
Inde  Manichceus  ^  ut  Deum  a  con- 
ditione  malorum  liberet ,  alienum  mali 
induxit  auctorem.  Eadem  habet  Titus 
Boslrensis  ,  loc.  cit.;  idipsum  colligitur, 
relate  ad  Vaientinianos  et  Marcionitas 
ex  scriptis ,  quae  S.  Irenaeus  et  Tertul- 
lianus  adversus  hos  haereticos  ediderunt. 
Ex  quo  colligimns  recentiores  novatores 
deteriores  esse  Gnosticis  et  Manichaeis  , 
dum  -verili  non  sunt  Deum  mali  auc- 
torem  praedicare. 


70 


TRAGT.    DE    DEO. 


cipia  independentia  quorum  unum  non  pendet  ab  altero,  duo 
enim  dii  darentur  aequales  ,  neuter  summus  esset,  ac  proinde 
neuter  Deus.  3°  Si  ambo  necessaria  et  absoluta  essent  Imc  prin- 
cipia,  et  oequali  potestate  praedita,  in  pari  conflictu  nihil  ope- 
rarentur.  Atque  ut  alia  absurda  prseteream ,  quoe  ex  tali  hypo- 
thesi  sequerentur ,  quaeque  veteres  Ecclesise  Patres  urgebant 
adversus  diversos  recensitos  sectarios  (1),  ex  revelatione  scimusi 
unum  Deum  esse  rerum  omnium  conditorem ,  cui  auctori  Scrip- 
turse  tribuunt  omnia  mala  physica ,  ut  legitur  Deut.  XXXII ,  39  : 
Vzdete  qiwd  ego  sim  solus  ,  et  non  sit  alius  JDeus  prceter  me ; 
ego  occidam  et  ego  vivere  faciam ,  percutiam  et  ego  sanabo ;  et 
Isaiae  XLV  ,6,7:  Ego  Dominus,  et  non  alter ,  formans  lucem  et 
creans  tenehras ,  faciens  pacem  et  creans  malum ;  ego  Dominus 
faciens  omnia  hcec;  Tob.  XIII ,  2  :  Quoniam  tu  flagellas  et  sal^ 
vas,  deducis  ad  inferos  et  reducis,  Malum  autem  morale  oritur 
ab  ipsa  creatura  deficiente  a  lege  seu  regula  morum. 

Quod  siponatur  dependensacproductum  maii  principium  ,  jam 
Deo  bono  subest ,  necquidpiam  moliripotest,  nisi  quatenus  a  Deo 
ipsi  permittitur  ,  ipsumque  dualistarum  systema  hoc  ipso  ever- 
titur.  Addo  ex  ignorantia  bonae  philosophiae ,  ac  praesertim  physi- 
ces ,  absurdam  hanc  doctrinam  esse  ortam. 

Ex  his  porro  rationum  momentis  altera  etiam  propositionis 
pars  necessario  colligitur ,  inutile  nempe  ac  impar  prorsus  esse 
dualistarum  systema  malorum  origini  explicandae.  Etenim,  eo 
semel  constituto,  cum  utrumque  principium  ex  naturae  necessi- 
tate  ageret ,  nulla  ratio  assignari  posset ,  cur  tot  numero  et  gradu 
bona  ac  mala  sint;  imo  nulla  prorsus  bona  ac  mala  essent,  si 
pari  virtute  seu  vi  agerent  ejusmodi  sibi  adversantia  principia ; 
quod  si  alterum  alteri  praevaleret ,  vel  sola  bona  vel  sola  mala 
reperirentur ;  nisi  velimus  ex  condicto  ac  inito  foedere  sic  tem- 
perare  bonorum  maloriimque  distributionem,  ut  paria  haec  ef- 
fluant  et  exsurgant,  quod  absonum  omnino  est  et  absurdum 
in  iis  ,  quae  necessitate  naturae  agere  supponuntur. 

142.  Ast  praeterea  in  tanto,  quo  versamur  scientiarum  physica- 

(1)  Cons.  S.  Epiph.  loc.  cit.  et  S.  Aug.  tom.  viii,  opp.  edit.  Maur. 


PART.    I.    CAP.    II.    DE    DEI    UlflTATE. 


71 


rumprogressu,  inutiledeprehenditurejusmodicommentum,  quod 
nonnisi  ex  earum  ignoratione  profluxit ;  nemo  enim  in  prsesentia 
est ,  qui  vel  e  limine  physices  disciplinas  salutaverit ,  qui  nesciat 
ex  earumdem  legum  physicarum  simplicitate  ac  unitate  oriri  phae- 
nomena,  quae  inter  se  videntur  contraria,  ita  ut  ejusdem  legis 
vi,  qua  producuntur  efFectus  nobis  salutares,  prodeant  ii,  qui 
nobis  nocent  (1).  Hinc  non  duplex ,  sed  unum  idemque  est  proxi- 
mum  principium  ,  et  quidem  physicum,  boni  ac  mah ,  seu  illorum 
phaenomenorum ,  quae  nos  relative  bona  ac  mala  vocamus. 

143.  Ethaec  quoadbona  velmala  physica.  Quod  enim  attinet  ad 
bona  vel  mala  moralia  ,  ut  jam  adnotatum  est ,  haec  nonnisi  abono 
vel  malo  usu  Jibertatis  proveniunt ;  et  si  de  malo  speciatim  sermo 
sit,  hoc  oritur  ex  creaturae  insito  malo  metaphysico,  quod  in 
limitatione  consistit,  quofit  ut  errare  et  deficere  a  regula  possit  (2). 

144.  Cum  igitur  undequaque  repugnet  dualistarum  systema , 
cum  impar  omnino  sit  explicandag  malorum  origini  ac  prorsus 


(1)  Ex.  gr.  calor ,  vitae  animantium 
et  slirpium  necessarius  ,  non  raro  et 
molestas  sensationes  et  alia  parit  in- 
commoda.  Caloris  efFectus  est  evapora- 
tio  ,  et  ex  hac  procedunt  ploviae,  rores, 
fontes ,  etc.  Sed  ex  hac  etiam  grandi- 
nes,  inundationes ,  etc;  id  ipsum  di- 
catur  de  effectibus  electricitatis  ,  chirai- 
carum  affinitatura  ,  etc. 

(2)  Malura  metaphysicum  significat 
carentiam  perfeclionis  illins  ,  quae  non 
est  debita  nalurae  entis ,  ex  Suarez  Me- 
taph,  disp,  XI ,  sect.  iv,  n.  3,  qui  ibid. 
observat  acceptionem  istas  mali  im- 
prOpriissimam  esse ,  nec  malum  istud 
Patres  et  philosophos  nsqne  ad  ipsius 
tempora  considerasse,  quia  observarunt, 
in  communi  usu  loquendi ,  non  appel- 
lari  malam  rem  aliquam  per  hoc  dura- 
taxat  ,  quod  careat  perfectione  aliqua. 
Haic  enim  est  conditio  natura  cujus- 
cumqae  creatae ;  sed  per  hoc  quod  ca- 
reat  perfectione  sibi  debita.  Quis  ^  in- 


quit  S.  Thom.  ( i  p.  q.  xLviii ,  a.  3) , 
dicat ,  rem  aliquairc  esse  malam  ,quia 
non  hahet  bonum  alterius  rei ,  ut  ho- 
minem  esse  malunif  quia  non  habet 
fortitudinem  /eo«i«.'^  Wolfius  fuseosten- 
dit  ex  illo  malo  nihil  inferri  posse  contra 
bonitatera  Dei  ( Manichce,  Sect.  iii  , 
n.  i6  ,  p.  3^9).  Cfr,  Leibnitzius  (Essai 
de  Theodicee,  p.  i,n.  21,  pag.  i32)  , 
quem  seculus  est  Ant.Genuensis^^^/ew. 
we^ajD^.  part.  iii  ,  cap.  4»  prop.  26), 
Wolfius  loc.  cit.  hujusmodi  malnm  vo- 
cavit  malum  metaphysicnm  ;  Kingius 
vero  {De  origine  mali ,  cap.  2 ,  n.  20) 
et  Moshemins  ( in  notis  ad  Cudworth, 
cap.  4  9  §  j3)  vocant  malum  imper- 
fectionis  ,  Hooke  (Princ,  relig.  natur, 
tora,  I  ,  sect.  I,  art.  2)  malum  de- 
fectus  ,  alii  demum  imperfectionem 
negativam.  Cfr.  Spagni  in  opere  De 
hono ,  malo  et  pulchro  ,  Romae  1766, 
De  malo ,  sect.  i  ,  art.  3. 


72 


TRAGT.    DE    DEO. 


inutile,  sequitur,  oranes  difficultates,  quiie  ab  adversariis ,  Bayle 
praesertim ,  urgentur  adversus  mali  permissionem ,  ad  summum 
non  nisi  mentis  nostrse  angustias  evincere ,  quae  assequi  nequit , 
quomodo  Deus  infinite  bonus  voluerit  sic  universum  constituere  , 
in  quo  tot  mala  ,  sive  pbysica ,  sive  moraba  ,  dominantur.  Nos  ex 
facto  coHigimus  sic  Deum  potuisse  se  gerere  ,  salva  sua  bonitate , 
justitia  et  sanctitate.  Etenim  ex  una  parte  notio  nobis  insita  Dei 
velut  entis  sanctissimi,  perfectissimi  et  optimi  destrueretur ,  si 
supponeremus  quidpiam  ipsum  potuisse  aut  posse  velle  ac  per- 
mittere,  quod  repugnaret  summje  bonitatiac  sanctitati;  ex  altera, 
tot mala,  tum  moralia,  tum  pbysica,  quibus  premimur,  experimur ! 
Concludendum  igitur  est :  ergo  non  repugnat  Deum  optimum  at- 
que  sanctissimum  ista  velle  aut  permittere ,  etsi  rationem  minime 
assequamur ,  qua  duo  baec  componi  inter  se  possint. 

145.  Duo  praeterea  prse  oculis  semper  babenda  sunt  ad  dissol- 
venda  Baylii  sopbismata  :  l^  Deum  non  teneri  ad  optimum  ,  aHo- 
quin  toUeretur  ipsius  Hbertas ,  et  omnes  pariter  creaturas  suas 
rationales  ac  inteUigentes  in  summo  beatitudinis  seu  feHcitatis 
apice  constituere  debuisset,  quod  absurdum  est.  Quod  si  ad  sum- 
mum  istum  perfectionis  ac  feHcitatis  gradum  evebere  creaturas 
suas  non  tenetur ,  nulla  ratio  sufficiens  assignari  potest ,  propter 
quam  in  boc  potius ,  quam  aHo  perfectionis  gradu  sistere  debeat ; 
cum  et  ipse ,  quocumque  tandem  sistat ,  altiorem  tenere  perpetuo 
queat ,  et  creatura,  quemcumque  assecuta  fueri,  eminentiorem , 
quem  non  obtinuit ,  optare  semper  possit  (1).  Hinc  eo  ipso ,  quod 

(1)  Hanc  theoriam  clarissimo  inla-  due  o  piii  termini ,  rappreseniati  ne- 

mine  posuit  Alex.  Zorzi  in   suo    Pro-  cessariamente  dal  divino  intelletto  con 

dromo   della  nuova  Enciclop^dia  ita-  unperfetto  equilibrio,  A  maggior  chia-' 

liana  ,  Siena  1 779,  art.  Liherta^  n.  20,  rezza  io  distinguerb  due  casi  diversi, 

21  ,  22  ,  23.  Sic  enim  loquitur  n.  20  :  //  primo  quando  i  termini  della  scelta 

lo  convengo  che  Dio  sia  necessaria-  sieno  rappresentati  come perfettamente 

mente  determinato  al  migliorCj  0  vo-  simili.    Qul  V  ottimo  non    vi  e  :  e 

gliam  dire  alV  ottimo ,  dove  Vottimismo  questo  caso  da  alcuni  filosofi  chiamasi 

v*  e  ed  e  possibile.  Ma  dove  Vottimo  parallelo.  11  secondo  quandoi  termini 

non  v^  d ,  0  non  e  possihile  ,  allora  e  compongono  una  serie  infinita  ,  in  cui 

che  Dio  pub  scegliere  qualunque  de*  il  termine  che  siegue  sia  sempre  mi- 


PART.    1.    CAP.    II.    DE    DEI    UHITATE. 


73 


gradus  isti  indefiniti  sint ,  et  Deus  ad  summum  non  teneatur ,  ita 
liber  est ,  ut  seque  possit  in  quolibet  istius  scalae ,  ut  ita  dicam , 
gradu  consistere. 

146.  2°  Animadvertere  debemus ,  nos  neque  posse ,  neque  de- 
bere  ut  judicemusde  iis,  ad  quae  Deus  tenetur ,  mensuram  ac  nor- 
mamcapere  ab  eo ,  quod  praestare  tenetur  creatura  finibus  circum- 
scripta.  Haec  enimbona  quandoque{\)  censeri  nequit ,  si  quidquid 
potest  boni  in  alteram  creaturam  non  conferat ,  praesertim  si  vel 
peculiari  lege  vel  obligatione  naturali  ad  id  obstringatur ;  cujus- 
modi  sunt  ii  omnes ,  quibus  aliorum  cura  demandata  est  vel  a 
natura  ipsa ,  vel  ab  aliqua  lege  positiva ,  ut  omnes  provisores 
particulares.  Deus  enim  utpote  infinite  bonus  ac  potens,  hoc  ipso 


gliore  di  quello  ,  che  lo  procede.  Qui 
V  ottimo  non  e  possibile  :  e  questo  lo 
chiamerd  appunto  il  caso  della  serie 
infinita»  Deinde  exposito  primo  casu , 
pergit  ad  secandum,  dicens  :  Iddio  vuol 
creare  il  mondo,  Ma  un  mondo  asso- 
lutamente  attimo ,  e  vale  a  dire  un 
tnondo  infinitamente  perfetto  ,  e  impos- 
sihile.  Basta  dunque  che  Dio  dia  al 
mondo  ,  che  vuol  creare  ,  un  grado  di 
perfezione  finita.»,  Presentasi  dunque 
questa  serie  positiva  infinita  alV  in- 
telleto  divino.  E  poiche  i  due  limiti 
di  essa  ,  ilzero  e  Vinfinito  sono  impos- 
sibili,  resta  che  la  volontd  divina  scelga 
Vuno  rfe'  ternmii  medj ,  che  noi  spie- 
gheremo  appunto  coi  numeri  naturali. 
Ma  quale  ne  scegliera  P  Siaper  essem- 
pio  il  cinquanta.  E  perche  nonilcin- 
quantuno ,  che  certamente  e  migliore  ? 
E  se  il  cinquantuno  ,  perche  non  il 
cinquantadue  ,  che  d'un  grado  lo  su- 
pera  ?  e  se  questo  ,  perche  non  il  cin- 
quantatre  ,  anzi  il  cento ,  il  mille  ,  e 
cosi  alV  infinito  P  Quindi  e  chiaro  , 
che  quantunque  tutti  i  termini  della 


aerie  sieno  trd  lor  disuguali^  non  di- 
meno  come  non  e  possihile  sceglierne 
un  tanto  huono  ,  che  non  ve  n'ahhia 
sempre  un  migliore ,  cosi  ugualmentey 
tranne  pero  i  due  limiti ,  divengono 
indifferenti  di  una  indifferenza  per- 
fettissima  d'  equilihrio  ,  del  pari  che 
se  tutti  fossero  uguali,  Iddio  perb  po- 
tea  scegliere  qualsisia  degli  universi 
possibili :  e  che  uno  ne  abhia  scelto , 
Vesistenza  del  mondo  lo  manifesta^ 
Versio  latina  citatiloci  ad  calcem  hujus 
voluminis  reperitur. 

(1)  Dixi  quandoque  ;ndimnovL  vide- 
tur  admitti  posse  principium  absolutum 
Bergier  ,  qui  statuit  ,  seu  pro  certo  su~ 
mit ,  bonam  non  censeri  creataram  , 
quffi  in  alteram  totum  honumquodpo- 
test  non  conferat.  Cum  enim  nulla  lege 
vel  obligalione  ,  sive  naturali  sive  posili- 
va,  quispiam  ieneAiuv  totum  quod poiest 
bonum  in  alterum  conferre  ,  non  video, 
quomodo  aliqais  dici  non  possitbonas, 
si  omne  bonum  quod  potest  alteri  non 
praestat.  Qaod  si  homo  non  tenelur  ad 
optimam  ,  mallo  minus  teneturDeas. 


74  TRAGT.    DE    BEO.  p? 

non  adstringitur  ad  bonum  omne,  quod  tribuere  potest,  confe- 
rendum  ,  nisi  velimus  admittere  absurdum  illud  ,  jam  expositum^ 
absolutum  nempe  optimismum ,  qui  limites  figeret  ejus  omnipo- 
tentiae ,  ultra  quos  ipse  progredi  non  posset ;  Deus  praeterea  cum 
sit  provisor  universalis ,  potest  permittere  defectus  in  partibus 
sui  operis  propter  bonum  totius  universi  (1). 

147.  Huc  accedit  discrimen  ingens  inter  Deum  et  creaturas, 
quum  Deus  possit  ^x  malis  bona  eruere,  quod  assequi  nequit 
simplex  creatura ;  binc  illud  Augustini  efFatum  :  Melius  enim 
{J)eus  )  judicavit  de  mdlis  bene  facere ,  quam  mala  nulla  esse 
pennittere  (2). 

148.  Quae  si  probe  teneantur,  difficile  jam  non  erit ,  per  eorum 
applicationem ,  adversariorum  objectis  occurrere ,  eaque  singilla- 
tim  disjicere. 

DIFFICULTATES. 

149.  Obj.  prima,  a  veteribus  dualistis  proposita  :  iEternum  ac 
summum  aliquod  mali  principium  divinaj  ipsae  Scripturae  agnos- 
cunt ;  1°  sic  Amos  III ,  6  :  Si  erit  malum  in  civitate,  quod  Domi- 
nus nonfecerit; 2p  Ecclesiastici  XXXIII,  1 5  :  Contra  malum  bonum 
est..,  duo  etduo etunum  contra  unum;  et  rursum  ibid.  XLII,  25  : 
Omnia  duplicia,  unum  contra  unum;  quare  3°  Cbristus ,  Joan. 
XII ,  31  :  Nunc  princeps  hujus  mundi  ejicietur  foras ;  et  Apos- 
tolus  II  Cor.  IV ,  4  :  Deus  hujus  sceculi  exccecavit  mentes  infide- 
lium;  ergo. 

150.  Resp.  Neg,  antec.  Scriptura  enim  tota  in  eo  est,  ut  in- 
culcet  absolutum  monotbeismum.  Ad  1«»,  Dico  bic  Amos  loqui  de 
malo  poenae ,  ut  exponit  S.  Augustinus  (3) ,  et  patet  ex  contextu  et 
scopo  propbetge ,  qui  est  arguere  Hebraeos  de  patratis  sceleribus , 

(1)  Qao  sensa  mandas  praesens  pos-  non  peccatum  ,  sed  paena  intelligenda 

sit  dici   optimas  ,  fase  exponit  Andr.  est.  Dupliciter enim  appellaturmaluin, 

Spagni ,  in  Diss.  de  mundo  ,  prop.  iii,  ttnum  quod  homo  facit ,  alterumquod 

sect.  I,  ia-4°>  Romae    17^0.  Cfr.  S.  paritur  ;  quod  facit  ^  peccatum  est , 

Thom.  p.  I ,  q.  xxii ,  art.  2.  quod  patitur , poBna  ,...  itahomo  male 

{^)  Enchiridii ,  cap.  27.  facitquodvult,utmalepatiatur,quod 

ifi)  Lih.contra  Adimantummanich,  non  vult. 
cap.    26  ;  Malum ,   inquit,  hoq  loco 


PART.    I.    GA.P.    II.    DE    DEl    UNITATE.  75 

propter  quae  Deus  in  eos  animadversurus  prsedicitur  iilis  afflictio- 
nibus  et  calamitatibus ,  quibus  premebantur, 

151.  Ad  2™,  Resp.  in  citatis  Ecclesiastici  textibus  sermonem 
esse  de  bonis  ac  calamitatibus ,  quibus  universa  baec  terra  nostra  , 
imo  et  bominum  vita ,  quadam  veluti  permixtione  constituitur , 
quaeque  proveniunt  ex  ipsa  rerum  natura ,  seu  conditione  crea- 
turarum ,  quae  suis  limitibus  circumscribuntur ,  ac  proinde  re- 
lative ,   ut  expositum  est,  possunt  esse  vel  bonse  vel  malae  (1). 

152.  Ad  3™,  Dist,  Nempe  diabolus,  ad  quem  debellandum  ve- 
nit  Cbristus ,  quique  mentes  infidelium  excaecat ,  seu  suasionibus 
suis  eos  male  dispositos  a  veritate  retrabit ,  concr,  princeps  ac  Deus 
proprie  dictus,  neg,  Bicitur  aittem  diabolus^  inquit  S.  Tbomas  (2), 
esse  Deiis  hvjus  sceculi ^  non  creatione ,  sed  quia  soeculariter  vi- 
ventes  ei  serviunt;  eo  modo  loquendi,  quo  jdpostolus  utitur^  Pbi- 
lipp.  III)  :  Quorum  Deiis  venter  est. 

153.  Obj .  secunda.  Si  unicus  et  quidem  bonus  Deus  admittatur, 
jam  explicari  non  potest  existentia  mali  moralis.  Si  enim  1®  Deus 
bonus  est,  vel  non  debuisset  concedere  suis  creaturis  libertatem, 
qua  abusuras  ipsas  praevideret ,  cum  tanta  ipsarum  pernicie  tem- 
porali  et  aeterna ,  ac  tanto  dedecore  suo ,  quum  culpa  sit  maxima 
ipsius  inhonoratio ;  vel  ipsas  iis  2»  saltem  debuisset  munire  gratiae 
praesidiis,  quibus  creaturse  rationales  instructae ,  tum  liberae  es' 
sent,  tumapeccato  immunes.  Talis  3«  nobis  insidet  Dei  boni,  imo 
optimi,  idea ,  nec  intelligi  a  nbbis  potest ,  quomodo,  cum  possit  a 
creaturis  suis  mala  omnia  avertere  non  solum  non  avertat,  sed 
rnalis  omnibus  temporabbus  et  aeternis  eas  penitus  obrui  permittat. 
4°  Quod  si  dicatur  Deus  non  sibi  proposuisse  ut  finem ,  in  condendis 
creaturis  liberis  ,  bonum  peculiare  ipsarum  creaturarum,  sed  glo- 
riam  suam ,  quae  major  exurgit  ex  mali  moralis  permissione  ob 
exercitium  suorum  attributorum  ,  praecipue  vero  misericordiae 
atquejustitiae,  ejusmodi  evasiomultipliciratione  refellitur;  tum  a) 

(1)  Cfr.  Tertall.  Jdv,  Marcion,  lib.  lictorum  inimica  ,  aique  in  hoc  ordi^ 

^}  ,  c.  niY  :  QucB  quidem  {^asnx)  tllis ,  ne   Deo   digna.    Energice    idem   pro- 

inquil ,    mala  sunt  quibus  rependun-  sequilur  capitibus  sequentibus. 

tur ;  ceterum  suo  nomine  bona,  qua  (2)  i.  p.  q.  Lxv,art.  i. 
justa  ei  bonorum  defensoriaj  et  de- 


76 


TRAGT.    DE    DEO. 


quia  indignum  Deo  bono  est  quaerere  gloriam  suam  tanto  creatu- 
rarum  suarum  detrimento;  tum  b)  quia  eamdem  ,  imo  longe  ma- 
jorem  obtinere  ac  consequi  posset  gloriam  ex  felicitate  earumdem 
creaturarum ,  patefaciendo  quid  ipsis  contingere  potuisset ,  si  in 
alio  rerum  ordine  eas  collocasset ;  tum  c  )  denique  quia  impos- 
sibile  est  admittere  Deum  conferentem  libertatem  cum  pra?viso 
ipsius  abusu  ,  quin  ipse  complex  censeatur  et  auctor  saltem  remo- 
tus  ejus  mali,  cujus  ipse  causam,  licet  deficientem ,  posuit ;  quem- 
admodum  auctor  et  complex  necis  filii  censeretur  pater  ,  qui 
dedisset  ei  ensem  ,  cum  praevisione,  imo  sola  probabilitate  ipsius 
abusus ;  quemadmodum  mater ,  quge  ad  choreas  filiam  duceret , 
ex  quibus  vel  suspicari  potuisset  ejusdem  filise  seductionem ,  et 
ita  porro  (1);  ergo, 

154.  Resp.  Neg.  antec;  ut  patet  ex  dictis  in  probationibus, 
Satis  est  enim  ad  mali  moralis  existentiam  explicandam  defectibi- 
lem  creaturae  intelligentis  conditionem  supponere ;  porro  eo  ipso, 
quod  nuUa  creatura  esse  possit  infinite  perfecla ,  ei  malum 
metaphysicum  jam  necessario  adhaeret,  quod  in  ipsa  limitatione 
consistit.  Ex  hac  autem  Hmitatione  sequitur  omnem  creaturam 
rationalem  ignorantiae  et  errori  subjectamesseposse  ex  parteintel- 
lectus,  et  deficientise  ab  honestate  ex  parte  voluntatis;  quo  fit  ut 
certa  regula  morali  indigeat ,  qua  possit  tuto  finem  suum  assequi. 
Jam  vero  creaturae  rationales,  ut  sunt  essentiahter  intelligentes, 
ita  sunt  essentiaiiter  hberse ,  adeoque  etiam  adversus  vitae  regulam  , 
beneficentissimeeisaDeo  datam,  agere  possunt.  Hoc  vero  malum 
morale  est.  Malum  igitur  morale  non  est  nisi  per  creaturam  hbe- 
ram ,  nec  exigit  nisi  causam  deficientem  seu  defectibilem  et  hmi- 
tatam,  Hic  igiturtotus  controversiae  cardo  volvitur ,  utrum  nempe 
Deus  potuerit  creaturam  intelhgentem  ac  hmitatam  condere ,  et 
utrum  bonitate  sua  adigatur  ad  eam  exteriori  ahquo  praesidio  ita 
muniendam  ,  ut  deficere  illa  non  possit.  Nos  primum  affirmamus, 
alterum  negamus.  Affirraamus  primum  ,  quia  niliil  impedit,  quo- 
minus  Deus  optimus  possit  efficere  ,  quod  non  repugnat,  et  in  se 
bonum  est ,  et  quod  exposcit  ipsa  creaturae  notio  atque  conditio. 

(1)  Bayle  ,  D«cf«07moi>e  j.art.  Pau-  Manicheens  ,  Origene  ,  Marcionites, 
liciens,-   eadem   refricat   in  aliis    art. 


PART.    I.    GAP.    II.    DE    DEI    UNITATE.  77 

Alterum  tiegamus,  quia  nulla  lege  Deus  optimus  adstringitur  ad 
largiendum  bonum  aliquod  extrinsecum ,  quod  scilicet  non  ex- 
poscit  ipsa  creaturae  notio  atque  conditio.  Quod  si  Deus  ejusmodi 
bonum  addit,  id  ex  mera  liberalitate  facit,  quae  proinde  nuUam 
importat  obligationem ,  et  diversos  gradus  habere  potest ,  ut  ipsa 
liberalitatis  idea  evincit.  Sed  jam  ad  singulas  probationes. 

155.  Ad  1"^  ,  Neg,  ob  allatas  rationes.  Cum  agatur  de  re  in  se 
bona ,  et  qua  bene  utens  creatura  potest  semper  ulteriorem  feli- 
citatem  acquirere.  Nec  Deus  tenetur  ob  abusum  accidentalem, 
b*cet  praevisum,  ac  praevisam  inde  provenientem  perniciem,  absti- 
nere  a  donis  suis  conferendis.  Dedecus  vero  ac  inhonoratio  se 
tenent  ex  parte  creaturae ,  ad  quae  propterea  reparanda  Deus 
decrevit  poenas  ,  sive  temporales ,  sive  aeternas ,  pro  ofFensae  seu 
inhonorationis  modo. 

156.  Ad  2«» ,  Neg.  ut  pariter  patet  ex  dictis,  Potidsset  quidem 
Deus  id  praestare  ,  sed  non  dehuit,  ut  adversarii  affirmant  et  non 
probant ;  aHoquin  evincerent  Deum  dehuisse  creaturas  omnes 
intelligentes  statim  condere  in  gradu  supremo  felicitatis  ac  bea- 
titudinis ,  nec  potuisse  alia  ratione  e  nihilo  eas  educere ,  quod 
est  absurdum.  Dixi  dehuisse  in  tali  supremo  beatitatis  gradu 
collocare ;  quia  ,  cum  malum  sit  defectio  ulterioris  boni ,  ut  vidi- 
mus,  quicunque  inferior  gradus  felicitatis  supponatur,  semper 
erit  malum  respectu  ulterioris  gradus ,  quem  creaturse  illae  assequi 
potuissent. 

157.  Ad  3™,  Neg,  Haec  enim  non  estnisiidea  praepostera  atque 
a,vBp(»ii:aKoi6iy,Y} ,  a  nobis  nempe  desumpta ,  ex  nimio  nostri  amore , 
(ptkauxta ,  proveniens ,  quam  ad  Deum  transferimus ,  quaque  fit 
ut  nos  ipsos  velut  centrum  spectemus,  ad  quod  omnia  referri 
debeant.  Nihil  vero  nostra  refert ,  si  inteliigere  nequeamus  quo- 
modo  Deus,  quem  natura  seu  essentia  bonum  esse  ratio  ipsa  dictat, 
possit  permittere,  nec  a  nobis  avertat  tot  mala,  quibus  obruimur; 
nobis  sufficit  ostendere  id  non  repugnare ,  quod  evincimus  sive 
a  priori  sive  a  posteriori,  ut  aiunt.  Si  nunc  quae  partium  nos- 
trarum  sunt  executi  fuerimus ,  divina  gratia  adjuti ,  oHm  videbimus 
aperte  ,  quod  nunc  nonnisi  in  speculo  et  in  aenigmate  videmus. 

158.  Ad  4™ ,  Respondeo  nos  minime  adstringi  ad  hanc  potius 


78 


TRAGT.     DE    DEO. 


quam  aliam  assignandam  rationem ,  qua  Deus  permotus  sit  ad 
liunc  providentiae  ordinera  prae  alio  amplectendum ;  potest  hsec 
esse ,  possunt  esse  alix ,  quas  ignoramus ;  possunt  etiam  plures 
esse.  Hoc  certum  ac  ratum  apud  omnes  esse  debet  Deum ,  utpote 
sapientissimum  atque  sanctissimum,  fines  habuisse  dignos  se,  dum 
prae  tot  ahis  innumeris,  qui  ipsi  proesto  esse  potuerunt,  hunc  potius 
ordinem  ehgere  statuit ;  quinam  autem  praecise  sint  ilH  fines, 
nonnisi  conjecturaUter ,  atque,  ut  dicitur,  ex  congruentia ,  de- 
terminare  valemus  ,  licet  omnes  demum  in  gloriam  ejus  cedant,  a 
qua  ipse  praescindere  nequit ,  quum  omnium  supreraus  finis  sit  (1). 
159.  Nec  taraen  sequitur,  quod  primo  loco  a)  inferebatur, 
indignum  Deo  esse  qucerere  gloriam  suam  tanto  creaturarum 
suarum  detrimento,  Deus  enim  in  hypothesi  non  qnaerit  seu  in- 
tendit  simpliciter  gloriam  suam  ex  creaturarum  suaru  m  detrimen  to, 
sed  supposita  istarum  malitia ,  quam  impedire  non  tenetur ,  eruit 
inde  gloriam  suam. 

(1)  Diversas  viaainierunl ,  qui  Bayle 
impugnare  aggressi  sunt  ,  inter  quos 
eminent  King  Archiepiscopus  Dubli- 
nensis  ,  Jacquelot ,  La  Place ,  Leibnit- 
zius ,  Le  Glerc,  P.  Malebranche  ,  quo- 
rum  varia  systemata  seu  principia  vi- 
deri  possuntapud  Bergier,  D«c/.  theoL 
art,  Manicheisrne»  Apposite  observat 
And.  Spagni  op.  cit.  De  Malo,  diss.  ii, 
sect.  VII,  n.  129,  nonposse  nosdeter- 
minatam  vel  determinatas  detegere  in 
particulari  rationesadaequatas,  per  quas 
Deus  rectissime  permittit  peccata  ;  certe 
vel  ipse  S.  Augustinus  cum  in  hanc 
rationem  inquirendam  meditatus  fuis- 
set  ,  illam  esse  supra  captum  suum 
professus  est,  dicens  :  Altitudinem  con- 
silii  eju8  penetrare  non  possum  ,  et 
longe  supra  vires  meas  hoo  esse  con- 
fiteor(De  Genesi  ad  lit,  lib.  xi ,  c.  6  , 
n.  6) ;  et  alibi  passim  [Epist,  ad  Pau- 
lin,  cxLix  ,  alias  sxxix ,  n.  18;  De 
Genesi  ad  lit,  lib.  xi,  cap.    io\  De 


dono  perseverantice ,  cap.  10  ).  Hoc  ip- 
sum  fassi  sunt  non  pauci  lieterodoxi , 
quos  citat  etsequitur  Joan,  Ghristoph. 
Wolfius  ,  Manich.  sect.  iii ,  n.  20  ;  et 
ex  nostris  Michael  de  Elizalde  S.  J, 
Forma  veras  religionis  ,  q.  xxxix, 
n.  ^27  et  seqq.;  Alfonsus  de  Sarasa 
S.  J,  Ars  semper  gaudendi  ,  tom.  i  , 
tract.  VI ,  aliique.  Quare  nihil  melius 
in  hac  re  quam  illud  Scaligeri  usurpa- 
re  :  Nescire  velle ,  quce  niagister  op» 
timus  docere  non  vult ,  erudita  insci- 
tia  est.  Quod  si  proferri  tamquam  deter- 
minatae  nonnulla?  rationes  possunt ,  ut 
etiam  solent ,  illae  adajquataj  dici  ne- 
queunt ,  sed  partiales  atque  ,  ut  eas  vo- 
cat  Gard.  Bellarminas  ( De  amiss,  gra- 
tice,  lib.  III,  cap.  2  )  ,  probabiles.Eas 
expendit  singillatim  Spagni ,  libro  cit. 
n.  i3o  etseqq.,  ostenditque  omnes  ina- 
daequatas  esse ,  sive  quae  prolataj  sunt 
ab  antiquis,  sive  qnae  afFeruntur  a  re- 
centioribus. 


PART.    I.    CAP.     II.    DE    DEI    UWITATE. 


# 


160.  Non  secundum  i&),  quia  quid  magis  conferat  ad  gloriam 
Dei  nostrum  non  est  dijudicare ,  quia  prorsus  ignoramus  an  in 
hoc  scilicet  potius  quam  in  altero  systemate  majorem  gloriam 
esset  consecutus.  Hoc  autem  Deus  longe  melius  quam  nos  novit. 

161.  Non  tertium  c)  denique,  quia  complicitatis  reus  non 
est ,  nisi  qui ,  cum  possit  et  debeat  praevisum  abusum  impedire , 
non  impedit ,  cujusmodi  esset  provisor  particularis ,  non  autem 
Deus ,  qui  ex  dictis  non  tenetur ,  utpote  provisor  generalis ,  qui  po- 
test  in  particularibus  defectus  aliquot  pati  ob  bonum  totius  uni- 
versi,  utbenejam  adverterat,postS.  Augustinum,  B.  Thomas(l); 
et  sic  responsio  patet  ad  exempla  patris  ,  matris  ,  magistri ,  etc. 
ahaque  non  pauca ,  quse  lasciviens  Bayhi  ingenium  excogitavit , 
in  quibusidem  semper  latet  sophisma,  in  eo  positum,  quod  con- 
cludat  ab  eo,  ad  quod  tenetur  provisor  particularis  et  limitibus 
circumscriptus  obstrictusque  moralibus  legibus,  ad  provisorem  ge- 
neralem ,  infinita  potentia  ac  bonitate  praeditum ,  qui  non  tenetur 
ad  totum  illud  quod  potest  (2). 

162.  Inst.  Deus  non  potuit  condere  creaturas  rationales  nisi 


(1)   I,   p.   q.   xxii ,  a.    2:  Aliter ,  qoibus    exerceret   jastiliam   ,  crudelis 

inqnit,   de   eo  est ,   qui  habet  curam  animi  esset.  Al  in  Deam  perfectissimam 

alicujus  particularis ,  et  de  provisore  non   cadant    nisi  fines    sanctissimi   et 

universali ,  quia  provisor  particularis  ipso  digni ,  el  licet  paniat  malos  ,  non 

excludit  defectum  ab  eo ,    quod  ejm  tamen   permittit  esse  malos  ad   finem 

curoe  subditur ,  quantum  potest  ;  sed  puniendi ,  et  omnia  habet  in  sua  po- 

provisor  universalis  permittit  aliquem  testate  ,  nt  etiam  de  malis  bona  possit 

defectum  in  aliquo  particulari  acci-  certissime  elicere.  Qaod  est  fateri ,  ut 

dere  ,  ne  impediatur   bonum  totius  ;  observat  Spagni  n.  i35,  illas  non  esse 

et  alibi  passim.  adaequatas  rationespermissionis  peccati, 

(^)Vic{eius  Cont,  VindiffSrent »ch,  X,  sed  tamen  esse    aliquas,    qaae    saltem 

p.   134  ,  adnotat   permissiones  aliatas  satis   opportunae   sunt  ad  revocandum 

illius  patris  ,  et  regis  ,  etc.  sistere  tan-  in  mentem  ,  inter  attributa  Dei  non  esse 

dem  in   nltimo  quodam    et  prsecipao  solam  bonitatem  ,  nec  a  Deo  roundam 

motivo  certe  vitioso  ,  in  praepostero  af-  conditum  esse  ,  ut  hanc   tantummodo 

fectu  ;  lumesseimprudenles,  cum  neu-  creaturis  intelligentibus    manifestaret , 

ter  certus  esse  possit  de  felici  exitu  re-  quod  tamen  praeter  rationem    videtar 

medii  ,  de  quo  cogitat ;  rex  aulem  ille,  ssepius  sapponere  adversarius. 


qai  permitteret  scelera  ,  ut  haberet  in 


80 


TRAGT.    DE    DEO. 


ad  felicltatem ;  ergo ,  licet  absolute  non  teneatur  totum  malum  ab 
ipsis  averlere,  tenetur  tamen  hypothetlce  y  cum  alias  fmem  suum 
obtinere  non  posslt. 

163.  Resp.  Dist.  antec.  Id  est,  ad  felicitatem  per  bonum  usum 
illorum  donorum,  quibus  illas  cumulavit,  conc.;  quacumque  ra-^ 
tione  obtinendam,  neg.  Sane  Deus  creaturas  ratiouales  non  potuit 
condere  nisi  ad  felicitatem  ex  intentione  sua ,  ac  proinde  eas  in- 
struxit  mediis ,  tum  naturalibus,  tum  supernaturalibus ,  quibus 
ips»  bene  utendo/?om/i^  felicitatem  adipisci,  si  veliat;  sed  si  is- 
tae  illis  abutuntur  ad  suam  perniciem ,  sibi  solis  ,  non  autem  Deo, 
infelicitatem  quam  sibiconsciscuat,  adscribere  debent.  Sed  de  boc 
postea. 

164.  Obj.  tertia.  1°  Contrariorum  eadem  est  ratio,  ergo  si  bo- 
num  summum  existit  omnis  boni  causa ,  existit  etiam  summum 
malum  omnis  mali  causa.  Sane  2«  effectus  malus  non  potest  pro- 
duci  a  causa  bona  ex  eadem  ratione ,  qua  effectus  bonus  produci 
non  potest  a  causa  mala.  Hinc  3^  cum  bonum  et  melius  dicantur 
relate  ad  optimum ,  malum  et  pejus  dici  debent  relate  ad  pessi- 
mum.  Demum  4°  cum  tam  bona  quam  mala  talia  sint  per  partici- 
pationem ,  debent  utraque  reduci  ad  illud ,  quod  est  per  essentiam 
tale,  cujus  naturam  ipsa  participant;  ergo. 

165.  Resp.  Ad  l^ ,  Dist.  In  iis  quae  contraria  sunt  per  oppo- 
sitionem  positivam,  conc;  quoe  contraria  suni  per  oppositionem 
negativam  seu  privativam,  neg.  Ex  eo  enim  quod  sol  necessarius 
sitad  aeremilluminandum,  nonefficitur  aliquam  similem  et  oppo- 
sitam  causam  requiri  ad  tenebras  producendas ,  quae  offunduntur 
sola  lucls  absentia  et  privatione.  Hinc  cum  malum  sit  boni  priva- 
tio ,  qu3e  negativa  est ,  nonnisi  causam  finitam  et  imperfectam , 
quae  a  recto  ordine  deflectere  possit ,  expostulat ,  et  malum  ita 
bono  inbaeret,  ut  sine  ipso  bono  nec  esse  ,  nec  intelligi  queat. 

166.  Ad  2°",  Dist.  Non  potest  produci  a  causa  bona  quatenus 
bona  est,  conc;  quatenus  a  bono  deficlt,  ut  expositum  est,  neg, 
et  nego  paritatem^,  cum  effectus  bonus  sit  positivus. 

167.  Ad  3"^,  Dist.  Sed  diversa  ratione,  conc;  eadem  ratione, 
neg.  Bonum  enim  et  meiius  dicuntur  relative  ad  optimum  per 
accessum,  malum  autem  et  pejus  per  recessum,  nempe  a  bono 
vel  optimo. 


PART.    I.    GAP.    III.    DE    DEI    ESSENTIA, 


81 


168.  Ad  4"^,  Dist.  Bonum  tale  est  per  participationem,  cowc; 
malum,  neg.  Neque  enim  malum  dicitur  per  participationem  y 
sed  ^er  privationem  vel  negationem  boni ,  ut  diximus  (1). 

CAPUT  III. 

DE    ESSENTIA    DEI    EJUSQUE    PERFEGTIONIBUS    GENERATIM. 

169.  Deum  existere  ac  unicum  esse  ostendere  operosum  non 
est ;  quid  vero  Deus  sit ,  et  cujusmodi  ipsius  natura  in  se  sit,  sive 
quae  essentia  propriaque  ejus  conditio  sit,  definiri  omnino  explica- 
rique  non  potest.  Hinc  receptum  illud  S.  Augustini  dictum,  cui  Pa- 
tres  reliqui  consonant  :  Deus  ineffabilis  est,  Facilius  dicimus 
quid  Deus  non  sit ,  quam  quid  sit  (2). 


(1)  Cons.  S.  Thom.  i,p.  q.  xiix, 
arl.  3 ,  ad  3  :  Bonum ,  inqait ,  per  ac- 
cessum  ad  terminum  perfectum  atten- 
ditur  ;  privatio  autem  per  recessum  a 
termino,  Unde  non  dicitur  malum 
per  accessum  ad  summum  malum  ; 
sicut  dicitur  bonum  et  melius  per  aC' 
cessum  adsummum  honum, 

(2)  In  Psal.  Lxxxv ,  n.  I2.  Gons. 
Petavius  ,  De  Deo  lib.  i,  cap,  5,  ubi 
refert  a  S.  Edmundo  Cantuariensi  in 
Speculo  cap.  27  ,  qnatuor  tradi  modos, 
qui  informandse  Dei  notitiae  nobis  usui 
esse  possunt ,  quorum  duo  sunt  inte- 
riores ,  alii  exteriores.  Prioris  gene- 
ris  sunt  revelatio  atque  ratio  :  reve- 
latio  tum  fit  ,  cum  Tel  arcanis  instinc- 
tibus ,  Tel  miraculis  docentur  bomines  ; 
ratione  vero  cognoscitur,  cumargumen- 
tis  ad  id  utimur.  Exteriores  modi  duo 
sunt ,  scriptura  et  creatura.  Rursum  ab 
antiquis  passim  duplicem  distingni  theo- 
logiam  ,  hocest ,  disputationem,  quae  de 
divinitate  ipsa  inslitoitar  :  unam  sjm- 

T.  II. 


bolicam  et  mysticam  sive  arcanam  , 
alteram  demonstrativam,  Prior  est ,  quae 
sub  figuratis  quibusdam  descriptionibas 
ac  similitudinibas ,  quae  symbola  vo- 
cantur,  abstrusarum  rerum  signiiica- 
tiones  continet ;  ut  cum  uterus ,  et 
cor ,  et  manus ,  et  oculus  ailinguntur 
Deo.  Posterior,  quae  de  Deo  revera ,  non 
figurate ,  affirmat  aliquid  aul  negat ,  ut 
cum  eum  bonum  ac  sapientem  dici- 
mus,  autinfinitum  velinvisibilem.  Haec 
notare  constitui  juxta  veterum  placita, 
ut  magis  innotescat,  quam  ab  ipsis  de- 
flexerint  i  °  Neoterici  illi ,  qui  conten- 
dunt  non  aliter  posse  nos  ad  Dei  exis- 
tenliae  cognitionem  pervenire ,  quam 
per  revelationem ;  illos  superius  recen- 
suimus.  2°  lUi  qui  autumant  in  stata 
purae  naturae  ,  sea  seclusa  revelatione, 
homines  nunquam  perventuros  in  Dei 
existentis  notitiam  ,  quod  passim  in 
Germania  traditur.  S**  Quam  abutantur 
nonnalli  revelationis  voce ,  quae  inter- 
dam  apud  veteres  occurrit ,  quando  de 

6 


82  TAAGT.    0£    DEO. 

170.  Dum  igitur  theologi  inquirere  solent  in  Dei  essentiam  ejus- 
que  perfectiones ,  pro  intelligentiae  humanae  modulo  id  faciunt , 
quatenus  nempe  ab  humana  mente  Deus  concipi  potest ,  non  au- 
tem  omnino  quatenus  re  ipsa  est. 

171.  Perfectiones  autem ,  nomtna,  attributa  dicuntur  illae  do- 
tes ,  quae  Deo  necessario  insunt ,  atque  ab  ejus  essentia  profluere 

'  quodammpdo  mente  nostra  concipiuntur,  eamque  jam  constitutam 
veluti  perficere  ac  modificare. 

172.  Cum  vero  Deus  sit  perfectionum  infinitum  peiagus,  ac 
simplicissimus  in  se  ipso  ,  nec  ,  ut  videbimus ,  apprehendi  a  mente 
finita  possit  nisi  per  conceptus  peculiares,  dum  instituitur  quaestio 
a  theologis  ,  quodnam  sit  constitutivum  Dei  metaphysicum ,  id 
debet  intelligi  de  ratione  et  ordine ,  quo  progredi  mens  debet  in 
serie  divinarum  perfectionum  vel  attributorum ,  et  de  perfectione 
ejusmodi  investiganda ,  quae  spectari  possit  ut  ceterarum  veluti 
fons  et  origo  ,  vel  etiam ,  si  piacet ,  basis  et  fundamentum ,  quod 
ceteras  regat  atque  sustentet ,  qua  ab  ahis  entibus  Deus  maxime 
secernatur ,  quaeque  propterea  constituat  ipsam  Dei  essentiam. 

173.  Essentiae  enim  nomine  intelligitur  id ,  quod  primum  in 
ente  concipitur ,  et  est  ejusdem  proprietatum  fons  et  origo  ,  atque, 
per  quod  ens  a  rehquis  entibus  omnino  distinguitur ,  seu  in  suo 
esse  proprie  constituitur. 

174.  Circa  hanc  quaestionem  quatuor  praecipuae  sunt  theologo- 
rum  sententiae.  Prima  illorum  est,  qui  nominales  nuncupantur, 
juxta  quos  Dei  essentia  consistit  in  cumulo  omnium  perfectio- 
num  (1);  altera  est  illorum ,  qui  contendunt  eam  ponendam  esse 
in  infinitate  radicali,  seu  in  eoeigentia  omnium  perfectionum  (2) ; 
tertia  nonnullorum  Thomistarum  est ,  qui  opinantur  eam  sitam 
esse  in  intellectione  actuali  vel,  ut  aUis  placet,  radicali{Z)'^  quarta 

Dei  cogniiione  sermo  est ,  com  alio  om-  paiiio  se  tegere  nitantur.  Cons.  Estius 

nino  sensu  ab  eo  ,  quem  neoterici  eidem  in  Sententiarum  ,  lib.  i ,  dist.  5  ,  §  6. 
Toci  afBngunt,  illam  usurpaverint.  4°  Id  (I)  Horum  auctor  est  Guillelmus  Oc- 

ipsum    dici  debet    de  symbolica   Dei  camus  ,  de  quo  cfr.  Feller  ,  Dict.  hist, 
nolitia  ,  quae  a  veteribus  accipitur  signi-  (2)  Hanc  passim  Scotistae  tnentur. 

ficationc  diversa  ab  ea  ,  quae  nunc  tem-  (3)  Gons.   Gard.    Gotti,    Tract.  De 

poris  oblinet  apud  nonnullos,  qui  hoc  Deo  ,  tom.  n  ,  q.  3,  dub.  3. 


PART.    I.    GAP.    III.    DEI    ESSENTIA.  SH 

demum ,  quam  sectantur  Thomistae  reliqui ,  ac  communis  est  in- 
ter  theologos,  statuitDei  essentiam  in  esse  a  se  {aseitatem  vocant), 
vel  clarius  in  existentia  a  se,  in  existentia  necessaria,  seu  neces- 
sitate  essendi. 

175.  Cum  instituti  nostri  non  sit  in  quaestionibus  scholasticis 
diutius  immorari,  contenti  erimus  communiorem,  quamque  ve- 
riorem  existimamus  adstruere  sententiam,  de  ceteris  non  sol- 
liciti.  Quod  quidem  pra^stabimus  ,  quum  Deo  vindicaverimus , 
prout  ordo  postulat ,  omnes  prorsus  perfectiones ,  ut  inde  ex  his 
illa  ordine  prior  statuatur,  quae  spectari  possit,  nostro  cogitandi 
modo ,  velutceterarum  fons  et  origo,  ac  constitutivum ,  ut  vocant, 
metaphysicum  Dei ,  seu  Dei  essentia  metaphysica. 

176.  Notandum  porro  est  perfectiones  generatim  bifariam  di- 
vidi.  Primapars  complectitur  eas,  quas  veteres  scholastici  vocabant 
simpliciter  simplices ,  quasque  nos  absolute  simplices  vocabimus  ; 
altera  vero  complectitur  perfectiones  secundum  guid,  quas  nos 
dicemus  mioctas,  Perfectio  simplesc  ea  est,  quae  nuUam  in  suo  con- 
ceptu  involvit  imperfectionem ,  mehor  sua  opposita  et  quacumque 
alia  cum  qua  est  incompossibilis  in  eodem  subjecto ;  perfectio  mixta 
ea  est ,  quae  vel  ahquam  in  suo  conceptu  irnportat  imperfectionem, 
nec  est  perfecta  nisi  in  aliquo  genere  tantum ,  non  autem  absolute, 
vel  saltem  talis  est ,  ut  sit  incompossibilis  in  eodem  subjecto  cum 
aha  perfectione  sive  mehore  sive  sequah.  Quod  ut  ahquo  exemplo 
clarius  fiat ,  ducto  ab  ipso  S.  Anselmo  ,  hujus  distinctionis  auctore, 
in  Monologio^  cap.  XV  (ahasXIV)  :  esse  sapientem  ,  mehus  est  suo 
opposito ,  quia  absolute  mehor  est  sapiens  quam  non  sapiens ;  quod 
pariter  dici  debet  de  bonitate ,  justitia ,  etc. ;  contra  ,  esse  aurum 
non  est  perfectio  nisi  in  auro ,  non  autem  in  omni  genere,  quia  esset 
imperfectio  in  homine  ,  qui  si  aureus  esset ,  vita  et  sensu  careret. 
Advertit  autem  citatus  Doctor  (cap  5  )  hanc  distinctionem  non 
habere  locum  nisi  in  substantiis  (1). 

(1)  Praemiserat  enim  initio  capilis  :  lative  ,  non   est  efus  significatwum 

De   relativis  quidem  nulli   duhium ,  substantice,    Unde  hoc  ipsum ,  quod 

quia   nullum  eorum   suhstantiam  est  est  summa  omnium ,  sive  major  omni- 

illi  ,  de  quo  relative  dicitur,  Quare  hus  ,  quce  ah  illa  facta  sunt ,  vel  ali- 

si  quid  de  summa  natura  dicitur  re-  quid  aliud  quod  similiter  relative  dici 

6. 


84  TEAGT.    DE    DEO. 

177.  Inesse  autem  possunt  alicui  subjecto  perfectiones  duplici 
potissimum  modo ,  nempe  vel  formaliter  vel  emtnenter  (quatenus 
sub  boc  vocabulo  comprebenditur  etiam  quod  dicitur  virtualiter 
et  cBqmvalenter).  Tuncaliquse  perfectionescensentur  inesse  alicui 
subjecto  formaliter ,  cum  proprie  et  secundum  suum  conceptum 
ac  definitionem  de  eo  enuntiantur  ;  ut  cum  dico  :  Deus  est  bonus, 
sapiens ,  etc.  vel  in  Deo  est  bonitas  ,  sapientia ,  etc,  Eminenter 
autem  ,  quando  nonnisi  improprie  de  illo  enuntiari  possunt,  quum 
non  inveniantur  in  subjecto  prout  sunt ,  sed  modo  longe  perfec- 
tiori,  seu  cum  subjectum,  cui  inesse  aliqua  ejusmodi  perfectio  di- 
citur-,  potest  aut  illam  producere  aut  idem  prgestare  per  altioris 
ordinis  perfectionem ;  sic  ex.  gr.  Angelus  eminenter  dicitur  con- 
tinere  rationem ,  quia  longe  meliori  modo  assequi  potest  per  suam 
intelligentiam ,  quod  bomo  per  rationem  assequitur. 

178.  Hic  ita  declaratis ,  tria  bic  prsestare  debemus  :  nempe  os- 
tendere  1°  Deo  inesse  omnes  perfectiones ;  2«  quanam  ratione  Deo 
perfectiones  inesse  dicantur ;  3°  quae  demum  ex  perfectionibus , 
quae  in  Deo  sunt,  censeri  debeat  Dei  metapbysicum  constitutivum, 
seu  per  quam  censendum  sit  constitui  Dei  essentiam,  Quod  enim 
spectat  ad  modum,  quose  habeant  divinae  perfectiones  addivinam 
essentiam,  disseremus ,  cum  de  attributis  in  particulari,  ac  prsecise 
cum  agemus  de  Dei  simplicitate.  Sit  igitur 

PROPOSITIO  I. 

In  Deo  smit  omnes  perfectiones . 

179.  Deus  enim  de  se  ipso  loquens  (Exodi  XXXIII ,  19) ,  dicit 
Moysi :  Ostendam  omne  bonum  tihi.  Jam  vero  omne  bonum  Deus 
dici  absolute  non  posset ,  nisi  perfectiones  omnes  in  se  contineret. 

potest,  manifestum  est ,  quoniam  nbn  esset,  aut  essentialis  sucb  magnitudinis 

ejus  naturalem  designet  essentiam,  Si  in  aliquo  detrimentumpateretur.  Quod 

enim  nulla  earum  rerum  unquam  esset,  ex  eo  manifeste  cognoscitur ,  quoniam 

quarum  relatione  summa  et  major  dici'  ipsa  quidquid  boni  vel  magni  est ,  non 

tur,ipsanec  smnmanec  majorintellige'  est  per  alium  quam  per  se  ipsam, 
retur  ;  nec  tamen  idcirco  minus  bona 


PART.    I.    CAP.    III.    DE    BEI    ESSENTIA.  85 

■5. 

Huc  quoque  spectant ,  quae  de  Deo  passim  Scripturae  praedicant , 
Psal.  144  :  Magnus  Dominus  et  laudahilis  nimis  ^  et  magnitu- 
dinis  ejus  non  est  finis ;  lum  Baruch  III ,  25  :  Magnus  est  et  iion 
habet  finem,  Cum  autem  Scriptura  magnitudinem  Deo  tribuit,  non 
in  sensu  magnitudinis  extensae  per  omnia  spatia  tribuit ,  sed  cu- 
juslibet  perfectionis ,  ut  sapientioe ,  potentiae ,  majestatis ,  naturge, 
etc.  Quare  optime  S.  Joannes  Damascenus ,  De  fide  orthod.  lib.  I, 
cap.  9,  de  Deo  loquens  :  Nam  totum  esse,  ait,  velut  tmmensum 
quoddam  et  nullis  terminis  definitum  essentice  pelagus  compleccu 
suo  ipse  continet  (1).  Hoc  ipsum  jampridem  affirmaverat  S.  Greg. 
Naz.  Orat.  in  Natalitia^  iisdem  pene  verbis  dicens  :  Universum 
ESSE  in  se  ipso ,  nunquam  inceptum  ^  nunquam  desiturum^  com- 
plexus  continet ,  tamquam  infinitum  quoddam  et  interminatum 
essentice  pelagus  (2).  Sic  Patres  reliqui. 

180.  Sed  et  ratio  ipsa  lioc  suadet :  Deus  enim  est  ens  quo  nihil 
melius  excogitari  potest.  Ergo  necessario  omnes  omnino  perfec- 
tiones  in  se  contineat  necesse  est ;  alioquin  jam  aliud  eo  majus 
excogitari  posset ,  nimirum  quod  omnes  possideret. 

PROPOSITIO  II. 

Deus  habet  omnes  perfectiones  simplices  formaliter y  mixtas 
auteni  eminenter. 

181.  Tahs  enim  Dei  est  idea,  ut  ipsi  tribui  debeant  omnes  per- 
fectiones ,  quae  cum  ejus  natura  componi  possunt ,  ac  removeri  ab 
eodebeat  quidquid  imperfectionis  in  suo  conceptu  involvit,  et  cum 
simplicissimaipsiusnaturaconsisterenequit.  Quum  autem  ex  prae- 
cedenti  propositione  Deus  in  se  contineat  perfectiones  omnes,  di- 
cendusestdiversaratione  possidere  perfectiones  simplices,  diversa 

(1)  'OAov  y«p  u  (uutS  crvXXu/iave^ti       ro   tivatj  /u,^ri  uf%tifctvov  y  /tctfrf  ^etorc- 

TO    itVett  ,    ClOV    Tt    TriXuyoS    OUTIUS  WTfet^OV         fAtVOV'     OtOV      Tl     TCiXetyOS     OVCrlUS      UTFttfOV 

Kut  ucptff-Tov.  Pag,    142,  edit.   P.  Le      x««i  «op^rrov.  Edit.  Billii  Ora*.  xxxviii , 
Quieii,  Paris  1712.  n.  1 1  ,  pag.  6i5. 

(2)  OMv  yuf  iv  iuvrS  a-vXXu^m  ^jcti 


86 


TRAGT.    DE    DEO. 


perfectionesmixtas,  primas  nempe  formaliter,  alias  eminentiori 
quodam  modo,  prout  naturae  divinae  congruit. 

182.  Ac  primo  quidem  Deum  vere  et  proprie  seu  formaliter 
illas  continere  perfectiones  simplices ,  patet  ex  ipsius  perfectio- 
nis  simplicis  notione,  quam  dedimus.  Simplex  enim  perfectio 
ea  dicitur ,  quae  et  sua  opposita  et  omni  alia  incompossibili  me- 
lior  existit,  Ergo  omnes  perfectiones  simplices  vere  et  proprie 
Deus  in  se  continet;  secus  enim  non  esset  quidquid  optimum 
cogitari  potest.  Hinc  omnes  perfectiones  simplices  Deum  de- 
nominant ,  et  Deus  dicitur  substantia ,  spiritus ,  sapiens  ,  jus- 
tus ,  etc. 

183.  Quod  autem  nonnisi  eminenter  contineat  perfectiones 
mixtas ,  ex  earum  ipsa  nolione  pariter  eruitur ;  mixta  enim  per- 
fectio  ea  est ,  quae  involyit  aliquam  imperfectionem ,  vel  sMtem 
est  incompossibilis  cum  perfectione  meliori  sive  sequali;  binc 
si  Deus  vere  et  proprie  perfectiones  istas  in  se  contineret ,  jam 
non  possideret  perfectiones  simplices,  cum  quibus  in  eodem  sub- 
jecto  perfectiones  mixtae  consistere  nequeunt.  Sic  si  Deus  esset 
corpus ,  non  esset  spiritus ;  si  vero  spiritus  non  est ,  jam  nec 
est  quidquid  optimum  cogitari  potest.  Hinc  perfectiones  mixtse 
Deum  non  denominant ;  binc  Deus  non  dicitur  corpus  ,  animal , 
rationalis ,  etc. 

184.  Cum  tamen  omnes  perfectiones ,  quas  in  creaturis  elucent, 
Deo  insint,  sequitur  eas  non  alia  ratione  in  eo  esse  ,  nisi  quatenus 
potest  illas  producere ,  ideoque  eminenter  seu  virtualiter  conti- 
nere;  sive  quia  nulla  est,  cui  Deus  non  aequivaleat  tum  in  essen- 
do  yVX  dicunt,  tum  in  operando.  Quare  eas  continet  sequivalenter, 
sive  quia  potest  illud  producere  et  prasstare  ,  quod  illae  praestant. 
per  altioris  ordinis  perfectionem ,  producit  enim  illas  per  suam 
omnipotentiam ;  et  quod  illae  pro  modulo  suo  nec  sine  multis  im- 
perfectionibus  praestant ,  praestat  ipse  absque  uUo  defectu  et  cum 
singulari  excellentia;  ac  propterea,  quod  illae  possunt,  ipse  potest 
per  perfectionem  longe  eminentiorem ;  hoc  est  autem  continere 
eminenter. 

185.  Deus  igitur  perfectiones  simplices  formaliter ,  mixtas  vero 
continet  eminenter ,  quatenus  ,  ut  dictum  est ,  istae  aliquam  im- 


PART.    1.    GAP.    111.     DE    DEI    ESSENTIA..  f^ 

perfectionem  in  suo  conceptu  involvunt.  Ex  dictis  autetn  pronum 
est  unicuique  colligere  Deum  esse  infinitam  omnis  perfectionis  et 
entitatis  simplicissimam  et  eminentissimam  complexionem.  Om- 
nis,  inquam  ,  perfectionis  non  solum  increatae,  sed  etiam  creatae; 
quia  quidquid  est  bonitatis,  pulchritudinis,  perfectionis,  entitatis, 
non  solum  existentis ,  sed  etiam  possibilis  in  creaturis  ,  id  totum 
infinite  perfectius  et  copiosius  continetur  in  Deo ,  et  quidem  per 
unam  simplicissimam  rationem  suse  deitatis  ,  per  quam  est  omnia 
formaliter  vel  eminenter.  Hinc  merito  S.  Anselmus  loc.  cit.  infert 
omniailla  ,  quaedivinitatitribuuntur,  significare  ,  non  qualitatem 
vel  modum ,  sed  substantiam  ejus,  et  ab  ipsa  omnia  illa  summo 
modo  concludi  quidquid  tgitur  eorum  de  illa  dicatur ,  non  qua- 
lis  vel  quanta ,  sed  magis  quid  sit  monstratur*  Sed  palam  est, 
quia  quodlibet  bonum  summa  natura  sity  summe  illud  est.  Illa 
igitur  est  summa  essentia ,  summa  vita^  summa  ratio ,  summa 
salus^  summajustitia,  summa  sapientia,  summa  veritas,  summa 
bonitas,  summa  magnitudo,  summa  pidchritudo^  summa  immor- 
talitasy  summa  incorruptibilitas,  summa  immutabilitas y  siimma 
beatitudo ,  siimma  ceternitas ,  summa  potestas ,  summa  unitas, 
Quem  propterea  summe  revereri  summeque  diligere  debemus  (1), 

(1)  Cfr.  Less.  De  divinia  perfecU  cetera  omnia  ad  excellentiam  honorum 

lib.  1 ,  cap.  6.  Praeter  snmmam  in  di-  tuorum  ?  Fumus  sunt ,  umbra  suntet 

cendo  claritatem  id  sibi  pecaliare  vin-  vanitas  omnes  divitice  etdelicice,  om- 

dicat  piissimns  bic  anctor  ,  ul  lectorum  nisque  gloria  hujus  mundi  ,  quce  mi- 

corda  mire  accendat  ac  in  Deum  mo-  sere  oculos  mortalium  fascinant ,  ne 

veat ;  praesertim  in  suis  recollectionibus  vera  illa  bona  ,  quce  in  te  sunt  ,  cog- 

precatoriis ,  in  quibus  ,  dum  summam  noscere  et  persequi  valeant.  Et  sicut 

coUigit  eorum  omnium  ,  de  quibusprae-  qui  dormiunt ,  inani  imagine  divitia- 

cedentibus  capitibus  late   disseruerat ,  rum ,  voluptatum  et  honorum  delusi  , 

egregias  peccationum  formulas  exbibet.  nihil  horum  inveniunt  cum  excitan- 

Ul  bujus  rei  speciraen  habeant  audito-  tur  ,  sed  cum  dolore  animi  vident  se 

res  nostri ,   partem   bic  referre  placet  misere  deceptos  ,  ita  accidit  omnihus 

recollectionis  ,  quam  raateria; ,  de  qua  hujus  mundi  amatoribiis  ^  vitce  istius 

agimas  ,  subjicit  :  Filescant  mihi  om-  per  mortem  corporis  discusso  somno  , 

nia  transitoriapropter  te ,  et  cara  sint  mente  in  lucem  alterius  sceculi  exper- 

nuhi    ofnnia   tua ,   et   tu  Deus  meus  giscente.    Nihil  igitur  illorum  amem 

plu8  quam  omnia,   Quid  enim  sunt  aut  cestimem  ,    sed  te  solum  et  bona 


88  TRA.GT.    DE    DEO. 

DIFFICULTATES. 

186.  Obj.  lo  Relationes  divinae  non  sunt  perfectiones  simpli- 
ces,  sed  mixtae  seu  secundum  quid;  atqui  in  Deo  formaliter  sunt. 
Falsum  igitur  est  perfectiones  mixtas  non  esse  in  Deo  nisi  eminen- 
ter.  Praeterea  2°  ex  dictis ,  perfectiones  divinae  profluere  intelli- 
guntur  ab  essentia  ;  ergo  in  illa  formaliter  non  continentur. 

187.  Resp.  ad  1°^,  Dist,  antec.  Quatenus  in  eodem  subjecto 
consistere  simul  nequeunt ,  conc;  quatenus  imperfectionem  invol- 
vunt  in  suo  conceptu,  neg.  Diximus  autem  perfectionem  mixtam 
esse ,  quae  vel  imperfectionem  in  suo  conceptu  importat ,  vel  sal- 
tem  in  eodem  subjecto  cum  alia  consistere  nequit ;  hoc  porro  tan- 
tum  posteriori  sensu  inter  perfectiones  mixtas  recensentur  divinae 
relationes ;  eadem  enim  persona  non  potest  habere  paternitatem 
et  fihationem ,  quae  duae  proprietates  se  invicem  excludunt.  Non 
desunt  qui  relationes  perfectiones  esse  negant,  cum  relatio  non 
dicat  neque  perfectionem  neque  imperfectionem ,  sed  modum 
seu  habitudinem  unius  ad  aUud,  sed  de  hoc  in  tract.  de  Trinitate. 

188.  Ad2*»,  Dtst,  Profluere  inteUiguntur ,  si  distincte  conside- 
rentur,  conc. ;  si  generatim,  neg.  Hoc  enim  sensu  sunt  formaHter 
ipsa  divina  essentia. 

PROPOSITIO  III. 

Essentia  Dei  metaphysica  videtur  constituenda  in  eo  qitod  sit 
ens  a  se  ac  independens  ^  seu  in  existentia  a  se, 

189.  Essentia  enim  metaphysica  seu  metaphysicum  Dei  con- 
stitutivum  ,  ex  communi  doctrina,  quatuor  debet  in  se  conditiones 
complecti  :  nempe  1°  ut  sit  quidpiam  intrinsecum  enti ,  2^  ut  ip- 

iua ,  quce  in  te  recondita  ,  quw  tu  ipse  omnis  benevolentia,  omnis  henedictio , 

es  ,  quibus   fruentur  oeternum  qui ,  omnis  gratulatiOj  omnis  gloria,  omnis 

hisce  caducis  contemptis ,  tihi  inhce-  servitus  tihi  ah  dmni  creatura  in  om- 

serint,  Amem  te  super  omnia  ,  et  sem-  nem  ceternitatem  deferatur  et  impen- 

per  serviam  tibi ;  quia  infinite  tnelior  datur, 
eo  omnibus  ,  et  dignuSj  ut  omnis  amor , 


PART.    I.    CAP.    III.     DE    BEI    ESSENTIA.  89 

sum  ab  aliis  omnibus  secernat,  3»  quod  primo  concipiatur,  4® 
demum  ut  ceterarum  omnium  perfectionum  spectari  possit  veluti 
fons  et  origo.  Atqui  in  aseitate,  seu  in  existentia  a  se ,  quatuor  ejus- 
modi  conditiones  reperiuntur ,  quse  ad  essentiam  metaphysicam 
constituendam  requiruntur  et  sufficiunt.  Nam  ratio  entis  a  se  est 
quid  intrinsecum  Deo ,  ut  patet ;  nihil  ea  prius  cogitari  potest , 
nihil  prasterea  est  quod  Deum  magis  a  creaturis  distinguat,  quae 
€sse  acceperunt  ab  aHo ,  omnia  demum  attributa  ex  hoc  quasi  prin- 
cipio  dimanare  concipiuntur.  Ex  eo  enim  quod  Deus  intelligitur 
esse  ens  a  se  statim  necesse  est ,  ut  omnibus  perfectionibus  cu- 
mulatissimus  nullisque  terminis  circumscriptus  intelligatur.  Quare 
S.  Thomas,  cum  docuisset  Deum  esse  ipsum  esse  per  se  subsis- 
tens ,  ex  hoc  colHgit,  eum  omnes  perfectiones  continere,  quia  omnis 
perfectio  pertinet  ad  rationem.  essendi{l) ;  ac  postea  cum  S.  Joan. 
Damasceno  statuit  ex  omnibus  Dei  nominibus ,  quae  de  Deo  di- 
cuntur ,  praecipuum  et  Deo  maxime  proprium  esse  qui  est  ,  totum 
enim  in  se  ipso  comprehendens ,  habet  ipsum  esse  velut  quoddam 
pelagus  substantiae  infinitum  (2). 

190.  Haec  sane  sententia  magis  consentanea  videtur  tum  sacrae 
Scripturae  tum  sanctorum   Patrum   doctrinae.    Deus    enim   ipse 

(1)  I.  p.  q.  IV,  a.2.  Cfr.  Saarez,  Dei  est  prdprium ;  solius  Dei  erit  , 
Mefaph,  tom.ii ,  disp.  xxx  ,  sect.  i  et  cujus  est  prcprium ,  quia  etsialii  ad- 
seqq.  scrihatur  (nempe  si  et  alii  adscriba- 

(2)  Ibid.  XIII,  a.  i,  Adeo  Dei  pro-  tur)  ,jam  nonerit  Deiproprium  ,  sed 
prium  esse  a  «e  Tertallianns  pro  certo  commune  cumeocui  et  adscribitur»,. 
habet ,  ut  inde  arguat  adversas  Hermo-  Quod  siDeus  est ,  unicum  sit  necesse 
genem  materiam  aeternam  non  esse.  En  est ,  ut  unius  sit,  Aut  quid  erit  uni- 
quomodoipseratiocinetur,  cap,  4  :  Hinc  cum  et  singulare  ,  nisi  cui  nihil  adce- 
denique  incipiam  retractare  ,  ait,  de  quabitur?  Quid  principale  ,  nisiquod 
materia ,  quod  eam  Deus  sibi  compa-  super  omnia  ?  nisi  quod  ante  omnia  , 
retf  proinde  non  natam  ,  proindenon  et  ex  quo  omnia?  JFIcec  Deus  solus 
factam,  proinde  ceternam  ,  sine  initio  ,  habendo  est ,  et  solus  habendo  unus 
sine  fine  propOsitam.  Quis  enim  alius  est,  Si  et  alius  habuerit,  totjam  erunt 
Dei  census,  quam  ceternitasP  Quis  dei ,  quod  habuerint  quce  Dei  sunt.,, 
alius  ceternitatis  status  ,  quam  semper  et  ila  prosequitur  cap.  S  ^  Q  ,  7  ,  edit. 
fuisse  et  futurumesse  ,  ex prosrogativa  Rigaltii. 

nullius  initii  et  nullius  finis  P  Hoc  si 


90 


TRACT,     DE    DEO. 


suam  naturam  nomenquesibi  proprium  expositurus  (Exodi  III,  14) 
ait  Moysi  :  Ego  sum  qui  sum  :  sic  dices  filiis  Israel  :  qui  est 
misitme  advos  (1).  Quse  verba  expendens  S.  Hilarius,  De  Tri- 
nitate ,  lib  I  :  Admiratus  sum^  inquit ,  plane  tam  absolutam 
de  Deo  significationem  y  quce  naturcB  divince  incomprehensihi- 
lem  cognitionem  aptissimo  ad  intelhgentiam  humanam  sermone 
loqueretur,  Non  enim  aliud  proprium  magis  Deo  quam  esse 
intelligitur  y  quia  id  ipsum  quod  est^  neque  desinentis  est  ali-^ 
quando y  neque  ccepti;  ac  S.  Bernardus,  De  Consideratione , 
lib.  VI ,  c.  6  :  Si  bonum ,  si  magnum,  si  beatum,  si  sapientem , 
vel  quidquid  tale  de  Deo  dixerisy  in  hoc  verbo  instauratur , 
quod  est  est.  Nempe  hoc  est  ei  esse  ^  quod  hcec  omnia  esse.  Sic 
Patres  reliqui,  sive  grseci  sive  latini,  quorum  testimonia  profert 
Petavius  (2) ,  qui  praeterea  ostendit  lianc  ipsam  inbaesisse  senten- 
tiam  pbilosophis  ipsis  ac  Judaeorum  doctoribus  (3). 

191.  Et  haec  quidem  pro  instituti  nostri  ratione  dicta  sufliciant; 
qui  enim  plura  de  hoc  argumento  cupit ,  adeat  ipsos  scholasticos. 


(1)  Hebraice  vero  legitar  ad  litteram 
n^HN  "^WK  Ti^^H  ero  qui  ero  ;  lxx 

veterunt  :  'Eya  tlf^i  e  '"'Q.v ,  id  est , 
£^go  sutn  qui  sum ,  ut  vulgatusnoster, 
faturnm  hebraicum  recte  uofiTTus  ac- 
cipiendo.  Aquila  et  Theodotion  hebraea 
ad  verbum  reddiderunt  '^ETofceti  os  'i^o- 
l^ett,  Onkelos  ,  Syrus  et  Persa  ,  textus 
hebraei  verba  retinent.  Arabs  uterque 
habent  :  Ego  sum  ceternus ,  qui  non 
desinit,  Paraphrastes  Jonathan  nempe 
et  Targum  hierosolyraitanum  liberius 
verba  illa  exposuerunt.  Sensus  semper 
idem  est.  Cfr.  Rosenmiiller. 

(2)  DeDeo ,  lib.  i ,  cap.  6. 

(3)  Ib.  Miram  proinde  estBeausobre, 
Histoire  de  Manichee,  etc,  liv.iii,  ch.  3, 
§  4>  scribere  potuisse  :  Suppos^.  que 
Denys  d' Alexandrie  ait  connu  cette 
veriiS  (aseitatem  nempe   proprietatem 


esse  di?initatis  propriam  et  incommu- 
nicabilem ) ,  il  est  niamoins  constant 
que  les  philosophes  Vont  ignoree ,  et 
qu^elle  a  echappS  d  la  penSiration  du 
plus  suhtil  de  tous  les  Peres.  Je  veux 
parler  de  S.  Augustin.  Ergo  juxla 
hnnc  criticum  hanc  veritatem  metaphy- 
sicara  ignorarunt  philosophi  omnesan- 
tiquitatis  et  Patres  omnes  ,  sive  graeci 
sive  latini.  Petavius  tamen  loc.  cit.  in 
medium  profert  hujus  veritatis  asserto- 
res  Platonem  in  Timaeo  ^  Plotinum , 
Numenium  ,  Platarchum;  ex  Judaeis 
Philonem  ;  ex  Patribus  laudat  Cleraen- 
tem  Alex,,  Gregorium  Nazianzenum  , 
Dionysium  Alex.,  Hieronymum  ,  Hi- 
larium ,  Dionysium  Areopagitara  nun- 
cupatum  ,  Maximum  Mart,,  Damasce- 
num  ,  aliosqae  ,  quorum  ibidem  testi- 
monia  et  arguraentandi  ratio  videri 
possunt.  Quoniam  vero  Beausobre  com- 


PART.    II.    DE    DEl    ATTRIBUTIS.  91 

DE  DEO  EJUSQUE  ATTRIBUTIS 

PARS  ALTERA. 

DE   DIVINIS    ATTRIBUTIS    SINGILLATIM. 

192.  Divina  attributa  alia  sunt  absoluta,  quse  ad  divinam 
referuntur  naturam,  alia  relativay  quae  referuntur  ad  personas. 
De  his  suo  loco.  Ex  attributis  autem  absolutis  alia  dicuntur  ne- 
gativa ,  non  quasi  reipsa  negativa  sint ,  sed  quia  vocibus  expri- 
muntur  negativis ,  ut  infinitas ,  immensitas  ,  immutabilitas  ,  etc, 
Quae  tamen  notionem  positivam  prae  se  ferunt;  alia  affirmativay 
vocantur ,  quod  vocibus  affirmantibus  praedicantur  ,  ut  bonitas , 
justitia  ,  etc.  ;  alia  demum  respectiva  dicta  fuere ,  utpote  quae  ad 
operationes  referantur,  cujusmodi  sunt  scientia^  omnipotentia , 
providentia ,  etc.  Hae  sunt  praecipuae  divinorum  attributorum  divi- 
siones,  quibus  alii  alias  addiderunt  plus  minis  imperfectas  (1). 
Nos  his  contenti  sumus ,  ne  ex  multiplicitate  ejusmodi  divisionum 
confusio  potius  quem  claritas  oriatur. 

193.  Nimis  longum  esset  de  singulis  attributis  instituere  ser- 
monem,  et  quoestiones  agitare ;  illa  propterea  tantum  expende- 
mus ,  in  quibus  maxime  erratum  est ,  simplicitatem  nempe  y 
immutabilitatem  ,  libertatem ,  infinitatem  ,  immensitatem ,  aeter- 
nitatem. 

mcmorat  S,  Aogastinum,  ex  eo  affere-  tiva  seo  transeantia  {(vtfytjTtKei) ;  pri- 

mus  testimonium.  In  tract.  in  Psal.  cxxi,  mitiva  ,  ex  qaibus  alia  scilicet  dedacun- 

inlerrogat  :  Quid  est  quod  est?  Quod  tur,  et  derivata;  meiaphysica  ,  quae  ad 

(Blernum  est,  Nam  quod  semper  aliter  Dei  substantiam  infinitam  spectant ,  et 

atque    aliter   est  ,   non  est  quia  non  moralia ,   quae  ad    ejus  intelligentiam 

manet.  Non  omnino  non  est ,  sed  non  et  voluntatem  referuntur  ;  communica- 

summe  est,  Fuse  etiam  de  hoc  disserit  bilia ,  quae ,  licet  diverso  gradu ,  crea- 

S.  Doctor  Tract.  xxxviii ,  in  Joan.  tum  turis  communicari  possunt ,  ut  sapien- 

alibi  saepe.  Recolantur  verba  adducta  tia ,  bonitas ,    etc,   et  incommunica- 

ex  Tertulliano.  bilia  ,   ut  omnipotentia;  propria ,  ut 

(1)  ^TiRitT  positiva  attributa  ac  «e-  aeternitas  ,  metaphorica ,  ut  misericor- 

gativa  ,  etc.  recensentur  quiesgentia ,  dia  ,  ira  ,  etc. 
seu  immanenti  {tcvtvifytiru) ,  et  opera- 


92  TRAGT.    DE    DEO. 

CAPUT  I. 

DE    SIMPLIGITATE    DEI. 

194.  Simplex  dicitur  quod  caret  omni  compositione ,  quae  est 
distinctorum  unio ;  potest  autem  esse  hsec  compositio  vel  physica 
vel  metaphysica  vel  logica.  Compositio  physica  est  ea,  quae  con- 
stat  partihus  realiter  distinctis ,  cujusmodi  ex.  gr.  sunt  corpora 
omnia ;  metaphysica  compositio  ea  est ,  quae  exsurgit  ex  potentia 
et  actu ,  essentia  et  existentia ,  natura  ac  personahtate ,  logica 
demum ,  quae  coalescit  ex  genere  et  differentia. 

195.  Circa  Dei  simphcitatem  non  pauci  quovis  tempore  erra- 
runt.  Ac  primo  quidem  ex  ethnicis  iUi  omnes,  qui  idola  ut  deos 
hahuerunt ,  quos  plerosque  fuisse  ostendemus ,  vel  qui  numina 
corporea  admiserunt.  2°  Ex  Christianis ,  qui  humanam  formam 
Deo  tribuerunt ,  o/i^Aro/3omor/)A2*^cBproptereadicti ;  quam  quidem 
quaestionem  indifferentem  ad  fidem  esse  contendunt  Sociniani  et 
Arminiani  (1).  3°  Cum  veteribus  stoicis  recentiores  pantheistae , 
Spinoza  duce ,  qui  in  sua  ethica ,  pantheismum  geometrica  me- 
thodo  exponere  ac  demonstrare  aggressus  est ,  et  nihil  adstruit 
nisi  materiam  seternam,  improductam  et  immensam,  quam 
Deum  vocat ,  cui  paucis  ab  hinc  annis  Judaeus  Salvador  adstipu- 
latus  est  (2).  4^  li  qui  realem  distinctionem  commenti  sunt  inter 

(1)  Beausobre  ,  Histoire  de  Mani'  admittere  pantheismum  ,  sed  contendit 
chSe  ,  etc,  liv.  iii,  ch.  2  ,  pag.  484i  nonesseadmittendum  nisi  Infinitheis- 
censet ,  non  esse  haeresim  perniciosam  mum  ,  sive  existentiam  universalem. 
coucipere  naturam  divinam  velutlucem  Sic  enim  propriam  sententiam  promit 
extensam.  Sic  enim  ait  ;  Tout  ce  qui  loc.  cit.  pag.  i8o  :  Maintenant  reu- 
peut  me  convenir ,  c'est  de  peser  a  la  nissons  tous  les  etres  et  ioutes  les  in- 
balance  de  Vkquit^  et  de  la  religion  telligences  secondaires  connues  et  in- 
la  question  ,  si  c'est  une  heresie  dan"  connues  ;  ajoutons  un  meme  ac^ord  , 
gereuse  de  cOncevoir  la  nature  divine  une  meme  tendance ,  une  meme  har- 
comme  une  lumiere  dlendue,  P^oici  ce  monie  ,  voild  Vexistence  universelle, 
qui  peut  en  faire  douter  ,  etc.  Mais  n^est-ce  point  le  pantheisme  ? 

(2)  Histoiredes  Institutions  de  Moi-  Mais  alors  chaque  chose  n^est-elle  pas 
se  ,  tom.  iii ,  seconde  partie  .  chap.  i,  Dieu?  Le  mot  pan  signifie  tout ,  et 
Jehovah.  Hic   auctor  tamen  negat  se     Vexpression  un  tout  indique  une  osuvre 


PART.    II.    GAP.    I.    DE    DEI    SIMPLIGITATE. 


93 


divinam  essentiam  et  attributa  ,  qui  quidem  error  vulgo  Gilberto 
Porretano  tribuitur,  nonnullis  reclamantibus  (1).  Hunc  eumdem 
errorem  adoptarunt  Graeci  scbismatici  passim ,  agente  potissimum 
Gregorio  Palama  episcopo  thessalonicensi ,  qui  virtutem  Dei , 
ivepyeioLv^  operationesque  a  divina  essentia  realiter  distinguebat, 
ac  commentus  est  quamdam  lucem  ab  ea  promanantem ,  qualis 
Christo  afFulsit  in  mente  Thabor  (2).  Sic  abbas  Joachim  realem 
distinctionem  invehere  visus  est  inter  divinam   naturam  divi- 


faite ,  termin^e  ,  bornee,  Or  V&tre  uni- 
versel  n^a  pas  de  bornes  dans  notre 
esprit ;,,.  au  lieu  du  mo^pan  plagons 
le  mot  infini ,  faisdns ,  si  Von  veut  , 
Vinfinitheisme,  et  soudain  lapremiere 
ohjection  (da  panlheismej  disparait, 
Ast  parum  refert  denominatio,  cam  aga- 
tur  de  re  ,  atram  nempe  Deus  ab  uni- 
verso  distinctus  sit  nec  ne ,  seu  an  ipsa 
rerum  aniversitas  Deus  sit.  Sane  ip- 
semet  in  nota  fatetur  ,  quod  ad  rei  sum- 
mam  spectat ,  in  unum  convenire  pan- 
theismum  et  infinitheismam  ,  imo  et 
spinozismum. 

(1)  Crilici  inter  se  divisi  sunt  circa 
veros  Gilberti  errores  ( quos  ipse  tamen 
r€vocavit  ia  Concilio  Bemensi )  ;  alii 
enim  ,  ut  Vasquez  ,  Frassen  ,  etc.  longe 
probabilius  esse  arbitrantur,  Gilbertum 
Dou  distinxisse  inter  Dei  essentiam  at- 
que  attributa  ,  sed  solum  essentiam  et 
proprietates  a  persona  realiter  distinctas 
esse  contendisse.  Atque  hi  innituntnr 
tum  auctoritate  Othonis  Frisingensis  , 
tum  actorum  Concilii  Remensis  ,  quae 
ex  codice  vaticano  vulgavit  Vasquez. 
Alii  autem  communiter  cum  Petavio, 
Nat.  alex,  verius  censenty  Gilbertum 
utramque  distinctionem  propugnasse , 
tum  inter  essentiam  et  attributa,  tum 
inter    essentiara  et  proprietates  atque 


personam  ;  hi  autem  citant  aactorita- 
tem  S.  Bernardi  et  Gaufredi  monachi. 
Cons.  Petavius,  De  Deo^  lib.  i ,  cap.  8, 
§  4  6t  seqq.  et  Nat.  Alex,  Synopsis  in 
scec,  XI  et  xii ,  cap.  4 1  art.  9  ,  pro 
posteriori  hac  sententia  ;  pro  priori  cfr, 
Vasquez ,  qui  tamen  disp.  cxvi ,  in  i 
part.  Sancti  Thomae ,  cap.  2  ,  errorem 
de  discrimine  inter  essentiara  et  attri- 
buta  adscribit  Gualtero  ,  contenditque 
Gilbertum  solum  dixisse  concretum , 
Dens  ,  aliquando  poni  pro  persona  , 
aliquando  pro  natura  ;  cum  ponitur 
pro  natura  ,  concedebat  (  Gilbertus  ) 
Deum  esse  ipsam  deitatem  et  unita^ 
tem  ;  cum  vero  ponitur  pro  persona , 
dicebat ,  non  esse  concedendam  illam 
propositionem  ,  Deus  estnatura  divina. 
in  casu  nominandi,  Similiter  veritatem 
et  alia  attrihuta  abstracta  non  proedi- 
cahat  de  persona,  nec  deDeo  quandd 
pro  persona  ponehatur ;  ex  quo  ille 
solam  distinctionem  realem ,  seu  em 
natura  reiinter  personam  exunaparte, 
et  essentiam  atque  attrihuta  ex  alia 
constituebat,  Deinde  disp.  cxx,  cap.  2, 
refert  acta  Concilii  Rcmensis  ,  qua?  ibid. 
legi  possunt. 

(!)  Cfr.  Petavius  loc.  cit.  cap.  12 
et  i3  ,  ubi  fuse  exponit  illius  errores , 
et  quse  circa  ipsos  gesta  sant. 


94  TRACT.    DE    DEO. 

nasque  personas,  cujus  proinde  libellus  in  Concilio  Lateranensi  IV, 
anno  1215  ,  proscriptus  est.  5®  In  oppositum  scopulum  inciderant 
Anomaei ,  quisaeculo  quarto  Eunomium  et  Aetium  sequuti,  nuUam, 
nec  rationis  quidem ,  distinctionem  inter  Dei  essentiam  ejusque 
altributa ,  atque  inter  attributa  ipsa  admittebant ,  ut  sic  facilius 
aditum  sibi  aperirent  ad  impugnandam  Verbi  divinitatem. 

196.  Hi  suntpraecipui  errores  circaDei  simplicitatem  ab  Ecclesia 
damnati.  In  bac  tamen  Dei  proprietate  adstruenda  varia?  sunt 
theologorum  sententiae  sibi  invicem  adversantes.  Nam  alii  quibus- 
dam  visi  sunt  accessisse  ad  sententiam  Gilberti  Porretani ,  alii 
autem  ad  Anomaeorum  errorem;  quod  ut  intelligatur ,  juvat  bre- 
i?iter  exponere  istorum  theorias  ac  opiniones. 

197.  Distinctio  est  negatio  identitatis;  ea  enim  distinguuntur, 
quae  non  sunt  idem.  Aliquid  autem  potest  non  esse  idem  cum 
alio,  vel  in  se ,  vel  in  conceptu  nostro.  Si  in  se  aliquid  unum  seu 
idem  cum  alio  non  sit ,  tunc  distinctio  ,  quae  intercedit  inter  duo 
vel  plura ,  dicitur  realis;  si  autem  aliquid  unum  cum  alio  non  sit 
nisi  in  conceptu  nostro ,  tunc  dicitur  distinctio  rationis ,  seu  men- 
talis,  cogitationis. 

198.  Rursum  aliquid  potest  non  idem  esse  cum  alio  in  se,  vel 
quia  separata  sunt ,    ut  Petrus  et  Paulus ,  vel  saltem  separari 
possunt,   ut   anima    et   corpus ,   vel  relative   opponuntur ,    ut 
pater,  et  filius;  et  haec  est  quae  dicitur  distinctio  realis  major; 
aliquid  praeterea  in  sepotest  non  esse  idem  cum  alio  solum  ratione 
modi ,  quatenus  modus  distinguitur  a  re .  cujus  modus  est,  qualis     1 
intercedit  inter  animam  ejusque  cogitationem ,  corpus  ejusque 
figuram;  et  haec  distinctio  dicitur  modalis,  seu  distinctio  realis 
minor,  Praeter  duas  has  Joan.  Duns  Scotus  tertiam  invexit ,  nempe 
inter  duas  vel  plures  ejusdem  rei  proprietates ,  quarum  una  non     J 
est  alia  ,  saltem  in  sua  ratione  formali ,  ut  ajunt ;  ex.  gr.  in  homine 
animalitas  et  rationalitas ;  in  Deo  essentia  et  attributa  ,  atque 
attributa  alia  ab  aliis ,  ut  misericordia ,  justitia  ,  etc.  et  haec  dicta     | 
fiiit  distinctio  realis  minima ,  vel  etiam  formalis  aut  scotistica. 

199.  Distinctio  mentahs  bifariam  dividitur  ,  quarum  nempe  i 
una  sit  pure  arbitraria ,  ut  cum  quis  distinguit  inter  Petrum  et  - 
Cepham ,  et  est  sine  fundamento  in  re ,   et  vocatur  distinctio 


PART.    11.    GAP.    I.    DE    DEI    SIMPLIGITATE.  95 

rationis  ratiocinantis ;  allera  est  quae  a  sola  quidem  mente  fit, 
sed  cum  furidamento  in  re,  quae  licet  in  se  una  sit  ac  summe 
simplex,  sequivalet  tamen  pluribus  in  se  distinctis  ,  nobisque  fun- 
damentum  distinctionis  suppeditat  propter  varios  effectus ,  quos 
producere  potest;  ex.  gr.  granum  potest  spectari  ut  semen,  ut 
alimentum ,  ut  corpus ,  etc. ,  et  si  de  Deo  sermo  sit ,  cum  ipse  di- 
versa  possit  efEcere,  cumque  eminenter,  ut  dictum  est ,  quae  dis- 
tinguuntur  in  creaturis ,  perfectiones  simplicissima  ratione  in  se 
contineat ,  ansam  dat  menti  nostrae  eas  seorsim  considerandi  per 
distinctionem ,  quam  scboJastici  vocarunt  rationis  ratiocinatce , 
vel  etiam  virtualem» 

200.  Hi  vero  cum  inter  se  divisi  fuerint,  et  alii,  ut  Scotistae, 
voluerint  in  Deo  admittendam  esse  inter  essentiam  et  attributa , 
et  inter  attributa  ipsa  distinctionem  realem  formalem ,  ideo 
accusati  sunt,  quod  in  sententiam  concesserint  Gilberti  Porre* 
tani;  alii  vero  ex  adverso ,  ut  nominales,  cum  voluerint  in  Deo 
negare  distinctionem  inter  divinam  essentiam  et  attributa ,  atque 
inter  ipsa  attributa  quae  dicitur  virtualis ,  et  rationis  ratio- 
cinatcB,  in  suspicionem  venerunt  erroris  Anomaeorum.  Attamen 
omnis  erroris  suspicio  ab  utrisque  a  prsestantissimis  theologis  su- 
blata  est(l).  Sed  de  his  satis  muha  ,  et  ne  theologiae  canditati  il- 
larum  quaestionum  jejuni  omnino  sint ,  et  ad  doctrinam  catho- 
hcam  pro  re,  quam  agimus,  vindicandam. 

201.  Quam  quidem  doctrinam  tuentes  adversus  recensitos 
errores  hoc  ordine  progrediemur  :  1°  adstruemus  summam  in  Deo 
sinipHcitatem ;  2°  adoriemur  eos ,  qui  Deum  corporeum  esse  do- 
cuerunt,  et  eos,  qui  velut  adiaphorum  habent  ejusmodi  articu- 
lum ;  3"  refellemus  pantheismum  vel  spinozismum ;  4<*  errorem 
impugnabimus  Gilberti  et  Socinianorum ;  5*^  errorem  Eunomiano- 
rum;  ita  tamen  ut  ab  erroribus  jamdiu  obsoletis  breviter  nos  ex- 
pediamus,  insistamus  autem  in  iis  refellendis  qui  adhuc  aetate 
nostra  vigent. 


(I)  Cons.  Frassen  Scotus  academicus  y     tract.  i ,  disp.  iii  ,  art.  i,  quaest.  3. 
Venetiis,  I744» 


06  TRACT.    DE    DEO.  *' 

PROPOSITIO   I.  ^VlWf 

Deus  est  omntno  simpleo). 

202.  Haec  propositio  est  de  fide ,  ut  patet  ex  definitione  Concilii 
Lateranensis  IV,  cap.  Firmiter ,  ubi  profitetuFj  quod  in  Deo 
sit  :  Una  essentia  ^  substantiay  seu  natura  simplex  omnino, 

203.  Hoc  seusu  omnimoda  simplicitas  adstruitur  ,  ut  omnes 
recensitae  compositiones ,  quae  se  teneant  a  parte  rei ,  excludantur 
a  divina  natura. 

204.  Sic  autem  ejus  veritatem  in  primis  evincimus  :  Deo  com- 
petit  summa  simplicitas  ,  si  nuUa  in  ipsum  cadat  compositio  sive 
physica  ,  sive  metaphysica ,  sive  logica ;  atqui  nuUa  prorsus  ejus- 
modi  compositio  in  Deo  est  vel  esse  potest ;  ergo. 

205.  Ac  l<>  quidem  omnem  physicam  compositionem ,  quae 
exsurgit  ex  partibus  realiter  distinctis ,  cujusmodi  in  corporibus 
habetur  ,  removet  a  Deo  Scriptura ,  Christus  enim  de  Deo  loquens 
ait  :  Spiritus  est  Deus  (1).  Spiritus  2ivXem  vocem  Christum  usur- 
passestricto  sensu  quatenus  ea  opponitur  cujusvisgeneriscorpori, 
patet  ex  ipsius  scopo ,  nempe  instruere  volebat  mulierem  Samari- 
tanam  circa  cultum  Deo  exhibendum  ubique  locorum,  et  quidem 
in  spiritu ,  ut  ibidem  addit ,  et  veritate ,  quasi  diceret ,  ut  obser- 
vat  Maldonatus ,  cum  Deus  nullum  prorsus  habeat  corpus ,  ideo 
non  corpore ,  sed  spiritu  adorari  Deum  oportere  (2).  Quo  sensu 
etiam  Apostolus  ait  :  Dominus  autem  spiritus  est  (3) ,  et  alibi 
passim  (4). 

206.  Scriptura  praeterea  eas  proprietates  de  Deo  praedicat ,  quge 
cum  physica  compositione  consistere  nulla  ratione  possunt ;  cu- 
jusmodi  sunt  infinitas ,  immensitas,  eeternitas. 

207.  2»  Omnem  aliam  compositionem  metaphysicam  ac  logi- 

(1)  Uviu^ee,  0  Qtos ,  Joan.  Iv ,  i^,  vis  tenue  haberet  corpus.  Qaamqoidam 

(2)  Hoc  enim  ,\Tn\\i\i,  agebat  Chris-  rationem  mutaatas  est  ab  Origen.  De 
tU8  ,  ut  probare  Deum  nullum  pror-  Principiis  ,  lib.  i ,  cap.  i ,  num.  4» 
8US  habere  corpus ,  ideoque  non  cor-  (3)  'O    ^^  K«p/<?ff  ro  TrttS^ec    txrt», 
pore  ,  sed   spiritu   adorari   oportere,  ii  Cor.  iii,  17» 

Quce  Christi  ratio  nihil  efficeret ,  si         (4)  Sap.  i,  5,  6,    et  vii ,  23,  etc. 
Dens  aliquod  ,  quamvis  subtile,  quam- 


PART.    II.    CAP.    I.    DE    DEI    SIMPLIGITATE.  97 

cam  a  Deo  pariter  Scriptura  abigit ,  dum  iiomina  abstracta  sic  Deo 
tribuit ,  ut  ipsum  denominent  :  ita  passim  Deus  dicitur  sapientia^ 
jiistitia  y  honitas ,  via ,  veritas ,  vita  aliaque  ejusmodi ;  jam  vero 
nisi  esset  omnimode  simplex  omnisque  prorsus  compositionis  ex- 
pers,  Deus  sapientia,  justitia,  etc.  subsistens  dici  minime  posset, 
sed  ille  potius  qui  babet  sapientiam,  justitiam  ,  etc. ;  ergo. 

208.  Hanc  autem  doctrinam  confirmant  Patres  et  ratio  mul- 
tiplex ,  qu3e  ab  ipsis  assignatur.  Ac  primo  Patres  colligunt  Deum 
omni  compositione  carere  ex  eo,  quod  juxta  communem  omnium 
sensum  sit  id  ,  quo  nibil  ne  fingi  quidem  potest  cogitarique  per- 
fectius;  atqui  Deus  talis  non  esset,  nisi  simplex  omnino  existeret, 
compositio  enim  semper  arguit  aliquam  imperfectionem.  Ita 
S.  Ambrosius  (1),  S.  Augustinus  (2) ,  S.  Bernardus  (3)  aliique. 
2«  Id  ipsum  inferunt  ex  eo  quod  Deus  sit  primum  ens  ,  necessa- 
rium ,  seternum ,  a  se  existens ,  quia  omni  composito  componen- 
tem  priorem  esse  necesse  est;  Deus  autem  quidquid  est,  natura 
est.  Ita  inter  ceteros  TertuHianus  (4),  S.  Cyrillus  Alexandrinus , 
S.  Gregorius  Nyssenus ,  Ricbardus  Victorinus.  3°  Ex  eo  quod  id 
quod  habet  y  est^nt  loquitur  S  Augustinus  ,  et  cum  eo  SS.  Hila- 
rius,  Cyriilus  ,  Ambrosius,  abique  (5).  4°  Ex  eo  quod  Deus  sit 
infinitus  et  immutabilis.  Quidquid  enim  Deus  est  ,  infinitum 
est  5  ideoque  partibus  constare  nequit ;  sic ,  quod  immutabile 
est ,  nullum  subire  potest  modificationum  fluxum  aut  vicissitu- 
dinem  ,  quae  in  compositis  necessario  inest ,  ut  argumentantur 
SS.  Maximus  martyr ,  Atbanasius  ,  Greg.  Nyssenus ,  Cyrillus  (6). 


(1)  De  fide ,  lib.  i,  cap.  i6,  num.  Summa  simplicitas.  Et  ibid.  nnm.  17: 
1 06  :  Deus ,  inqait ,  naturce  simplicis  Non  est  compositus  Deus ,  merum  sim- 
est ,  non  conjunclce  atque  compositce,  plex  est» 

(2)  De  Trinitate  ,  lib.  v  :  Intelligit  (4)  ContraMarcionem,  lib.  11,  cap.6: 
omnia  et  sentit  mente ,  non  corpore ,  Nam  honus  natura  Deus  solus,  Qui 
quia  spiritus  est  Deus ;  atque  ibid.  enim  quod  est  sine  initio  hahet ,  non 
summam  simplicitatem  Dei  fuse  com-  institutione  habet  illud ,  sed  natura» 
mendat.  (5)  Apud  Petavium ,  lib.  11 ,  cap.  2, 

(3)  De  consideratione ,  lib.  v,  cap.  7,  §  2  et  seqq.  ^ 
nam.    16.  Quwria  gmc?  (  Deos  sit)?  (6)  Ibid.  §  9  et  seqq. 

T.  n.  7 


98 


TRAGT.     DE    DEO. 


Hae  autem  fere  rationes  sunt,quibus  S.  Thomas,  Contra.  (jentes, 
lib.  I ,  cap.  18 ,  ostendit  nuUam  in  Deo  esse  compositionem. 

209.  Ex  quibus  sic  concluditur  :  In  Deum  nuUa  compositio  ca- 
dere  potest ,  ergo  est  omnino  simplex ,  et  quod  consequens  est , 
Deus  est  sua  essentia  ,  suum  esse ,  actus  purissimus ,  seu  totus 
actus  ,  atque  ita  simpHcissimus ,  ut  nihil  cum  eo  comparari  possit, 
quum  quidquid  Deus  non  est,  aHqua  compositione  metaphysica 
saltem  ac  logica  constet.  Quae  argumentandi  ratio  nonnuUorum 
etiam  Patrum  est. 

210.  Hoc  posito  fundamento ,  jam  pronum  est  refeUere  errores 
omnes  ,  quotquot  assertae  veritati  adversantur. 


PROPOSITIO  11. 

Absurda  et  hwreticalis  est  sententia  eorum y  qui  Deum 
corporeum  esse  censent. 

21 1 .  Absurdam  dicimus  eam  sententiam  ,  primo  quidem  adver- 
sus  anthropomorphitas ,  et  quotquot  Deo  corpus  quodcumque 
tribuerunt ;  heereticalem  praeterea  adversus  Socinianos  iUos ,  qui 
illam  veluti  indifferentem  habent  ,  vel  saltem  veluti  talem  olim 
habitam  fuisse  arbitrantur. 

212.  Primum  vero  sic  adstruimus  :  Dei  natura  seu  essentia  ex 
dictis  estomnino  simplex  ,  proutnon  solumauctoritas,  sed  et  ratio 
ipsa  suadet ;  ergo  absurdum  est  Deum  corporeum  asserere ;  prout 
etiam  repugnat  Deum  infinitum,  geternum  ,  imraensum  atque  ab- 
srolute  perfectum  partibus  realiter  distinctis  constare ,  ac  partibus 
necessario  finitis  compositum  esse,  Hinc  Scriptura  objurgans  eos, 
qui  simulacris  Deum  sibi  effingebant ,  ait :  Cui  ergo  similem  fecis- 
tis  Deum  J  Aut  quam  imaginem  ponetis  ei ?  ( Isaiae  XL ,  18 ).  Op- 
time  propterea  Origenes,  Periarchon ,  Hb.  I,  cap.  I,n.  6,  scripsit: 
Non  ergo  aut  corpus  aliquod  ^  aut  in  corpore  esse  putandus  est 
Deus  y  sed  inteUectualis  natura  simplex ,  nihil  oimiino  in  se  ad^ 

junctionis  admittens ,   uti  ne   majus   aliquid  et  inferius  esse 


PART.    II.    GAP.    I.    DE    DEI    SlMPLICITATE.  99 

credatur;  sed  ut  sit  eoc  omni  parte  [xovxq  et ,  ut  ita  dicam ,  evas  et 
mens  ac  fons ,  eof  quo  initium  totius  intellectualis  naturce  vel 
mentis  est, 

213.  Alterum  pariter  slc  ostendimus  :  Ad  fidem  indifferens 
error  ille  censeri  nequit ,  qui  inter  hsereses  recensitus  est ,  cujusque 
fautores  Ecclesia  constanter  velut.  haereticos  habuit;  atqui...  Ete- 
nim  dum  prodiit,  quarto  Ecclesiae  sseculo  labente,  anthropomorphis- 
mus,  iUico  velut  absurda  haeresis  a  Patribus ,  qui  Ecclesiae  sensum 
exprimebant,  proclamatus  est.  Ita  S.  Hieronymus,  lib,  ContraJoan, 
Jeros.  n.  11 ,  eum  vocat  Stultissimam  hceresin ;  Theodoretus  ,  Has- 
retic,  fabuL  hb.  IV  ,  cap.  X  :  Stultam  sententiam  (1);  Cassianus, 
Collatione  X,  cap  II  et  seq  :  Ineptam  hceresin  appellat ,  ^rayem 
errorem,  qui  in  perpetuw  moriis  discrimen  injiciat ^  et  gentilem 
hlasphemiam  ab  omnibus  detestandam.  Hinc  factum  est  ^  ut  an- 
thropomorphitas ,  qui  pervicaci  sententia  huic  errori  adhaerere 
voluerunt,  inter  haereticos  recensuerint ;  ita  quidem  S.  Augusti- 
nus  (2) ,  S.  Philastrius  (3)  ,  S.  Epiphanius  (4) ,  S.  Joan.  Damasce- 
nus  (5),  Isidorus  pariter  ac  Rabanus  in  suis  haereticorum  catalogis 
Audianos ,  quo  nomine  anthropomorphitas  complexi  sunt ,  inter 
haereticos  numerarunt.  Theophilus  Alexandrinus  antistes  iis  forti- 
ter  restitit  ac  paschahbus  suis  epistolis  universse  Ecclesise  denuncia- 
vit ;  ita  vero  profligati  sunt,  ut  vix  eorum  rehquise  superfuerint  (6). 

(1)  Loquens  enim  de  Audaeo,  qni  (5)  De  hwresibus ,  n.  70,  eos  tan- 
Deum  humana  forma  esse  docuit ,  ait  tum  schismaticos  vocat  ,  ut  S.  Epi- 
stulte  {fta^U)  ipsum  intellexisse  ,  quae  phanius  ,  eornmque  vivendi  rationem 
in  Scripturis  per  accommodationem  de  commendat ,  at  Petavius  in  notis  ad 
Deo  dicta  sunt ;  et  paulo  infra  eumdem  citalam  Haeresim  cum  Theodoreto  ob- 
rationis  inoJDia  laborantem  traducit ,  servat  eos  postea  defecisse.  Cur  vero 
xu)  uXoytff-TU  votSv  ;  eumdem  tamen  ab  S.  Epiphanius  schismaticos  tantum  dixe- 
hoc  errore  alii  purgant.  rit  Audianos,  exS.  Augustino  habemus, 

(2)  Hceresi  lxxvi  et  hosr.  lxxxvi.  cnjus  auctoritas  inferius  adducetur. 
(8)  Lib.  t)e  Hceres.  in  Bihliot.  Pa-  (6)  Saeculo  v  Faustum   Regiensem , 

trtitn  De  la  Bigne ,  tom.  v ,  col.  5o  ,  et  saec.  x  Ratherium  monachum  ad- 

De  imagine  et  similitudine  Deiin  ho-  versus  anthropomorphitas  scripsisse  re- 

minehceresis.  fert  Trithemius  ;  sane  ex  sermone  i°de 

(4)  Advers.HoBr.  lib.  iii,  haeresi  lxx,  quadragenlis  ,  in  quibus  Ratherius  re- 

n.  7.  et  seqq,  edit.  Octav.  fellit  anthropomorphitas  ,  colligitur  sae- 

7. 


100  TRACT.    DE    DEO. 

Exploratum  igitur  cst  errorem  antliropomorphismi  semper  ab 
Ecclesia  ut  putidam  hseresin  spectatum  fuisse,  non  minus  rationi 
quam  fidei  adversantem ,  adeo  ut  S.  Augustinus ,  epist.  CXX 
(alias  CXXIl),  cap.  II,  n.  7,  nondubitaverit  eum  vocare  quamdam 
idololatriam  ;  qui  propterea  ,  libro  de  Fide  et  Symholo  cap.  YII, 
verba  illa  symboli :  Sedet  addexteram  Patris  y  explanans  ,  inquit : 
Nec  ideo ,  quasi  hiimanaforma  circumscriptum  esse  Deum  Pa- 
trem  arhitrandum  est...  ne  in  illud  incidamus  sacrilecjium ,  in 
quo  execratur  Apostolus  eos ,  qui  commutaverunt  gloriam  incor* 
ruptibilis  Dei  in  similitudinem  corruptibilis  ho?ninis{l).  Quod 
vero  diximus  de  corpore  humano  debet  pariter  intelligi  de  qua- 
cumque  alia  substantia  corporea  ,  cujusmodi  ex.  gr.  esset  lux , 
quam  Manichsei  velut  partem  constitutivam  Dei  dixerunt,  imo 
ipsum  Deum. 

DIFFICULTATES. 

214.  Obj.  prima ,  adversus  primam  propositionis  partem.  1« 
Scriptura  liominem  exhibet  conditum  ad  imaginem  et  similitudi- 
nem  Dei ;  porro  homo  non  solum  anima  ,  sed  et  corpore  constat, 
igitur  ad  totum  compositum  haec  Dei  similitudo  referri  debet; 
quod2o  non  pauciEcclesiae  Patres  admiserunt.  3°  Scriptura  tribuit 
praeterea  Deo  humana  membra ,  os ,  oculos  ,  aures  ,  etc. ;  tribuit 
corporis  proprietates  magnitudinem  et  extentionem  ;  etenim 
Job.  XI,  8,  Deus  diciiur  excelsior  coelo.^.  profundior  i?iferno.., 
longior  terra  mensura  ejus  ^  et  latior  mari;  tribuit  affectiones 
humanas ,  irae ,  poenitentiae,  zeli,  patientiae ,  vindictae ,  etc. ;  ergo. 

215.  Resp.  ad  1"» ,  Dist.  Quoad  animam ,  conc;  quoad  corpus 
seu  integrum  liominem ,  suhdist.  respectu  potestatis  et  dominii , 


culo  X  nonnallo  presbyteros  Vicentinae  sivelatinoramad  eamdem  adstraendam 

dioeceseosejusmodierroreminstaurasse.  doctrinaTn  ywa^to  Patrum  fidem  ,  utlo. 

Cfr.  Zaccaria  S.  J.  in  adnot.  ad   loc.  quiturGennadius  ,  libroDe /^m«27/M«^ 

cit.  Petavii  De   Deo ,   lib,  ii,   cap.  i.  in  Theoph,  de  Dei  nempe  incorporea 

(l)  Gfr.  Petav.  loc.  cit.  ubi  innurae-  natura. 
ra  prope  aflPert  Patrum  sive  graecorum 


rART.    II.    GAP.    I.    DE    DEI    SIMPLICITATE.  101 

quod  adinstar  regis  super  omnia  animantia  ac  super  universam 
terram  exercet ,  in  quo  homo  praefert  imaginem  Dei  supremi  Do- 
mini ,  conc;  respectu  lineamentorum  corporeorum,  neg.  Apposite 
Philo  judaeus  eos,  qui  abjecte  adeo  de  Deo  sentiunt ,  scripsit , 
Cochlearum  more  in  id ,  qiiod  mortale  est,  subeuntes  ^  vel  ut 
herinaceos  in  se  se  conglohatos  et  circumvolutos ,  de  beato  et  in- 
corruptibili Deo  talia  sentire ,  cujusmodi  de  se  ipsisjudtcant(l), 
216.  Ad  2*»,  Dist.  In  sensu  nuper  exposito,  aliove  cum  ca- 
tholica  doctrina  consentaneo ,  conc. ;  in  sensu  anthropomorphi- 
tarura ,  neg.  Patres  igitur ,  qui  etiam  quoad  totum  hominem  Dei 
simihtudinem  agnoverunt,  vel  1®  ea  ratione  loquendi  intellexe- 
runt  potestatem ,  qua  homo  regis  cujusdam  more  in  naturse  creatae 
res  pollet ,  ut  diximus  (2) ;  vel  2°  opinati  sunt  Deum  in  creatione 
seu  formatione  hominis  humanam  formam  assumpsisse  tamquam 
lypum  et  exemplar ,  ad  quod  opus  suum  exigeret  (3)  ;  vel  deni- 
que  3°  putarunt  etiam  quoad  corpus  hominem  Deo  esse  similem 
respectu  habito  ad  futuram  Divini  Verbi  incarnationem  (4).  Hac 
ratione  quae  apud  Patres  obscure  dicta  ,  vel  dure  ,  quae  non  con- 
sentanea  reperiri  possunt  iis ,  quae  alibi  iidem  Patres  de  summa 
Dei  simpHcitate  praedicant ,  et  exphcantur  et  emolHuntur  et  cum 
reliquis  optime  componuntur. 

217.  Ad  3«" ,  Dist.  Improprie  seu  metaphorico  sensu ,  conc; 
proprie,  neg,  Deus  enim  homines  alloquens,  horum  imbecillitati 
se  quodammodo  accommodavit,  iis  verborum  formulis  utens,  quae 
vel  humana  membra ,  vel  corporum  proprietates  vel  affectiones 
exprimerent ,  ut  intelhgerent  Deum  solo  nutu  ac  voluntate  praes- 
tare,  quae  homines  utpote  corporei  suis  membris  ,  affectionibus , 

(1)  'AAa'  iis  ro  B-v)]Tcv  tta-^uGfctvot ,  (4)  Ibid.  Hinc  Pradentias  in  Apo- 
KuB-ecTrif  oi  KoxxUi  ,  xec)  •7cif\  etvTous  theosi  conira  Unionitas ,  id  est ,  Sa- 
aff-n-tf  fKiltot  a-cpatpfj^ov  ttXou/tctyoi ,  Kei)      belllanos  liaerelicos  : 

Trtft    Tou    fceCKUfiov   KXt    et(pB-upTOU,    Kett 

^fft   uvrS»    ^o^ect^ovriv.    De    sacrificHs  Christus  forma   Patris ;  nos  Christi 

Caime«y^i&e/w,p:i46,edit.Pari8.i64o.  -^^'•'"'^  ^'  ''^''^^^ 

(2)  Cfr.  Pelavius,  De  opific.  sex  dir.  ^ondimur  in  faciem  Domini  bonitate 
...        .                                      '^  paterna  j 

Jib.  n ,   cap.  o  et  sea.  rr  •  /-    •  * 

'        '  ^  yenturo  in    nostram  Jaciem  post  se- 

(3)  Ibid,  cap.4.  cula  Christo.  - 


102  TRAGT.    DE    DEO. 

proprietatibus  operantur.  Ceterum  ne  quis  humanse  menti  subes- 
set  error ,  ea  de  se  praedicat ,  quse  cum  ejusmodi  affectionibus  vel 
proprietatibus  consistere nequeunt; ut cum  dicit  Jerem.  XXIII,  24: 
Numquid  non  coelum  et  terram  ego  tmpleo,  dicit  Dominus;  et 
Sap.  1,7:  Spiritiis  Domifii  replevit  orbem  terrarum,  et  hoc , 
quod  continet  omnia,  scientiam  habet  vocis ;  et  bis  similia,  qui- 
bus  referti  sunt  sacri  libri.  Quare  merito  S.  Epiphanius  :  Affec- 
tiones  ^  inquiebat ,  ifi  Deo  esse  aliquas  dicere,  summce  esse  impie- 
tatis  y  eo  quoddivinum  nume?i  nullis  affectionibus  est  obnoxium, 
et  his  omnibus  superius  est,  quce  peculiari  cognitione  ac  cogi- 
tatione  comprehejidimus  (1). 

218.  Obj.  secunda,  adversus  alterdm  propositionis  partem. 
Quod  revelationi  non  opponitur,  imo  eidem  potius  congruit,  hae- 
resis  damnari  non  potest.  Jam  vero  1°  Scriptura ,  ut  ipse  obser- 
vatOrigenes(2),  contrarium  non  definivit;  i^icorporei  seu  a^wfjtaroy, 
vox ,  ut  idem  adnotat ,  in  Scripturis  non  reperitur.  2°  Scrip- 
turarum  loca  ,  in  quibus  Deus  spiritus  dicitur ,  non  solum  Dei 
substantiam  incorpoream  non  evincunt ,  sed  evincunt  potius  con- 
trarium.  3°  Exploratum  enim  est  hanc  vocem  apud  veteres  aliam 
significationem  habuisse  ,  quamapud  nos,  ut  eruitur  ex  pluribus 
exemplis  scriptorum ,  sive  ecclesiasticorum  sive  profanorum.  Per 
spiritum  non  aliud  intelligebant  nisi  corpus  subtiHus.  Alioquin , 
si  ratum  habuissent  veteres  incorporeitatem  proprietatem  spiri- 
tus  esse ,  nunquam  in  eam  devenissent  sententiam ,  ut  sibi  per- 
suaderent  spiritus  esse  corporeos  (3);  ergo. 

219.  Resp.  Conc.  maj\  neg,  min.  Ad  1«*,  Dist.  Expresse , 
trans»;  sequivalenter ,  neg.  Nam  eo  ipso  quod  Scriptura  Deo  tri- 
buat  proprietates ,  quae  cum  corpore  componi  nequeunt ,  cujus- 
modi  sunt  immensitas ,  infinitas ,  etc. ,  patet  eam  tribuere  Deo 
simplicitatem  summam.  Origenes  autem  loc.  cit.  nibil  aliud  vult 


(1)  Haeresi  Lixvi,  in  confut.  cap.  14?  jj/W/v  ,    lU   fAifiTTtKus   inoiets   vtcoxitt- 

Aetii  pag.  953,  edit.  Petav.  n«S-»;  oXas  rovrm. 

iv   08»    ^tfiytiT^ui   cea-t/iio-rurot'  ura  (2)  De  Principiis  ,  lib.  i ,  cap.   i . 

yflip    TTetB-Sv  ov^    cXas    7Fi^iix,ireit  re  (3)  Ita  Beausobre  loc.  cit. 


B-fjov.  etvaretrco  J^€  ov  rm  rotovrm,  ruv  iv 


PART.    II.    GAP.    I.    DE    DEI    SIMPLIGITATE.  103 

iiisi  Gonceptis  terminis  Deum  in  Scripturis  minime  vocari  afjco^aTov, 
quod  non  abnuimus  (1). 

220.  Ad  2™  5  Dist.  Si  Scriptura  de  Deo  loquens  praeterea  non 
adderet  ea ,  quae  spiritum  proprie  dictum ,  seu  prout  nos  hanc 
vocem  accipimus ,  denotant ,  trans.;  secus ,  Qieg.  Jam  vero  non 
ex  sola  ac  nuda  spiritus  voce  colligimus  Deum  incorporeum  ac 
simplicem  praedicari ,.  sed  ex  ceteris  proprietatibus  modo  recen- 
sitis_,  quse  nonnisi  substantiae  simplici  ac  vere  spirituali  conve- 
niunt ,  atque  ex  scopo  et  contextu. 

221.  Ad  3«",  Dist.  Proutexploratum  pariter  est,  veteres  non  ea- 
dem  significatione  usurpasse  vocem  corporis  ac  nos  usurpamus , 
conc;  in  eodem^sensu  ,  neg.  Noninficiamur  latiori  sensu  interdum 
a  veteribus  vocem  spiritus  acceptam  fuisse,  at  non  minus  certum 
est  diverso  etiam  sensu  ab  iisdem  vocum  corporis  adhibitam  esse. 
Aliquando  per  hanc  vocem  exprimebant  quod  nos  substantiam 
vocamus  (2),  aliquando  designabant  naturam  non  omnimode  sim- 
pUcem,  cujusmodi  Deus  est  omnis  compositionis  tum  metaphysi- 
cae  tum  logicae  expers  (3) ,  quo  sensu  interdum  veteres  dixerunt 
corporeum  quidquid  Deus  non  est,  ideoque  non  absolute,  sed 
comparative ,  quod  sensu  spiritus  corporeos  dixerunt.  Quare  haec 
dissimulavit  Beausobre  ? 

(1)  Et  bic  javat  specimen  exbibere  ficat ,  perspiritutn  intellectualia^quce 

malae   fidei ,  qua    religionis  catbolicae  et  spiritualia  dicimus  ;  et  ita  prose- 

bostes  proferant  veterom  anctoritates.  quilur.   4°  -^'  4  ^x    professo  ostendit 

Beausobre  effert  auctoritatem  Origenis,  in  verbis    Christi   Deus   spiritus  est, 

nec  advertit ,  i®  bic  Origenem  non  ex  nomen  spiritus  ita  usurpari  a   Cbristo 

propria  sententia  ea  affirmarc  ,  sed  pro-  Domino   nt  illud  opponat  corpori ,  ut 

ferre  objectionesadversariorum.  2°  Ori-  jam  a  nobis  superius  observatum  est. 

genem  fuse  ea  refellere  quae  sibi  obji-  (2)  Ut  de  Terlulliano  exploratumest. 

ciuntur.  3' Ostendere  vocem  spiritus  Cfr.  Natalis  Alex./T/s^  eccles.  saec.  ii  , 

in  Scripturis  opponi  corporalibus.  En  diss.    ix ,    art.    ^i  ;   Witasse ,    Tract, 

ejus  verba  loc.  cit.  n.  2  :  Consuetudo  De  Deo  ,  quaest.  vi ,  sect  ii ,  pag.  4^2  , 

est  Scripturce  sanctce  ,  cum   aliquid  edit.  Paris.  1718;  Boucat ,   De  Deo , 

contrarium   corpori  huic  crassiori  et  diss.  111  ,  art.  3  ;  Vasquez  in  i  part. 

solidiori  d^signari  vuU ,  spiritum  no-  disp.  xxi  ,  cap.  i. 

minare,  sicut  dicit  :  Littera  occidit,  (3)  Ut  Metbodius  ,  Gennadius,  Tbeo- 

spiritus  aulem    vivificat.   In  quo  sine  pbilus  Alex,  ,  Cassianus  ,  Hilarius  apud 

dubio  per  liiteram  corporalia    signi-  Petav.  I>t?  Deo  ,  lib.  ii ,,  cap.  i  ,  §i4» 


104  TRAGT.    DE    DEO. 

222.  Inst.  Eo  majori  indulgentia  digni  siint ,  qui  Deum  corpo- 
reum  ac  lucem  extensam  crediderunt,  1°  quod  nuUam  ideam 
substantiee  spiritualis  habeamus;  2°  quod  ex  ejusmodi  errore  Dei 
corporeinullumdetrimentumreligio  patiatur;  cultus  enim,  amor 
Dei,  obedientia  ei  debita  integra  subsistunt ;  3°  quod  ii,  qui  divinam 
naturam  lucem  esse  extensara  sibi  persuasum  babebant ,  nec  eam 
minussanctam,autpuramautinvisibilem  crediderunt;  necidcirco 
minus  perfecti  cbristiani  fuerunt  Tertullianus ,  Melito  ,  etc.  etsi 
Deutn  corporeum  esse  crediderint;  4^  quod  vel  subtilissimus  in- 
ter  antiquos  theologus ,  cujusmodi  profecto  communi  omnium  suf- 
fragio  fuit  S^Gregorius  Nazianzenus,  aperte  fateatur,  Orat,  XXXIV y 
naturam  divinam  esse  prorsus  incomprehensibilem ,  atque  ineffa- 
bilem ,  cum  attributa  negativa  nullam  nobis  divinae  essentiae  ideam 
prsebeant ,  et  dicant  quid  Deus  non  sit,  mimine  vero  quid  sit; 
voces  autem  quibus  utimur  ad  aliquid  de  Deo  exprimendum  sem- 
per  menti  nostrae  ideam  offerunt  alicujus  rei  sensibilis  ,  adeo  ut 
impossibih  sit  enti  corpore  praedito  entia  simplicia  cogitare ,  nullo 
adbibito  rerum  corporearum  adminiculo  (1) ;  ergo. 

223.  Resp.  Adl«^ ,  Dist.  Nullam  habemus  substantiae  spiritualis 
ideam  adaequatam ,  ^ra725.;inadaequatam,  neg.  Nos  enim  juxta  ali- 
quosphilosophos,  praesertim  antiquiores,devenimusincognitionem 
entis  seu  substantiae  spirituaHs  et  simphcis  per  remotionem  par- 
tium  ac  modificationum  ,  eorumque  omnium ,  quae  in  compositio- 
nem,  quaecumque  demum  ea  sit,  confluunt,  et  diversos  gradus 
simplicitatis  hac  via  concipimus ,  donec  perveniamus  ad  simpli- 
citatem  summam,  quae  nonnisi  inDeo  est.  Cum  igiturideam  satis 
claram  habeamus  compositi,  nihil  prohibet  quominus  per  eam 
abstrahendo  efformemus  nobis  ideam  saltem  inadaequatam  ejus 
substantiae,  quae  simplex  omnino  sit,  qua^que  praeterea  sit  spiri- 
tuahs ,  si  ejus  actus  sint  ejusmodi ,  ut  nullo  niodo  possint  compe- 
tere  entibus  materiahbus.  Juxta  philosophos  recentiores  idea  entis 
simphcis ,  qualis  est  idea  nostri  ego  est  prima  idea  ,  et  est  velut 
fundamentum  recentioris  philosophiae  (2). 

(1)  Sic  Beaasobre  loc.  cit.  pag.  458  so/?a,  tom.  iii ,  DelNdeologia»  Messma 
et  seqq,  1824,  cap.  i  et  seqq. 

(2)  Cfr.  Galoppi ,  Elementi  di  filo^ 


PART.    II.    GAP.    1.    I)E    DEI    SIMPLICITATE.  105 

'  224.  Ad  2^5  Neg.  IHud  enim  religioex  falsa  ejusmodi  opinione 
detrimentum  patitur ,  quod  patitur  a  quocumque  alio  errore  ,  qui 
adversatur  veritati ,  cujus  religio  expressio  est.  Si  valeret  Beau- 
sobrii  ratio ,  consequeretur  inter  haereses  minime  esse  recensendos 
Arianismum,  Eutychianismum,  Nestorianismum,  ahasque  sexcen- 
tas  monstrosas  ejusmodi  sententias,  quae  fidei  dogmatibus ,  seu 
veritatibus  speculativis  a  Deo  revelatis  adversantur. 

225.  Ad  3«^,  Trans,  Numquid  propterea  haereais  tahs  esse 
cessabit ,  si ,  qui  illam  profitentur ,  in  ceteris  fidei  articuhs  a  ve- 
ritatis  tramite  non  abscedant?  Quod  spectat  ad  illos,  qui  erroneae 
ejusmodi  opinioni  adhaesisse  dicuntur  ,  qui  nihilo  secius  perfecti 
christiani  extiterunt ,  distinctione  opus  est ;  si  enim  ita  de  Deo 
senserunt  rustica  simplicitate  ducti ,  cujusmodi  nonnullos  mo- 
nachos  fuisse  affirmavit  S.  Hieronymus,Epist.XIad  Pammachium, 

.  tunc  utique  materiahs  hic  error  nihil  officiebat  ipsorum  sanctitati ; 
ast  si  ita  sensissent ,  postquam  ilHs  patefacta  est  contraria  Ecclesise 
doctrina ,  profecto  nec  sancti  nec  perfecti  christiani  esse  potuis- 
sent,  sed  formales  haeretici.  Nulla  eniui  est  vera  sanctitas  sine 
vera  fide. 

226.  Quod  attinet  ad  Melitonem ,  TertuUianum ,  etc. ,  quos 
Beausobre  pro  certo  habet  credidisse  in  Deum  corporeum ,  res 
adhuc  incerta  est.  Sunt  qui  eos  hujus  erroris  accusant ,  et  sunt  qui 
eosdem  ab  hac  macula  longe  probabiHus  Hberant;  ad  ulteriora 
nos  properanles  ,  non  est  quod  in  critica  hac  disquisitione  immo- 
remur  ,  cum  fidei  nostrae  dogmata  ab  unius  alteriusve  privata  opi- 
nione  non  pendeant,  praesertim  cum  in  hypothesi  adversari  (quam 
non  admittimus )  citati  auctores  errore  potius  mentis  quam  vo- 
luntalis  in  ea  sententia  versati  fuissent  (l). 

227.  Ad  4™,  Dicimus  Gregorium  Nazianzenum  in  adductis  lo- 
cis  nihil  aHud  docuisse ,  quam  quod  ceteri  omnes  Patres  ante  et 
post  ipsum  docuerunt ,  ac  omnes  etiamnum  theologi  docent,  na- 
turam  nempe  divinam  esse  incomprehensibilematqueineffabilem, 

I    nec  nos  posse  ad  invisibiHa  ejus ,  ut  loquitur  Apostolus  ,  nisi  per 

(1)  Consal.  auctores  a  nobis  citati  lissime  ab  hac  crirainatione  eosdem 
sopra  in  nota  (2),  pag.  io3,  qui  eradi-       vindicant. 


106  TRAGT.    DE    DEO. 

visibilia  ,  ac  per  ea ,  quae  ab  ipso  Deo  facta  sunt  (1)  ,  ad  ipsum  as- 
surgere.  Quid  inde  colligi  possit  pro  adversarii  sententia  non  vi- 
deo,  quin  potius  ex  iis,  quae  diflicilia  nostro  intellectui  sunt , 
colligi  debet  absoluta  necessitas ,  quae  omnibus  incumbit ,  acquies- 
cendi  infallibili  Ecclesise  rnagisterio. 

228.  Dices  :  Anthropomorphitae  tolerati  sunt ,  neque  inter  hae- 
reticos  recensiti  a  S.  Epiphanio  ,  teste  S.  Augustino,  Hoeresi 
L ;  ergo. 

229.  Resp.  Dist.  Quamdiu  ignorantia  ac  simplicitate  errarunt, 
conc;  postquam  eis  Ecclesiae  contraria  doctrina  innotuit  ,  neg. 
AHoquin  in  catalogo  haeresum  et  haereticorum  illi  Patres  atque 
scriptores  ecclesiastici  anthropomorphismum  ejusque  sectatores 
minime  recensuissent.  Rudiores  porro  illi  mbnachi  tolerati  ad 
tempus  sunt ,  quod  ,  ut  ibidem  scribit  S.  Augustinus  :  Rustici- 
tati  eoruni  tribuit  Epiphanius  ^  parcens  eis ,  ne  dicantur  hcere- 
tici,  Sic  Cassianus ,  Coll,  X,  cap  2,  Simplicitatis  errorem  voeat 
illorum  monachorum  opinionem  (2). 

PROPOSITIO  IIL 
Systemata  Pantheismi  atque  Autotheismi  ahsilrda  sunf. 

230.  Majoris  perspicuitatis  gratia  nonnulla  ad  dicendorum  in- 
telligentiam  praemittenda  censuimus, 

(I)  Rom.  I  ,  20.  Geteram  satis  est  raens  ab  iis  rebas ,  quae  in    aspectam 

vel  leviter  percarere  Orationem  xxxv  cadunt ,  abstracla  et  in  seipsam  collec- 

S.   Gregorii  Lazianzeni,   quae  est    se-  ta ,  cam  rebas  cognatis  atque  oculoram 

canda  de  theologia,  a  n.    lo  ad  24,  aciem  fugientibus  coramercium  habere 

ut  quisquam    intelligat    non   alienum  conetur.  Ast  per  hoc  non  inficiaturnos 

esse   sensum  S.  Doctoris  ab  eo  quera  non  posse  habere  ideara  rerum  abstrac- 

indicaviraus.   Addit  autem  impossibile  tarura  ,  vel  substantiarum  simplicium , 

esse  iis  ,   qui  corporibus  inclusi  sunt ,  sed  loquitur  tantum  de  eo  quod  evenire 

sine  corporearura  rerura  ac  sensilium  consuevit.  Ibidem  enim  Deumomnino 

adminiculo  ,    rebus  iis  ,    qufe   animo  simplicem  ,   et   cujusvis  compositionis 

ac    ratione    intelliguntur    sea     perce-  expertem  esse,  ex  professo  demonstrat. 

piunlur  ,    omnino    conjungi.    Seniper  (2)  S»  A.uga^t.  De  hceresibus ,  uhi  de 

enim  ,    iuquit ,   obiter   sensile   aliquid  Vadianis. 
incidit  ,   quaratumvis    raaxirae  nostra 


PART.    II.    CAP.    I.    DE    DEI    SIMPLICITATE.  107 

231.  1°  Pantlieismus  veterum  Stoicorum  confundi  non  debet 
cum  spinozismo  proprie  dicto.  Veteres  enim  Stoici  etsi  mundum 
liunc ,  quem  seternum  cum  plerisque  philosophicis  sectis  suppo- 
nebant,  Deum  dicerent ,  distinguebant  tamen  duas  substantias 
in  Deo,  spiritualem  atque  intelHgentem,  quae  esset  adinstar  ani- 
mae  ,  quae  molem  intus  pervaderet ,  regeret ,  vitam  motumque 
praeberet,  tamquam  partem  constitutivam  totius  esse  divini., 
nempue  Dei,  et  substantiam  corpoream  velutpartemalteram  con- 
stitutivam  ipsius  Dei  exteriorem  atque  passivam  (1).  Spinoza  vero 
non  adstruit  in  Deo,  quem  identificatum  supponit  cum  hac  reruni 
universitate ,  nisi  unamsubstantiam ,  cujus  proprietates  et  attributa 
ac  modificationes  sunt  intelHgentia ,  immensitas,  infinitas,  etc. 
ideoque  inteUigentiani  concipit,  non  utpartem  constitutivam  ip- 
sius  Dei ,  sed  solum  ut  ejusdem  attributum  (2). 

232.  2°  Pantheistoe  recentiores  plus  minus  accedunt  ad  Spi- 
nozae  systema  circa  unicam  substantiam ,  quam  activam  et  pas- 
sivam  simul  adstruunt ;  diversa  tamen  ratione  ac  diversa  via  pro 
ratione  diversa  philosophandi  ad  eumdem  terminum  perveniunt. 

233.  Etenim  qui  sectantur  philosophiam  realisticam,  ut  vo- 
cant ,  affirmant  Deum  esse  universum  absolutum ,  chaos ,  indif- 
ferentiam  puram  inter  objectivitatem  et  subjectivitatem ,  com^ 
pleocum  fiaturce  totius  et  animal  miiversale ,  quod  hoc  universo 
empyrico  se  quasi  vestivit  ex  quo  omnia  ,  ceu  transeunter  appa- 
ritiones ,  vibrationes  et  totidem  bullae  in  universalis  vitce  oceano 
promanant.  Ita  Schelling  ejusque  sequaces  (3). 

(1)  In  hoc  consentiebant  stoici ,  ut  KOTfiou ,  id  est ,  Deum  esse  spiritum 

principiam  aliquod  primum  rerum  om-  universum  mundumpermeantem,  Cfr. 

ninm  ponerent,  etsi  dissentirent  inter  Cudworlh ,  Syst,  intell,  cap.  4 ,  §25. 
6einhocprincipiodeterminando;8iqui-  (2)  Ex  antiquis  praeverant  Spinozae 

demalii  illudignem  velaquam,  etc.  esse  Eleatici,  qui  duce  Xenophane  ,  quid- 

dicebant ;  consentiebant  prajterea  in  eo  quid  exislit ,  ajternum   dixere,  infmi- 

quod  assererent  principium  illud  ,  quod-  tum  atque  unum  esse ,  nempe  mundum, 

cumque  demum  fuerit ,  a  ratione  regi  qnem  Deum  vocabant. 
in  operando,  et  divinam  rationero,  ut  (8)  Yid,  3 oain,\mTe,JmicumfoBdu8 

loquitur  Seneca ,  toti  mundo  ac  parti-  rationiscum ea^perientia,  V esllm  iSij, 

bus  ejus  insertam  ,  vel  ut  aiebat  Zeno  part.    i  ,  Cosmologia ,  cap.  i  ,  §  6  et 

0£ev    uvut   TfvtH/icu  ^iitKc»  ^t'   c>^ou  rou  part.  iii,    Theol,  cap.    i  ,  §  l. 


108  TRACT.    DE    DEO. 

234.  Qui  vero  philosopbiam  idealisticam  profitentur,  docent 
Deum  esse  illud  ego  U7iiversale ,  quod  ex  intuitu  nostri  ipsius  ego 
deducitur ,  quodve  nec  substantia  potest  dici ,  quia  conceptus 
substantialis  estfinitus  ,  nec  existens ,  quia  existentia;  forma  spatii 
et  temporis  semper  adliaeret  :  utrum  vero  illud  ecjo  universale 
s\t ordomundi  moralis^  an  ideale  purumy  determinari  non  posse 
autumant.  Ita  Fichte  cum  suis  asseclis  (1).  Ex  hoc  principio  ex- 
surgit  autotheismus  seu  suitheismus ,  cum  Deus  non  sit  nisi  ego 
absolutum  et  individuale  ^  seu  personale  sublimatum. 

235.  3<^  Tum  ex  transcendentali  realismo  et  rationalismo , 
lum  ex  idealismo  et  intuiiismo  transcendentali  originem  suam 
habuit  Sansimonianismus  ,  cujus  doctrinae  summse  consistit  in 
neganda  seu  destruenda  omni  divinitate  ac  rehgione ,  in  quorum 
locum  substituit  pantheismum  atque  autothejsmum  universalem 
totius  generis  humani  (2) ,  quod  Sansimoniani  unire  satagunt  in 
unam  familiam  aequahum  personarum ,  exclusa  omni  inaequalitate 
vel  privilegio  orto  ex  nativitate.  Idem  praeterea  Sansimoniani 
omnia  moraHtatis  principia  evertunt,  et  id  demum  bonum  vel 
respective  malum  statuunt ,  quod  eorum  fini  confert ,  vel  respec- 


(1)  Ibid.  part.  iii  ,  tom.  cit.  Ficlite  lad  ego  universale  dominnm  esse  ,  ast 

assentiantar  Jacobi   et   Koppen.  Cum  detestantor    ejasdem  dominiam  in  ro 

ab  his  quaereretar  ,  nam  ego  illud  sit  ego  nostrum  velut  lyrannidera  ,  despo- 

creator  ex  nihilo  ,  rex  adorandus  ,  etc. ,  tismum  ,    soperstitionemque    paganam 

reposuerunt  :  Cum  illius  non  ego  ( sci-  et  judaicam  ,   qua  Deus   deorum  cre- 

licet  mandi ,  nam  sic  ipsi  distingoere  ditus  cultasque   est.    Quis  jam   risum 

solent,  et  vocant  ego  proprium  seu  in-  teneat  dum  haec  perlegit  ? 

dividuale  animam ;  vocant  vero  non  ego  (2)  Inferius  afFeremus  textns  ex  ipsis 

mundum  et  ea  quae   in  mundo  sunt  7  libris  Sansimonianorum  ad  haec  osten- 

in  quae  impm^ens  ro  ego  proprium  li-  denda.  Secta  Sansimoniana  ob  nimias 

mitatur  a  now  ego)    individualia  ego  fatuitates  ,  quas  praedicabat ,   ab  initio 

(animae  nostrse)  aliter  conscii  non  ai-  vix    digna  atlentione  videbatur  ;   cum 

mus ,  nisi  proeexistente  rci  ego  univer-  vero  latios  latiusque  serpat  (anno  i835), 

sali  ,  quod  illa    ponat  producatque ,  et  emissarios  effuderit  in  dissitas  regio- 

consequens  est  illud  creatorem  omnino  nes ,  Syriam  ,  YEgyptum ,  etc.  ad  virus 

esse.  Id  est,  ponunt  creationem  non  ex  suum  diffundendum  ,  ideo  operae  pre- 

nihilo  ,  sed  tamquam  emanationem  roS  tium  duxi  ejusdem  systema  ob  oculos 

ego  universalis,  Admittnnt  quoque  il-  lectornm  ponere. 


PART.     II.    CAP.     I.    DE    DEI    SIMPLICITATE. 


100 


tive  adversatur.  Uxores  in  famiiiis  aequales  statuunt  maritis ,  ideo- 
que  quserunt  mulierem  emancipatam  vel  emancipandam  (1).  Conti- 
nuum  praedicant  progressum  et  perfectibilitatem,  quivis  singillatim 
passus ,  ut  aiunt ,  liumani  generis  est  progressus  ,  est  aliquis  gra- 
dus  ad  perfectionem ;  atque  ita  velut  progressus  habentur  ex.  gr. 
prsetensa  Lutheri  reformatio,  rebelles  motus  Galliae  ante  an- 
nos  XL  ,  recentia  seditiosorum  tentamina  ad  omnem  ordinem 
evertendum  (2)  Sed  haec  juxta  ipsos  non  erant  nisi  opera  incom- 
pleta,  perfectio  rerum  Sansimoni  reservata  fuit  ejusque  discipu- 
lis !  Ex  eodem  progressu  vel  perfectibilitate  non  desperant  fore 
ut  homines  ahqua^ido  aeternum  vivant  in  his  terris.  Christi  religia 
juxta  eos  bona  fuit ;  pro  illa  Christi  setate  fuit  progressus ,  quia 
tunc  necesse  erat  hominibus  praedicari  mortificationem  coelumque 
promitti;  nunc  autem  genus  humanum  altius  provectum  est,  et 


(1)  Ita  in  libello  cui  lit.  Religion 
saintsimonienne  ,  Communion  genS- 
rale  ^  pag.  32,  Paris  i83i  :  Parmi 
nous  plua  de  previleges  de  sexe  et  de 
naissance  :  Vinftrieur  n^est  plus  l'es- 
clave  du  superieur ,  ils  sont  associSs  ; 
Vhommen'estplus  le  maitre  de  la  fem- 
me ,  ils  sont  maries  ;  unpeuple  n'est 
plusi  le  tributaire  d^un  autre  peuple , 
ils  forment  une  seulefamille  ;  car  Dieu 
est  tout  ce  qui  est.  Ista  est  ratio  quare 
caput  seu  princeps  sectaejpafm  nomine 
donetur  ,  qui  nunc  est  quidam  Enfan- 
tin  nuncupatos.  Etsi  vero  secta  coope- 
ratrices  habeat ,  ut  patet  ex  librc  Re- 
ligion  saintsimonienne  ,  La  Presse  , 
pag.  26  ,  nondum  tamen  communem 
matrem  invenit. 

(2)  Inter  cetera  in  libro  cui  titulus: 
Religion  saint-simonienne  ,  Ensei- 
gnement  central ,  pag.  34  ,  baec  legun- 
tur :  Saint-Simon  sentit  Vinspiration 
progressive ,  et  dit  :  toute  Vhumaniti 


est  la ,  lorsque  faurai  reconciHS  le 
catholicisme  et  le  liheralisme  ( qui  vi- 
detur  pariter  scopus  auctoris  :  Paroles 
d^uii  croyant )  et  que  faurai  fait  dis' 
parattre  ces  deux  formes  exclusives  , 
faurai  reconcilid  l  'humanitd  avecDieu, 
c^est-a-dire  avec  elle-mime ,  avec  le 
monde  (  en  Deum  Sansimonianorum 
societatem  et  mundum)  ,faurai  trouvS 
la  vraie  religion.  Cfr.  etiam  Organi- 
sateur  ,  19  Mai  i83o  ,  Sur  la  vie  et 
le  caractere  de  Saint-Simon ,  ubi  dici- 
tur  ,  quod  Moyses  promiserit  homini- 
bus  fraternitatem  ,  ChnstusprcBparave- 
rit ,  San-Simon  perfecerit  (  realis^e  ). 
Hinc  est  quod  ipsius  discipuli  ,  qui 
Christo  Domino  negant  appellationem 
hominis  Dei,  Filii  dilecti  ceterni  Pa- 
tris ,  etc,  has  denominationes  transtule- 
rint  in  San-Simonem.  Et  in  op<  cit.  : 
Enseignement  central ,  pag.  27 ,  di- 
citur  :  Chaquepas  de  VhumaniiS  qu^elle 
parcourt  est  unprogrks. 


110 


TaAGT.     DE    DEO. 


homines  abstinentia  non  araplius  opus  habent,  cum  omnes  vo- 
centur  ad  feUcitatem  (1). 

236.  Cum  Sansimoniani  Deum  ac  rehgionem  omnem  rejiciunt , 
simulacrum  tamen  divinitatis  per  autotheismum  retinent  ac  re- 
ligionis,  quam  cum  politica  confundunt ,  seu  identificatam  cum 
poHtica  autumant,  Quod  apprime  notandum  est ,  ut  detegatur  eo- 
rum  loquendi  ratio ,  quse  sub  involucris  et  ambagibus  verborum 
latet.  Usitato  nempedicendi  modo  plerumque  utuntur ,  saepe  enim 
disserunt  de  revelatione,  rehgione,  Deo,  Trinitate,  Messia,  etc. 
Miracula  admittunt,  sacerdotes  etc.  at  longe  diverso  sensu  ab 
eo ,  quo  nos  iisdem  vocabuHs  utimur  (2) ,  ut  ex  expositione  illius 
systematis  quisque  percipere  potest. 


(1)  Ensetgnement    central  ,     Paris 
i83f  ,  loc.  cit.  Uahn^gation   n^^tait 

plus  necessaire,  parce  que  les  temps 
^taient  venus  ,  ou  totis  sans  exception 
devaient  itre  appeles  au  bonheur, 

(2)  Quod  Deam  objectivam  rejiciant 
patet  ex  eoram  confessione  ;  Nous  ne 
craignons  donc  pas  de  le  dire  avec 
vous  ,  tout  ce  qui  n^est  pas  athSisme 
aujourdliui  est  ignorance  et  supersti- 
tion,  que  toutes  les  doctrines,  qui  ont 
dirigS  les  peuples ,  ont  successivement 
pris  et  quitt6  ,  et  tamen  perpetuo  San- 
simoniani  loquantur  de  Deo  ac  de  re- 
ligione  ;  sed  Dei  nomine  designant  ho- 
minem  et  societatem ;  sub  voce  reli- 
gionis  et  dogmatis  intelligunt  scientiam; 
loquuntur  de  Trinitate ,  ast  ea  voce 
significant  activitatem  externam ,  in- 
iellectum  et  imaginaiionem  ,  quarum 
prima  praeest  industrios,  secunda  scien-' 
tiis ,  tertia ,  honis  artibus  ,  inter  quas 
coUocant  religionem  Sansimonianam  , 
quara  filiam  vocanl  imaginationis  ,  fi- 
liam  augastam  veri ,  etc,  et  triplicem 
manifestationem  nuncapant :  Cetie  iri- 


ple  manifestation  de  Pactivitd  humaine 
(Doct.  de  Saint-Simon ,  i®  annee  , 
3™^  seance)  et  alibi  (55  seance) :  Beaux- 
arts  ,  sciencesy  industrie;  voild  donc  la 
trinitS philosophique  de  SaintSimon, 
Loquuntur  de  Messia ,  sed  sub  Mes- 
siae  nomine  designant  quem  libet  hu- 
manae  Hbertatis  assertorem  et  propa- 
gatorem  ;  sic  enim  scribunt  in  art. 
cit.  (  Commun.  gener.  pag.  3j  )  : 
O  jeunes  fiUes  ,  vous  le  savez  ,  la 
vierge  Juive  {  Virgo  Judaea  ,  sic  enim 
impii  hujus  aetatis  sanctissimam  Virgi- 
nem  Mariam  appellant)  etait  helle  , 
heureuse  et  henie  ,  parce  que  d'elle 
pouvait  (poterat,  non  negant  ipsi  Chris- 
tum  natum  esse  de  Maria  Virgine  ;  ast 
Christus  polerat  quidem  esse  Salvator 
mundi ,  sed  juxta  ipsos  non  fuit  nisi 
pro  quodam  incoepto  progressu,  seu 
saltem  progressu  solum  ulteriori.  San- 
Simoni  ejusque  sequacibus  perfectio 
operis ,  ut  vidimus  ,  reservata  fuit) 
naitre  le  Sauveur  du  monde ;  vous 
aussi  V0U8  Hes  benies  ,  heureuses  ei 
helles  ,  carj  peut-etre ,  serez-vous  les 


PART.    I.    GAP.    II.    DE    DEI    SIMPLICITATE. 


111 


237.  4°  J.  Salvador  Judaeo-philosophus  seu  incredulus  in  sua 
historia  institutionum  Mosis  spinozismum  ,  pantheismum  trans- 
cendentalem  et  absolutum  ,  sive  ex  Germanise  et  Anghae  philoso- 
phis  ,  sive  ex  Sansimonianis  ,  complexus  est.  Increduhtati  adjecit 
perfidiam  judaicam  ,  dum  recensita  paradoxa  cohonestare  nisus 
est  doctrina  raosaica.  Contendit  enim  Mosem  docuisse  aUum  Deum 
non  esse  nisi  esse  absolutum  ^  ego  universale  ^  autotheismum  so- 
cietatis ,  rehgionem  esse  poUticam.  Impius  propterea  hic  auctor 
ceu  organum  sansimonianismi  spectari  potest. 

238.  Longa  res  esset  aberrationes  istas  humani  intemperantis 
ingenii  persequi  velle,  ut  igitur  statutam  propositionem  evinca- 
mus,  quae  complectitur  recensita  systemataomnia,  partim  ex  Ji/ea- 
lismo  anglico  profluentia ,  partim  ex  criticismo  germanico  atque 
ex  sensismo ,  in  quo  Deus  statuitur  idea  subjectiva  et  idealis^  mi- 


meres  des  chefs  aimants,  qui  rituniront 
un  jour  tous  les  peuples  dans  une 
meme  communion,  Hinc  desperandum 
non  est  aliquando  Gnosticorum  et  Mon- 
tani  deliria  fore  resuscitanda.  Loquantur 
de  sacerdotibus  et  theurgis';  sed  qui- 
nam  sunt  ?  en  nexum  doctrinae  Sansi- 
monianae  ex  art.  Enseignement  central, 
Pari3  i83i  ,  pag.  27  :  Beaux-arts  , 
science  et  industrie ,  et  qui  consti- 
tuent  dans  Vordre  Saint-Simonien  la 
religion  ,  le  dogme  et  le  culte  ;  et  alors 
Vassociation  sera  composSe  exclusive- 
ment  d'artistes  ,  de  savanset  dHnduS' 
triels^  ou  plutdt  de  pretres ,  dethSolo- 
giens  et  de  theurgiens.  Itaque  artes  libe- 
rales  siint  religio  ,  scientiae&\.  dogma  , 
et  industria  cultus ;  artifices  sunt  hujus 
novae  religionis  sacerdotes  vel  presby- 
teri,  sapientes  vero  theologij  physici  et 
chemici ,  theurgi  ,  etc. ;  faeminas  etiam 
ad  sacerdolium  evehunt  ;  pudet  omnia 
referre  quae  de  natura  no?i  hujus  sa- 
cerdolii  tradunt;  inter   cetera  :  Pres- 


byter ,  aiunt :  et  presbyterissa  exercent 
suum  ministerium  cum  omni  vi  seu 
attractione  pulchriiudinis  propriw  ; 
etenim  futurum  sacerdotium  non  mor- 
tificat  carnem  suam,  nec  velo  obtendit 
faciem  suam ,  7ion  se  operit  cinere , 
nec  corpus  lacerat ,  nec  discerpit  fla- 
gelli  ictibus  ,  ipsum  pulchrum  est , 
sapiens  est,  bonum  est,  Vid.  Le  Globe, 
Sane  omnes  obsccenitates  renovanl  ve- 
terum  haereticorum  sen  Carpocrationo- 
rumel  Gnostitorum  ,  Piccardorum  rae- 
dii  aevi  ac  pseudo-mysticorum.  Reliqua 
e.ipedit  praeterire  ,  prsesertim  cum  ex 
his  jam  satis  pateat ,  quaenam  indoles 
sit  novae  religionis,  quinam  fructus  quos 
peperit  philosophia  sensislica  ,  idealis- 
tica  et  critica  Protestantium  ,  quaenam 
conseclaria  demum  pantheismi  et  au- 
totheismi.  Definiri  propterea  Sansimo- 
nianisraus  posset :  Secta  quce  pantheis- 
mum  et  autotheismum  seu  verius 
atheismum  profitetur  sub  larva  termi- 
nologioB  catholicoB. 


112 


TRACT.    DE    DEO, 


nime  vero  objectiva  et  realis ,  nisi  ad  summuin  ut  postulatum 
rationis  practicae  ,  qugeque  recte  cum  cl.  Rosmini  formas  impie^ 
tatis  vocaveris  hujus  saeculi  (1)  ,  sic  ex  generalibus  principiis  jam 
-vindicatis  rem  conficimus  : 

239.  1°  Deus  ex  demonstratis  in  prop.  I'  est  ens  objectivum, 
reale ,  extramundanum  ;  2°  Deus  praeterea  ex  dictis  estens  infinite 
perfectum  ab  omni  corporea  concretione  semotum ,  et  omnino 
simplex;  3»  Deus  est  ens  a  se,  necessarium ,  independens.  Hinc 
inferimus  a  )  ergo  Deus  non  est  idea  mere  subjectiva ;  b  )  ergo  Deus 
confundi  nuUa  ratione  potest  cum  hac  rerum  universitate ,  finita  , 
limitibusque  undique  circumscripta  ac  pluribus  scatente  imper- 
fectionibus ,  corporea  ,  partibus  extra  partes  positis  constante ; 
c)  ergo  Deus  non  est  homo  infirmus,  non  solum  physicis  ,  sed  et 


(1)  In  op.  Frammentidi  unastoria 
delVempieta  ,  Milano  i834,pag.  1 15  ; 
qoi  praeterea  pag.  iio  haec  praeclare 
scribit.  :  Un  sentimentO  religioso  e  ri- 
bellante  sta  nel  fondo  del  cuore  uma- 
no  ,  e  questo  sentimento  senza  ristare 
sidispiega  e  si  disviluppa,  e  orprende 
forme  di  una  rude  superstizione ,  or 
di  una  nuda  e  nauseante  incredulita, 
e  queste  forme  si  corrompono ,  e  si 
rigenerano  in  un  continuo  movimen^ 
io  ,  che  le  affaiica ,  et  le  fa  cangiare 
senza  riposo ,  id  est ,  Quidam  sensus 
religiosus  et  rehellans ,  imo  adhceret 
hominis  animo ,  ac  sine  mora  sese 
evohit  :  quandoque  formam  induit 
crasscesuperstitionis,  quandoque  nudoe 
as  fastidiosce  incredulitatis  ;  corrum- 
puntur  autem  formce  istce  ,  ac  revivis- 
cunt ,  et  moiu  continuo  alteraice  con- 
tinuo  etiam  immutantur.  Quibus  paacis 
verbiscl.  auctor  complexus  est  originem 
etprogressusomniumimpietatum ,  quaB 
8ub  diversis  formis  et  nominibusamundi 
exordio  hactenus  obtinuerant ,  ac  dein- 
ceps  obtinebont  usque  ad  mondi  finem. 


Prius  poljtheismus,  postea  scepticismus 
et  atbeismus,  siveaperlus  sive  larvatus, 
ac  post  religionis  christianae  exordium 
in  tot  haereticis  sectis  ,  usque  ad  Lu- 
iheranos ,  ac  deinceps  usque  ad  ratio- 
nahstas  et  Sansimonianos.  Aliis  verbis 
at  eodem  sensu  Magnus  Augustinns  hoc 
ipsum  longe  ante  expressit ,  in  lib.  xiv. 
De  civ.  Dei ,  cap.  28  ,  dicens  :  Fe- 
cerunt  civitates  duas  amores  duo ,  ier- 
renam  scilicet  amor  sui  usque  ad  con- 
temptum  Dei  ,  ccelestem  vero  amor  Dei 
usque  ad  contemptum  sui.  Denique 
illa  in  seipsa  ,  hcec  in  Domino  glo- 
riatur. . ,  ideoque  in  illa  sapientes  ejus, 
secundum  hominem  viventes ,  aut  cor- 
poris  aut  animi  sui  bona ,  aut  utrius- 
que  sectati  sunt ,  aut  qui  potuerunt 
cognoscere  Deum  non  ut  Deum  hono- 
raverunt  ,  vel  gratias  egerunt  ,  sed 
evanuerunt  in  cogitationibus  suiSy  et 
obscuratum  est  insipiens  cor  eorwn  , 
dicentes  se  esse  sapientes  ,  id  est ,  rfo- 
minante  superbia  sua ,  se  extollentes, 
stulti  facti  sunt ,  etc. 


PART.    II.    CAP.    I.    DE    DEI    SIMPLICITATE.  113 

moralibus  defectibus  undiqueobnoxius.  Absurdus  proinde  est  sive 
pantbeismus  sive  autotbeismus  ,  tura  idealis  tum  materialis. 
,  240.  2«  Ad  Spinozismum  speciatim  quod  attinet ,  cum  nita- 
tur  definitione  ambigua  et  contradictorius  sibi  sit ,  boc  ipso  ejus- 
demfalsitas  deprebenditur.  Spinoza  enim  sic  definit  substantiam  : 
Per  substantiam  intelligo  id  quod  in  se  est ,  et  per  se  concipitur; 
hoc  est  5  id  ciijus  conceptus  non  indiget  conceptu  alterius  reij  a 
quo  formari  deheat  ( prop.  III).  Jam  vero  sub  verbis  illis  :  Id 
quod  in  se  est^  dupiex  latet  sensus  ;  vel  enim  significant  id  quod 
per  se  est  y  quemadmodum  scbolastici  dicunt  substantiam  esseper 
se  y  quia  non  indiget  subjecto  cui  inbajreat ,  quam  sic  ab  accidente 
elmodificatione^islm^nxmX,^  quorum  proprium  est  alteri  inbaerere 
subjecto ,  ut  rotunditas  ex.  gr.  in  cera  est  5  vel  significant  idquodest 
a  se,  Si  primo  sensu  accipit  Spinoza  vocem  illam  in  se ,  optima 
est  ejus  definitio  ,  sed  ex  ea  nuUa  ratione  coUigere  potest  conclu- 
siones  suas  ;  quod  si  eam  intelligit  altero  sensu  ,  ejus  definitio  falsa 
est,  et  bac  sublata  definitione  fatiscit  fundamentum  ilHus  sys- 
tematis,  ac  proinde  tota  superstructa  moles  ruit.  Hoc  autem  pos- 
leriori  sensu  accipit  Spinoza  illud^^z  se,  ut  ex  ejus  deduclionibus 
patet.  Idipsum  dicatur  de  explicatione  quam  subdit  datae  defi- 
nitioni ,  in  qua  eadem  latet  aequivocatio  :  Cujus  co?iceptus  non 
indiget  conceptu  alterius  rei,  a  quo  formari  debeat,  Vel  enim 
accipit  Spinoza  conceptum  illum  absolute ,  vel  relative;  si  accipit 
absolute,  ita  ut  conceptus  unicus  substantiae  formaliter  non  inclu- 
dat  conceptum  alterius  rei ,  ex.  gr.  ut  conceptus  borologii  formaliter 
liaberi  possit  absque  conceptu  artificis  ,  recta  est ;  sin  vero  velit 
excludere  conceptum  relativum  ad  artificem ,  a  quo  elaboratum 
est  borologium ,  est  falsa ;  et  tamen  boc  posteriori  sensu  illum 
accipit  Spinoza.  Idipsum  dicatur  de  ejus  axiomatibus ,  quae 
perpetua  aequivocatione  laborant  (1). 

241.  Dixi  praeterea  sibi  esse  contradictorium  ejusmodi  systema; 
etenim  juxta  Spinoza  non  est  nisi  una  substantia ,  infinita  ,  in  qua 
tamen  inesse  fatetur  plura  attributa  infinita ,  inter  quae  recenset 

(1)  Cf.  Gerdil,  Della  esistenza  di  intelUgente  ,  tom.  n,  opp.  edit.  Rom. 
Dio  et  della  immaterialita  delle  nature     pag.  285  et  seqq. 

T.  11.  8 


114  TRACT.    »E    DEO. 

cogilationem  et  extensionem.  Sic  porro  definit  attributum 
(prop.  X)  :  Attributum  per  se  concipi  debet ,  seu  ,  ut  clarius  men- 
tem  suam  aperit  in  epist.  II  et  IV  ad  Oldenburgum  :  Notandum , 
ait,  me  per  attributum  intelligere  omne  id ,  quod  concipitur  per 
se  et  in  se,  adeo  ut  ipsius  conceptus  non  involvat  conceptum 
alterius  rei;  sed  ex  ejus  propositione  III,  quam  modo  expendi- 
mus  (  Per  substantiam  intelligo  id y  quod  in  se  est,  et  per  se 
concipitur;  hoc  est,  cujus  conceptus  non  indiget  conceptu  alte- 
rius  rei,  aquo  formari  debeat)^  eadem  est  notio  substantiae  ac 
attributorum  ejusdem  substantiae ;  ergo  cum  ipso  fatente  plura 
dentur  attributa ,  hoc  ipso  plures  dantur  substantiae  ,  ideoque, 
quod  consequens  est ,  substantia  una  est  et  multiplex ,  quod  in- 
volvit  contradictionem.  Spinozae  demum  systema  aliudve  pan- 
theisticum  et  autotheisticum  quodcumque  absurdum  esse  inde 
patet,  quod  per  illa  fatum  inducatur  impium,  falsum  pernicio- 
sumque  ;  ex  iis  enim  sequitur  Deum  actionum  quarumvis ,  elsi  sce- 
lestissimarum  ,  auctorem  esse ,  imo  et  patratorem ;  quod  quidem 
impium  esse  nemo  non  videt;  falsum  insuper  propterea,  quod 
dimanat  ex  falsis  conceptionibus  de  substantia ,  Deo  et  mundo  , 
ut  suo  loco  philosophi  seu  metaphysici  ostendunt ;  eo  autem  no- 
mine  perniciosum ,  quod  libertatem  humanam  et  cum  ea  mora- 
litatem  ac  reUgionem  penitus  labefactet  ac  subruat  (l).  Quibus  si 
addatur  repugnare  Deum  simul  activum  et  passivum ,  voluptati- 
bus  simul  et  doloribus  obnoxium ,  stupidum  simul  esse  et  inge- 
niosum,  oriri  ac  interire ,  ahaque  innumera  ,  quae  persequi  longum 
esset,  eo  magis  cuique  ejusmodi  systematum  absurditas  atque 
stultitia  patebit. 

(I)  Sic  enim  disserit  in  sna  ethica  :  extensm  et  cogitantes ,  utpote  Dei  at- 

In  natura  nullum  datur  contingens  ,  trihuta  ;  hinc  Deus  non  tantum  causa 

oninia  sunt  per  necessitatem   naturce  earum  activitatis  est ,  quw  necessario 

divincB.  determinata ,  ita  quidem .  ut  esse  debent,..  Homines  sunt  in  rela- 

certo  modo  existere  et  agere  deheant ;  tione  ad   Deum  id ,   qtiod  argilla  in 

omne  enim  quodest,  inDeoest,  Deus  manu  flguli ,  qui  eadem   ex  materia 

autem  coniingens  essenonpotest  yquia  tum  vasa  pretiosa  tuni   vilia  format» 

necessario  existit,  Dehentitaqueetiam  En  quomodo   hic  impius  Dei  noniine 

modi  naturoB  divinw  inde  necessario  abutatar,  et  loqaendi   ratione  delectC" 

ortrii  hi  vero  modi  sunt  substantice  tur  scriptarali  ! 


PART.    II.    GAP.    I.    DE    DEI    SIMPLICITATE.  115 

242.  Post  haec  inutile  videretur ,  absurda  et  irapia  haec  delira- 
menta  hominum,  qui  evanueruntin  cogitationihus  suis,  in  tanta , 
ut  plenis  buccis  crepant,  scientiarum  luce,  Scripturarum  aucto- 
ritate  refellere;  quoniam  vero,  ut  vidimus  ,  non  desunt ,  qui  im- 
pietates  istas  Moysi  adscribere  non  verentur,  coronidis  gratia 
nonnulla  addere  placet ,  ad  postremum  hoc  efFugium  ipsis  tol- 
lendum. 

243.  Porro  ,  qui  Deum  exhibet  aeternum  atque  in  tempore  hoc 
universum  e  nihilo  educentem ,  rebus  his  mundanis  atque  ho- 
mini  praesertim  providentem  ac  prospicientem  ,  bonorum  ac  ma- 
lorum  justum  retributorem ,  cordium  inspectorein,  mirabiHum 
efFectorem  atque  futurorum  hberorum  eventuum  praemonitorem; 
qui  Deum  exhibet  legislatorem  sapientissimum  et  auctorem  reH- 
gionis  sanctissimae ,  precumque  ac  sacrificiorum  ad  se  placandum 
autbeneficiaobtinenda,  etc.  non  solum  fatalem  pantheismum  vel 
autotheismum  non  docet,  sed  illos  plane  destruit  atque  evertit; 
atqui  tahs  est  Deus  ,  quem  Moyses  in  suo  Pentateucho  perpetuo 
exhibet.  Enimvero  satis  est  Mosaicos  aperire  codices ,  ut  iUico  qui- 
vis  Deum  inveniat ,  qui  in  principio  creavit  coslum  et  terram  ; 
vocem  vero  lO^  (bara)  eductionem  ex  nihilo  significare,  tum  ex 

vi  ipsius  vocis  eruitur ,  ut  suo  loco  ostendemus  (l),  tum  ex  sensu 

(\)  Intractatudt  Deocreatore,(^vio-  ut  incipiamQs  a  possibilitate  ,  i°  illad 

niam  vero  nt  plarimum  pantheistse  re-  dicilar  possibile,  qaod  esse  potest ,  sea 

centiores  abasi  sunt  notionibus  essen-  qaod  non  repugnat.  Haec  possibilitas  , 

^1«?  et  possibilitatis  f   ac   si  istse   non  quae  consistit  in  non  repugnanlia  nola- 

solam  modo  eminentiore  (  ut  superias  ram  ,  interua   vocatur  ,  et  immediate 

a  nobis  dictum   esl ,  cam  ageretur  de  fundalur  in  principio  contradictionis  : 

perfectionibus  divinis  et  Dei  simplici-  Illud  est  possibile  quod  contradictionem 

tate ),  sed  rca/£  existerent  inDeo,  adeo  non    involvit.  2°    Quod   possibile  est , 

ut  cura  essentisB   reales  ,  quae  Deo  in-  simul  esl  cognoscibile  ;  sed  omnino  dis- 

esse   supponuntur ,  transeunt  ad  exis-  tingaenda  est  cognoscibilitas  a  cogni- 

tentiam,  non  sint  nisi  Deus  ipse  foras  tione,  vel  cognoscibile  a  cognito ;  cog- 

se  prodens  ,  vel  Dei  ipsius  modificatio-  nitum  supponit  intellectum  ,  cognosci" 

nes  ,  in  quo  fundatur  syslema  emana-  bilitas  yeTO  non  item.  ^nm  cognosctbile 

tionis  ,  ex  quo  profluit  pantheismas ,  iliud    est  ,  quod    cognosci   potest ,  si 

javabit  notiones  subjicere  claras  et  dis-  existat  intellectas  praeditus    snf&cienti 

tinctas  essentice  eX  possibilitatis »  Atque  perfectionis  gradu  ad  rem  hajusmodi 

8. 


116 


TRACT.    DE    DEO. 


traditionali  totius  judaicae  gentis  (  II  Maccli.  VII ,  28  ).  Justis  piae- 
mia ,  malis  poenas  decernit  (  Gen.  III,  IV ,  etc.  ),  legem  sancit 
(  Exodi  XX  ,  et  seqq.  ).  Tota  Josephi  historia ,  ut  de  rehquis  ta- 
ceam,  non  est  nisi  historia,  ut  ita  dicam ,  divinae  providentiae  ,  quae 
mirifice  elucet  in  variis  sanctissimi  hujus  patriarchae  eventibus.  Ne 
singula  vaticinia  persequar ,  quid  significant  vaticinia  Abrahamo 
ejusque  posteritati  facta  ,  quae  plenum  exitum  sortita  sunt  ?  Licet 


mtelligendam  ;  an  aatem  talis  intellec- 
tns  existat ,  sola  cognoscibilitas  non  di- 
cit.  Si  vero  adsit  intellectus  sufficienti 
perfeclione  praeditus,  res  quidem  cognos- 
cetur  ,  sed  tamen  non  efficietur  ,  nec 
producetur  ab  intellectu ,  et  cognosci- 
hilitas  semper  ratione  prior  erit  ipsa 
cognitione  ;  objectum  cognitionis  prae- 
supponendum  erit  ante  actualem  cog- 
nitionem  :  P^eritas  ,  inquit  S,  Thomas  , 
1  p.  q.  XVI ,  art.  i  ad  3  ,  est  in  intellec- 
tu ,  quia  res  est,  Secus  si  cognoscibi- 
litas  et  possibilitas  producerentur  ab 
intellectu  ,  si  intellectus  est  infinite  per- 
fectus,  objecta  producta  quoque  infinite 
perfecta  esse  deberent,  utpatetin  f^erbo 
quod  procedit  per  intellectum.  Nec  est 
quod  quis  regerat :  Intellectus  cognoscit 
omnia  juxta  exigentiam  suae  naturae  , 
cognitione  infinita  quidem  ex  parte  sub- 
jecti  cognoscentis ,  sed  iinita  ex  parle 
objecti  cogniti.  Qaod  sane  optime  dici- 
tur  ,  inde  enim  sequitur  objectum  non 
pendere  ab  intellectu,  quiillud  praesup- 
ponit,  Deus  intellectu  ad  intra  nihil  pro- 
ducit  (sea  gignit)  nisi  Verbum  ,  ad 
extranon  producitnisi  voluntatelibera, 
Deus  autem  noster  in  coslo ,  omnia 
quoBCumque  voluit  fecit ,  Psal.  cxiii  , 
non  orania  ,  qaae  intellexit»  3°  Princi- 
pium  contradictionis  ,  quod  est  fanda- 
nientum  rerum  possibilium  ,  debetsal- 


tem  in  ordine  cognitionis  et  disputatio- 
nis  ,  seu  logice  et  ratione  prius  supponi 
ante  existentiam  Dei ,  nam  secus  quid 
prodesset  adversus  atheum  evincere 
existentiam  Dei ,  cum  Deus  ,  non  sup- 
posito  principio  contradictionis  ,  idem 
non  potest  simul  esse  et  non  esse  , 
posset  adhuc  non  existere  ,  taraetsi  de- 
monslretur  ejus  existentia  ?  Deus  esset 
etiam  in  ordine  ad  nos  prima  veritas 
quae  certo  cognoscitur,  quod  esl  falsum, 
etsi  nonnulli  hoc  dixerint ,  ut  vidimus 
superius  (Cfr.  Avertissement  sur  Ven- 
seignement  de  M,  Bautain ,  pag.  5). 
4°  Pejus  adhuc  esset ,  si  possibilitas  illa 
Terumjormaliter  acceptarum,  seu  prout 
sunt  in  se,  confunderetur  cum  iutellectu 
divino  vel  cum  essentia  divina  ;  tunc 
enim  ,  ut  exdiscendisinferiusclare  pa- 
tebit  ,  delabimur  in  panlheismum. 
5°  Possibilitas ,  de  qua  hactenus  dixi- 
mus  5  est  possibiiitaa  interna ;  sed  praeter 
eam  consideranda  est  etiam  possibilitas 
externa.  Haec  nihil  aliud  est  nisi  vir- 
tus  causae  producendi  id  quod  est  in- 
terne  seu  intrinsece  possibile ;  et  haec 
causa  nihil  aiiad  est ,  nisi  omnipotentia 
Dei.  6°  Externa  possibilitas  supponit 
internam ;  nam  Deum  producere  non 
potestid  quod  repugnat,  ex.  gr.  circu- 
lum  quadratum.  Atque  hinc  S,  Thomas, 
I .  p.  q.  XXV,  art.  3,0,  ait  :  Relin- 


I 


PART.    II.    GAP.    I.    DE    DEI    SIMPLICITATE. 


117 


profecto  asserere ,  tot  esse  in  pentateucbo  Mosaico  argumenta  ad- 
versus  monstrosum  impii  Salvador  systema ,  quot  capita ,  imo 
pene  dixerim  quot  verba.  Mirum  est,  in  tanta  tot  saeculorum 
serie ,  neminem  ex  tot  tantisque  veteris  synagogse  viris  ,  et  sanc- 
titate  et  doctrina  prsestantibus ,  deprebendisse ,  quod  demum  Sal- 
vador ,  ut  suis  gratificaretur  Sansimonianis  ,  reperit ;  imo  nec 
Pbilo  nec  Flavius  Josepbus  quidquam  tale  unquam  suspicati  sunt. 


quitur  igitnr  quod  Deus  dicatur  om- 
nipotens ,  quia  potest  omtiia  possibilia 
ahsolute. . .  possibile  quidem,  quia  prcB-' 
dicatum  non  repugnat  subjecto...  im- 
possihile  vero  absolute ,  quia  prcBdica- 
ium  repugnat  suhjecto,  y°  Sed  jam  de 
essentiis  rerum.  Possibilitas  latios  por- 
rigitur  quam  rerum  essenliae  ,  seu  quod 
idem  est,  essentiae  rerum  debent  esse 
possibiles  ,  sed  non  omnia  possibilia 
pertinent  ad  rerum  essentias  ;  possibilis 
est  homo  proceras  staturae ,  sed  proce- 
ritas  non  pertinet  ad  essentiam  hominis: 
Numquid  homines  non  sunt  parvuli? 
inquil  S.  Augustinus.  8°  Essentiae  rerum 
duplici  modo  considerari  possunt  , 
nempe,  ut  scholaeloquuntur, /br?Ma/iYer 
et  eminenter  ;  hoc  posteriori  modo  sunt 
ipsse  infinitae  perfectiones  divinae,  et 
sunt  idenlificatae  cum  Deo ;  formaliter 
sunt  quales  in  ipsis  inveniuntur  ,  seu 
sunt  id  per  quod  unaquaeque  res  in  suo 
esse  constituitnr  ;  si  essentias  rerum  hoc 
modo  consideratas  confundamus  cum 
essentia  Dei ,  en  iterum  nos  in  pan- 
theismo  !  Reipsa  essentia  hominis  mere 
possibilis  atque  essentia  hominis  exis- 
tentis  una  eademque ;  homo  in  utro- 
que  statu  est  animal  rationaie  ,  nam  per 
existenliam  non  destruitur  essentia ,  sed 
essentia  per  existentiam  ex  mera  pos- 
sibilitate  transit  in  actam  ,  ac  propterea 


existentia  dicitur  nltimum  possibilitatis 
complementum.  Haec  autem  quae  hic 
dicta  sunt  de  eadem  essentia  in  dnplici 
slatu  considerata  ,  possibilitatis  nempe 
et  existentiae  ,  confundi  non  debent  cum 
qnaestione  a  philosophis  agitata ,  nnm 
essentia  actualis  distinguatur  realiter 
ab  existentia  ,  quod  recentiores  neganl; 
haec  enim  inter  se  toto  eoelo  distanl. 
9'  Sicut  possibilia  et  essentiae  rerum 
duplici  modo  considerari  possunt ,  ita 
et  dnplici  modo  cognosci  possunt.  Si- 
cut  Deus  eminenter  continet  essentias 
rerum  omnesque  possibiles  perfecliones 
continet,  ita  omnes  cognoscit  in  se  ipso, 
sive  in  sua  essenlia.  Sed  eas  cognoscit 
etiam  in  seipsis ,  quia  in  seipsis  sant 
cognoscibilia ;  posito  enim  objectocog- 
noscibili  et  intelligentia  infinite  per- 
fecta  ,  certe  nihil  aliud  requirilar  ad 
aliquid  cognoscendum  ;  species  enim 
intelligibiles,  quae  olim  a  scholasticis 
requirebantur  ad  aliquid  videndum  seu 
cognoscendum  ,  a  recentiori  philosoph  ia 
eliminantur.  £x  harom  notionum  con- 
fusione  plures  hac  nostra  aetate  ,  In 
Germania  praesertim ,  errores  ,  nec  le- 
ves,  prodierunt.  Cfr.  Storchenau  S.  J. 
Instit,  metaphys.  lib.  i  ,  sect.  i  , 
cap.  I  ,  et  sect.  3 ,  cap.  4  >  "•  }^^  •> 
scholion  2. 


118 


TRAGT,     DE    BEO. 


244.  Concludamus  igitur  pantheismi ,  cujuscunque  demum  for- 
mse ,  atque  autotheismi  systemate  absurda  omnino  esse  atque  a 
mosaicorum  Hbrorum  documentis  prorsus  aliena. 

DIFFICULTATES. 

245.  Obj.  prima.  Si  una  substantia  non  potest  produci  ab  alia, 
si  non  potest  dari  nisi  una  substantia,  infinita  ,  si  denique  ad  na- 
turam  substantiae  pertinet  existere ,  planum  est  non  posse  dari 
nisi  unam  substantiam  ,  eamque  infinitam  ,  ac  necessario  existen- 
tem  ,  quae  non  potest  esse  nisi  Deus.  Atqui  rem  ita  se  habere 
patet,  1®  ex  eo  quod  si  una  substantia  posset  ab  aha  produci,  ejus 
agnitio  a  cognitione  causae  suoe  deberet  pendere  ,  et  earadem  in- 
Yolvere ,  adeoque  non  esset  substantia  ,  quae  non  aUud  est  nisi 
quod  in  se  est,  et  per  se  concipitur,  seu  cujus  conceptus  non  in- 
diget  conceptu  aherius  rei ,  a  quo  formari  debeat.  Ita  si  haec  sub- 
stantia  non  esset  infinita ,  ideo  esset,  quia  ab  aUa  ejusdem  naturse 
terminaretur ;  cum  autem  non  possint  dari  duae  substantiae  ejus- 
dem  generis,  patet  non  posse  ahquam  substantiam  ab  aha  ejus- 
dem  generis  substantia  terminari ,  ac  propterea  esse  unicam  sub- 
stantiam  eamque  infinitam.  Quod  demum  ad  naturam  substantiae 
pertineat  existere  ex  dictis  sequitur ;  si  enim  substantia  non  potest 
produci  ab  aha,  erit  itaque  substantia  causa  sui,  id  est,  ipsius  es- 
sentia  involvit  necessario  existentiam,  sive  ad  ejus  naturaui  per- 
tinet  existere ;  ergo. 

246.  Resp.  JSeg.  min.  Ad  probationem...  Quce  non  aliud  est 
nisi  quod  in  se  est,  etc.  Dist.  Id  est ,  quod  per  se  est ,  seu  quod 
non  indiget subjecto ,  cui  inhoereat ,  conc;  id  est,  quod  a  se  est,  seu 
a  seipso  existentiam  habet ,  7ieg,  Cum  vero  tota  vis  subsequentium 
probationum  ab  hac  aequivocatione  pendeat ,  hac  sublata  ,  sponte 
sua  ruit  totum  argumentum.  Ideo  vero  hic  contexuimus  seriem 
demonstrationis  Spinozae  ,  ut  clariori  inlumine  poneremus  sophis- 
ticum  ipsius  ratiocinationis  genus. 

247.  Eadem  latet  ambiguitas  in  definitione  infiniti.  Etenim 
cum  per  infinilum  intelligi  possit  iUud ,  quod  ab  aUa  substantia 
ejusdem  naturae  Umitari  non  potest ,  cujusmodi  a  pluribus  con- 
cipitur  spatium ,  Spinoza  huic  notioni  callide  substituit  aliam, 


PART.    II.    CAP.    I.     DE    DEI    SlMPLlGITATE.  119 

nempe  infinitum  illud  esse ,  quod  ab  alia  natura  ejusdem  ge- 
neris  terminari  non  potest ,  quo  sensu  seque  infinita  esset  ato- 
mus  Epicuri,  quae  sola  existeret,  etsi  exiguissima,  eo  ipso  quod 
sola  in  liypothesi  existeret  :  nam  si  sola  atomus  esset ,  vel  solus 
existeret  pulvisculus ,  ab  alia  substantia  ejusdem  generis  non  limi- 
taretur  seu  terminaretur ,  esset  tamen  limitatus  a  se  ,  et  in  se  (1)- 

248.  Inst.  Si  prseter  Deum  aba  admitteretur  substantia ,  ideo 
esset ,  1°  quia  divina  substantia  non  omnes  existendi  modos  prae 
se  ferret,  quod  est  absurdum,  cum  divina  substantia  perfectissima 
sit  5  seu  omnes  perfectiones  in  se  contineat ;  2»  finita  insuper  es- 
set  divina  substantia ,  quia  ab  alia  diversa  circumscriberetur  ,  ac 
3<^  deberet  ab  alia  differre;  in  divina  autem  substantia,  quae  sim- 
plicissima  est ,  nulla  ejusmodidifferentiaconcipipotest,  per  quam 
ab  alia  realiter  distinguatur.  Quibus  omnibus  4°  robur  accedit , 
tum  ex  eo  quod  si  praeter  Deum  alia  existerent ,  jam  Deus  per- 
fectior  esset  una  cum  iisdem  substantiis  ,  quam  si  esset  solus  seu 
sine  illis,  tum  ex  eo  quod  tunc  Deus,  utpote  aliarum  substantia- 
rum  causa  ,  deberet  in  se  continere  bas  substantias  formaliter , 
prout  causa  continet  in  se  effectum  cujus  causa  est ;  quae  omnia 
sunt  absurda. 

249.  Resp.  ad  1"^,  Dist.  Vel  formaliter  vel  eminenter,  ut  suo 
loco  expositum  est,  conc;  formaliter ,  7ieg,  Et  sic  ceterae  difficul- 
tates  sponte  sua  evanescunt. 

250.  Ad  2"» ,  Neg,  Tunc  enim  circumscriberetur  ,  si  cum 
substantia  divina  alia  ejusdem  naturaecoexisteret,  non  autem  si  di- 
versae  naturae  sit  et  a  Deo  omnino  pendeat,  tum  in  existentia, 
tum  in  omnibus  suis  attributis  et  perfectionibus,  ac  in  Deo  ipso 
subsistat. 

251.  AdS"^,  Conc,  antec.  neg.  co/2o.  Etenim  differunt  profecto 
a  Deo  creaturae  omnes ,  eo  quod  bmitatae  ,  circumscriptae  ac  ab 
alio  sint ,  Deus  autem  simplicissima  infinita  essentia  est  atque  a  se 
existens. 

252.  Ad  4™  ,  Neg.  Cum  omnia,  quae  a  Deo  sunt ,  quod  habent 
habeantex  eo,  qui  perfectiones  omnes,  quoe  in  creaturis  sunt,  ipsis 

(1)  Cfr.  Gerdil.  diss.  cit.  loc.  cir. 


120  TRAGT.    DE    DEO. 

communicat  per  participationem  ,  ut  loquitur  S.  Thomas,  ideoque 
in  se  Deus  longe  nobiliore  modo  et  has  perfectiones  aliasque  om- 
nes  possibiles  continet  (1). 

253.  Quod  postremo  loco  additur  de  causa  continente  in 
se  efFectum,  jam  disjectum  est  iis,  quaB  diximus  de  ratione 
formali  ac  virtuali  seu  eminenti,  qua  Deus  in  se  omnia  con- 
tinet. 

254.  Obj.  secundo  cum  Salvador.  1°  Ex  consideratione  hujus 
universi  gignitur  in  humana  mente  idea  cujusdam  existentiae  infi- 
nitae ;  et  2°  quidem  infiniti  positivi ,  quod  omnes  includit  characte- 
res ,  quos  theologi  in  Deo  recensent ,  cujusmodi  sunt  unitas,  ceteV' 
nitas y  invisibilitas.  3°  Hoc  autem  Esse  universale  ac  aeternum, 
activum  simul  et  passivum  ,  Abraham  et  Moses  vocarunt  Jeho- 
vah  (2).  4°  Idea  Entis  absolutiy  quod  dici  posset  infini-theismus , 
fundalur  in  facto ,  analogia ,  historia  et  convictione  (3).  Sane 
5«  Moses  id  expressit  per  vocem  Jehovah,  quae  a  radice  haia  (H^n), 

seu  hava  (nlH)  deducitur,  qua;  significat  esse,  seu  illum  qui  est,  aut 

existentiam  essentiaiem.  Praeter  hoc  6»  plura  aUa  nomina  se- 
cundaria  habentur  ad  Deum  designandum  ,  inter  quae  schadai 
(ntZ/)  svfflciens  sibi  ipsi,  et  El  (^K)  fortisy  Adonai  (^jllN) 

principium,  Elion  (|V^y)  excelsus,  Nomen  7»  Elohim  (D^^i^N)? 

quod  est  ab  Eloah  (li^N)  vis ,  licet  in  plurali  adhibeatur,  sem- 

per  inservit  singulari,  ita  ut  indicet  omnes  vires  in  unam  col- 
lectas  ,  et  exacte  refert  ideam  Dei ,  intelligentiae  generaiis ,  opi- 
ficis ,  magni  aedificatoris ,  quum  distinguantur  in  universalitate 
natura  ac  Deus ,  vires  seu  potius  virium  unio  fecit  terram , 
inquit  Genesis  (4)  ;  quemadmodum  vero  Elohim  politicum  re- 
ducitur  ad  esse  generale  ,  quod  est  populus  ,  sic  Elohim  theolo- 

(1)   I.  p.  q.  IV  ,  art.  i.  Cum  Deus,  (2)  Hist.  des  Institutions  de  Moise, 

inquit ,  sit  prima  causa  effeclica  re-  tom.    iii  ,   2«   part.  ,   liv.     i    ch,    i  , 

rMm,  oportet  omnium  rerum  perfeg-  pag.  177. 
tiones  prceexistere  in  Deo  secundum  (3)  Ibid.  pag.  184. 

eminentiorem  modum.  (4)  Ibid.  pag.  i85. 


PART.    II.    GAP.    I.    DE    DEI    SIMPLICITATE.  121 

gicum  desinit  in  unitatem  Jehovah.  Deus  igitur  ex  Moyse  non 
est  nisi  esse ,  seu  verbum  esse  absolutum,  cujus  creaturae  non 
sunt  nisi  tempora  et  modi;  ergo. 

255.  Resp.  ad  1™,  Dist.  Gignitur  idea  existentiae  infinitae  dis- 
tinctae  ab  ipsa  rerum  universitate,  conc;  identificatse  cum  ipsa, 
neg.  Nemo  enim ,  qui  sanae  mentis  sit ,  nec  velit  cum  pantheistis 
ac  spinozistis  insanire ,  sibi  hanc  ideam  cudit ,  quae  rectae  rationi 
adversatur ,  cum  ejusmodi  existentia  universalis  in  sensu  auctoris 
sit  fecunda  parens  omnium  absurditatum,  quas  recensuimus  in 
Spinozae  confutatione;  sed  ratio,  spectando  hanc  rerum  universi- 
tatem  velut  effectum ,  assurgit  ad  causam  necessariam ,  a  se  exis- 
tentem ,  etc. ,  quas  cum  suis  effectibus  contingentibus ,  limitatis, 
mutabihbus  confundi  non  debet. 

256.  Ad  2™ ,  Dist.  Quod  est  ipse  Deus ,  et  in  quem  propterea 
solum  recensiti  characteres  unitatis  ,  aeternitatis  ,  indivisibihtatis 
conveniunt ,  conc;  quod  constituatur  a  rerum  omnium  congerie, 
ut  auctor  noster  autumat ,  neg.  Ahoquin  oriretur  unitas  absoluta 
ex  tot  unitatibus  ,  seu  partibus  et  elementis ,  quibus  hoc  univer- 
sum  coalescit ,  seternitas  in  entibus  successivis ,  cujusmodi  sunt 
homines ,  bruta ,  plantae ,  etc. ,  indivisibihtas  tandem  ex  ipsa  divi- 
sibiiitate ;  quae  omnia  absurda  sunt  et  repugnant. 

257.  Ad  3*^^,  Neg.  Hoc  enim  non  est  nisi  defiramentum  ad- 
versarii.  Abraham  non  cognovit  nomen  Jehovah,  quod  prima 
vice  Deus  Moysi  manifestavit,  etsi  divinus  hic  scriptor  hac  voee 
utatur  in  conscribenda  Genesi ;  Moyses  autem  Deo  isti  fictitio  tri- 
buisset  omnia  mirabiha  ac  mundi  ipsius  creationem  in  hypo- 
thesi  Salvador  ,  etsi  nemo  ahus  hoc  deprehenderit  praeter  incre- 
dulum  istum. 

258.  Ad  4°f» ,  Neg.  Hoc  enim  monstrum  potius  excluditur  tum 
facto  ipso ,  tum  analogia ,  tum  historia  ac  convictione.  Haec 
enim  omnia  nos  ducunt  ad  Deum  distinctum  ab  omnibus  ob- 
jectis ,  quae  nos  circumstant ,  admittendum  et  cognoscendum  ; 
nec  nisi  pauci  athei  larvati  hac  idea  entis  absoluti  in  sensu  auc- 
toris  convinci  potuerunt ,  omnibus  gentibus  reclamantibus  (1). 

(1)   Qu'on  ouvre  Vhistoire  de  Vlnde,     inquit  Salvador  (loc.  cit.  pag.  177  ) , 


122 


TRAGT.    DE    DEO. 


259.  Ad  5*n,  Neg.  prorsus.  Licetenim  vox  Jehovah  denotet  eum 
qui  e&t ,  seu  qui  erit^  ut  patet  ex  sensu,  quo  Moses,  seu  potius 
Deus  ipse  eam  usurpavit,  non  ahud  exprimit  nisi  eum  qui  neces- 
sitate  naturae  existit,  quique  distinctus  est  ab  iis  omnibus,  quae 
non  habent  nisi  existentiam  participatam,  accidentalem ,  atque  ut 
ita  dicam^  precariam ;  quae  ,  quidquid  sunt ,  illud  ab  eo  habent , 
qui  essentiaHter  est,  nempe  Deo  ,  qui  haec  omnia  ex  nihilo  con- 
didit,  ipso  referente  Moyse,  ut  mox  dicemus. 

260.  Ad  6°^,  Dist.  Ad  designanda  diversa  ejusdem  supremi 
Numinis  attributa  ,  conc;  ad  designandum  portentum  ab  auctore 
excogitatum  ,  neg,  Cum  videat  Salvador  causa^  suae  officere  no- 
men  Adonai,  quod  dominum  significat  et  hominibus  etiampassim 
tribuitur ,  ipse  vertit  principium ;  at  hac  significationem  ex  cen- 
tum  triginta  quatuor  locis ,  in  quibus  juxta  Masorethas  Deo  tribui- 
tur,  nunquam  invenitur  (1). 

261.  Ad  7*"  ,  Neg.  Elohim  indicare,  ut  adversarius  praetendit, 
virium  collectionem ;  sed  Deum  ipsum  designat ,  cui  promiscue 
tribuitur  tum  singulari  numero  tum  plurali  juxta  indolem  he- 
braicoe  linguae.  Sane  in  pluraH  adhibetur  passim  ad  designandam 
rem  prorsus  singularem  5  ita  sciHcet  affirmatur  de  unico  Angelo , 
Jud.  XIII,  22;  de  uno  vitulo ,  quem  ut  Deum  Hebraei  venerati 
sunt,  Exod.  XXXII,  31;  de  uno  idolo,  ut  Dagone,  Jud.  XVI,  17; 
de  uno  Moyse,  quando  Deus  eum  constituit  Deum  Pharaonis  y 
Exod.  IV,  16;  VII,  i;  deArca,iReg.  IV,  7,  etalibi;  quaecumres 
singulares  sint,  pluraH  tamen  numero  per  hanc  vocem  eflferuntur. 
Quod  si  demus  adversario  Elohim  reipsa  indicare  collectionem  vi- 
rium ,  tunc  reponimus  non  indicare  collectionem  abstractam  ,  sed 
quod  ens^  unumest,  etestcollectio  virium  omniumin  summo  gradu, 
nempe  intelHgendi ,  volendi ,  creandi ,  movendi ,  destruendi,  etc. 
Ridiculam  pariter  se  prodit  ejus  versio  seu  potius  commentatio 
primi  Geneseos  versiculi :  Vires  seu  potius  virium  unio  fecit  ter- 

onrelrouverapartout  cetteconception ,      nium     populornm    contrarium    polius 

mais  accompagnee   des   plus  fausses      evincitor. 

cons^quences .  Haec  quidemipseasseril ,  (1)  Cfr.  Buxtorfius  ad  vocem  ^^TIK 

attamen  nullo  documento  probat  asser- 

tionem  saam.  Ex  liistoria  religiosa  om- 


PART.     II.    GAP.     I.    DE    DEI    SIMPLIGITATE. 


123 


ram;  quaenam  viresfecissentcoelum  et  terram?  An  hujus  universi 
attractio  universalis  aut  affinitas  chimica?  Ast  nondum  erat  juxta 
Salvador.  Adde  verbum  Bara  ^^2  ut  suo  loco  ostendemus ,  vere 

T  T 

et  proprie  significare  eductionem  ex  nihilo.  Restat  igitur  ut  Moyses 
descripserit  mundi  creationem  factam  a  Deo ,  qui  ab  hoc  universo 
distinctus  sit.  Hoc  vero  sublato  fundamento  ex  se  cadunt  ,  quae 
Salvador  nugatur  circa  elohim  poHticum  et  theologicum,  ac  ejus 
esse  substantivum  cum  suis  modis  et  temporibus.  Non  est  igitur 
cur  diutius  in  his  refellendis  immoremur  (1). 


(I)  Haec  mQtuatas  est ,  nt  diximos, 
Salvador  partim  ex  Scbelling  ,  qui ,  in 
Epist.  philosoph.  de  dogmatismo  et 
criticismo  ,  aperte  docetpantheisraum  , 
affirmans  :  To  Ego  includit  omnem 
existentiam  et  realitatem  ;  quia  si  ex- 
tra  ipsum  aliquid  daretur  ,  hoc  esset 
absolutum  ;  quod  est  absurdum.  Hoc 
igitur  Ego  est  infinitum  ,  indivisibile 
et  immutabile.  Si  substantia  est  ali- 
quid  absolutum ,  tc  Ego  est  unica 
svbstantia;  vel  si  darentur  plures  sub- 
stantice  ,  daretur  Ego  extra  Ego  ,  quod 
esset  contradictorium ,  quod  est  ,  in 
Tw  Ego  est ;  extra  ro  Ego  nihil  est;  si 
To  Ego  est  sola  siibstantia  ,  quidquid 
est,  non  est  nisi  dccidens  roZ  Ego. 
Unde  concludebat  Deum  esse  Ego  non 
ego ,  in  praxi  Deum  esse  Ego  ab- 
solutum ,  quod  destruit  non  Ego.  Sal- 
vador  systema  suum  parlim  rautua- 
tus  est  a  Sansimonianis ,  qui  pariter 
docent  Deum  esse  quidquid  est.  Sic 
in  libello  qui  inscribilur  Religion  Saint- 
Simonienne  ,  Paris  iS3i  ,  Commu- 
nion  g^nerale  ,  pag.  i  o  ,  in  allocu- 
tione  sequitur  :  Le  pere  Enfantin  : 
Chers  enfans ,  Dieu  est  tout  ce  qui  est. 
Tout  est  en  lui,  tout  est  par  lui ,  nul 


de  nous  est  hors  de  lui ,  mais  aucun 
de  nous  est  lui,  Chacun  de  nous  vit 
de  sa  vie ,  et  tous  nous  communions 
en  lui;  car  il  est  tout  ce  qui  est.  Hic 
singuli  dicuntur  non  esse  Deus,  quia 
singuli  non  sunt  tota  rerum  universitas, 
sed  sunt  ejus  partes  tantum  ,  atqae  ex 
eo  quod  Deus  sit  omne  quod  est ,  in- 
fertur  nos  omnes  communicare  in  ipso. 
His  paria  habet  Salvador  ,  qui  ,  ut  res- 
pondeatsibi  proposita?  difficultati :  Mais 
alors  chaque  chose  n^est-elle  pas  Dieu  P 
respondit,  pag.  i8i  :  On  nepeutcon- 
clure  de  ce  que  chaque  chose ,  chaque 
etre  doud  ou  non  doue  d'intelligence  , 
tient  d  Vetre  absolu  et  depend  de  lui  , 
que  cette  chose  ou  cet  etre  doive  s^ap^ 
peler  Dieu.  Chaque  citoyen  en  par- 
ticulier  est-il  le  peuple?  chaque  membre 
de  r^tre  humain  estil  Vhomme  ,  etc? 
Et  hinc  infert  easdem  consecutiones  , 
quas  ex  eodem  principio  deducunt  San- 
simoniani*  Hi  enim  inferuntreligionem 
esse  politicam ,  dogma  effici  scientia. 
Etenim  in  libro  :  Religion  Saint-Simo- 
nienne,  Enseignement  central  (  ex- 
trait  de  VOrganisateur),  Paris  i83i  , 
pag.  3i  et  32  ,  ita  Jegitur  :  Taurai 
reconcilie  Vhumanite  avec  Dieu  ,  cest- 


124 


TRAGT.    DE    DEO. 


ji62.  Inst.  Talem  fuisse  Moysis  mentem  facile  ex  ipsius  scopo 
colligitur ,  qui  alius  non  fuit  nisi  per  unius  entis  ideam  ostendere 
naturam  politicae  constitutionis  populi  israelitici ,  et  cum  liac  idea 
omnia  componuntur ,  quae  tum  Moyses  ipse  tum  ceteri  prophetae 
Deo  tribuunt.  Cum  enim  homo  sit  symbolum  maxime  idoneum 
magni  istius  entis ,  plerique  veterum ,  licet  persuasi  essent  Deum 
incomprensibilem  esse  et  absque  forma,  eum  tamen  reprsesentarunt 
ut  membrum  humanitatis.  Legislator  hebrseus  monet  talem  non  esse 
verum  existendi  modum  magni  entis ;  vulgus  tamen  non  percipit 
nisi  quod  sensus  percellit,  hinc  est  quod  prophetse  exhibeant  Deum 
ut  loquentem  ,  audientem  ,  etc.  et  sic  facile  estceteras  omnes  me- 
taphoras  exponere.  Ac  1°  quidem  veritas  est  expressio  ejus  qui  est^ 
seu  expressio  legum  entis  generalis ,  quibus  homo  semper  subjec- 
tus  est.  Hinc  dicitur  veritas  revelare  se  homini ,  et  homo  recipere 
verbum  metaphoricum  Jehovah ,  ex  quo  promanant  locutiones  : 
j^ternus  vult ,  qucerit ,  jubet ;  et  quo  magis  homo  ad  veritatem 
accedit ,  dicitur  amicus  Jehovce  ^  quo  magis  recedit ,  fit  inimicus^ 
hinc  rursum  voluntates  Jehovah ,  etc.  (1).  2«  Sic  per  epitheta 
humanitatis  propria  praecipuae  leges ,  quibus  humanitas  indiget , 
in  totidem  attributa  Jehovah  commutata  sunt.  Atque  inde  Deus 
bonus  ,  fidelis ,  potens  ^  vindex ^  timorJehovahy  etc.  dictus  est,  sive 


Ordire,  avec  elle-meme  et  avec  le  monde; 
comme  rien  ne  se  trouve  en  dehors  de 
Dieu^  la  politique  devient  la  religion, 
la  science  devient  le  dogme.  Et  haec 
ipsa  docet  Salvador ,  qai  pag.  i83  di- 
cit  :  Tout  signale  donc  Vexistence 
d'un  point  central  de  Vimmensit^  , 
d^un  moi  de  Velre  infini  ,  d^un  foyer 
incalculahle  de  la  legislation  univer- 
aelle  ,  d^oii  s'dchappe  Hernellement  ce 
qui  donne  la  vie  d  toute  chose ,  et  vera 
lequel  tout  est  ramene  ,  etc.  Possem 
plaribushancassertionem  proseqai,  sed, 
ne  notanimis  prolixa  sit ,  ista  sufficiant 
ad  evincendam  ,  non  a  Moyse ,  sed  tom 
a  criticismo  germauico ,  tum  a  SansimO' 


nianis  suas  ideas  hunc  incredalam  Ju- 
daeum  philosophum  hausisse.  Dixi  a  San- 
simonianis,  quorum  doctrinae,  ut  ex  dic- 
tis  patet  ,  et  mysteriis  eratinitiatns,  licet 
ejus  opus  prodieritinlucem  anno  1829, 
productiones  vero  Sansimonianorum  e 
suis  tenebris  non  cceperint  erurapere 
nisi  anno  i83o  et  seqq.  Hoc  ideo  ani- 
madverti,  ne  quispiam  me  anachronismi 
accuset ,  dum  a  Sansimonianis  affirmavi 
Salvador  doctrinam  suam  mutuatum 
esse  ,  cum  notum  sit ,  longe  ante  hanc 
epocham  coepisse  San-Simonem  viras 
suum  effandere ,  et  sectam  instituere. 
(l)  Ibid.  pag.  190. 


PART.    II.    GAP.    I.    DE    DEI    SIMPLIGITATE.  125 

ex  bonis ,  quae  in  mundo  sunt ,  sive  ex  coelorum  extensione ,  sive 
ex  malis ,  quae  premunt  scelestum ,  vel  bonis  quae  amicum  veri- 
tatis  consequuntur.  3°  Species  locutionum  afficit  relationes  inter 
Jehovah  et  popuhim.  Vocatur  Deus  Abraham ,  quia  ab  hoc  patriar- 
cha  agnitus ;  Deus  Israel ,  quia  Moyses  constituit  populum  ,  assu- 
mendo  hoc  principium  unitatis  ut  basim,  et  idem  istud  propo- 
nendo  tamquam  objectum  pubhci  cultus.  Cum  vero  homo  juxta 
doctrinam  Hebraeorum  activus  et  passivus  sit  in  suis  relationibus 
cum  Jehovah ,  hinc  factum  est ,  ut  Deus  exhibeatur  modo  electus 
a  popuio ,  modo  populum  ehgens.  Nemo  proinde  rem  adeo  mag- 
nam  et  subHmem  satis  mirari  potuerit,  quod  scilicet  dogma  inte- 
grum  Mosis  duobus  verbis  concludatur  Jehovah  Echad  (inx  rfin^) 

esse  unum  est  ,  non  existit  nisi  unum  esse  (1) ;  ergo. 

263.  Resp.  Neg.  talem  fuisse  scopum  Moysis ,  et  nego  cetera  , 
quae  obtruditnuperushic  judaeo-philosophus,  tum  contra  apertam 
Moysis  narrationem  ,  tum  contra  sensilm  universae  gentis  suae  cu- 
jusque  aetatis,  ex  quibus  ne  unus  quidem  suspicatus  unquam  est 
pantheismum  insinuari  seu ,  ut  ipse  vocat ,  infini-theismum  ,  sive 
in  hbris  Moysis ,  sive  in  Hbris  prophetarum.  Deus  certe ,  quem 
Salvador  fingit ,  nec  erat  colendus  nec  [timendus ,  multo  minus 
dignus  pro  quo  tot  ac  tanta  paterentur  Juda^i  sive  ante  sive  post 
Christum  ,  ut  reipsa  perpessi  sunt,  ne  ab  eo  deficerent  sive  ante 
sive  post  Christi  adventum.  Mitto  argumenta ,  quae  sive  ex  divina 
providentia,  quae  perpetuo  elucet  circa  hujus  popuh  conditionem, 
sive  ex  miracuHs  et  vaticiniis  deducuntur;  ea  enim,  etsi  rejiciun- 
tur  ab  hoc  incredulo  ,  testatissima  tamen  sunt ,  nec  eludi  possunt, 
ut  suo  loco  ostendimus.  Demum  semel  admissa  absurda  hac  ab 
adversario  primum  excogitata  hypothesi,  sequeretur  Moysen  et 
seriem  prophetarum ,  doctores  omnes  et  sacerdotes  hebraicae  gen- 
tis  fuisse  deceptores  et  seductores ,  et  integrum  populum  per  in- 
gentem  saeculorum  seriem  non  fuisse  nisi  ludibrium  hujus  decep- 
tionis ,  etsi  nemo  unquam  eam  detexerit  vel  suspicatus  de  ea 
fuerit.  Falsum  praeterea  est  quod  de  infortuniis  vel  fehci  sorte 
asserit  auctor,  quae  vitam  vel  male  vel  recte  actam  comitantur; 

(I)  Ibid.  pag.    i88. 


126  TRAGT.    DE    DEO. 

s 

imo  haec  fuit  continua  prophetarum  querela,  quod  saepe  infausta 
bonis,  fausta  malis  acciderent,  ut  patet  ex  Psal.  LXXII,  5-16; 
Jerem.  XII ,  I  et  seqq. ;  Habac.  1,4,  et  alibi  passim.  Ergo  nullus 
timor  concipi  potuisset  ex  ipsorum  pravitate.  Quare,  ne  in  hoc 
systemate  refellendo  prolixior  sim,  cum  Moyses  praedicavit  Dei 
unitatem ,  non  praedicavit  nisi  unitatem  summi  Dei  creatoris  coeli 
et  terrse,  omniumque  provisoris  et  conservatoris;  objectum  uni- 
cum  adorationis  et  cultus  proposuit,  totque  hunccultum  munivit 
praesidiis ,  ne  populus  aliarum  gentium  scandalo  deciperetur ,  at- 
que  ad  polytheismum  et  idololatriam  prolaberetur,  et  sic  vera 
conservaretur  religio  usque  ad  adventum  Christi ,  a  quo  ad  omnes 
gentes  pervenire  debebat, 

264.  Dices  :  Nonne  pantheismi  vestigia  occurrunt  in  ilHs  Ec- 
clesiastici  verbis ,  XLIII ,  29  :  (Deus)  est  in  otnnibusy  seu  ,  ut  fert 
graecus  textus  :  Ipse  (Deus)  est  omne  (1)  ;  nec  non  in  verbis 
S.  Pauli  ,  Rom.  XI ,  ult.  :  Ex  ipso  et  per  ipsum  et  in  ipso  sunt 
omnia;  et  clarius  adhuc  Act.  XVII ,  28  :  //i  ipso  vivimusj  mo^ 
vemur  et  siimus ;  sicut  et  quidam  vestrorum  poetarum  dixerunt: 
Ipsius  enim  et  genus  sumus?  Nihil  igitur  in  medium  protulit  Sal- 
vador ,  quod  ipsi  scriptores  sacri  non  dixerint. 

265.  Resp.  Neg.  His  enim  testimoniis  aliisque  similibus  non 
aliud  docetur  nisi  Dei  immensitas ,  qua  fit  ut  omnia  in  ipso  sint 
et  ipse  in  omnibus  rebus  ,  ut  res  a  se  conditas  conservet  et  regat , 
ipsis  vitam  tribuat  et  actionem ,  quod  infra  ostendemus  (2).  Hoc 
sensu  exponi  pariter  debent  nonnulla  Patrum  dicta,  quae  prima 
fronte  difficultatemfacessere  videntur;  ut  cumOrigenes,  De  Prin- 
cipiis ,  lib  II ,  cap.  I ,  n.  3  :  Sicut  corpus  nostrum ,  inquit,  unum 
ex  multis  memhris  aptatum  est,  et  ab  una  anima  continetur , 
ita  et  universum  mundum  velut  animal  quoddam  immensum 

(1)  Avroi  io-Tt  To  %eif.  Deu8  est  omne  quia  ipse  est  to  ev,  id 

(2)  Verba  aotem  Ecclesiaslici  ,  jaxta  est  ens  primum,  essentiale  ,  iramensum, 
expositionem  Caliiet  ,  non  aliud  conti-  a  quo  omnia  alia  entia  necessario  et 
nent  nisi  sermonis  hactenus  institnti  essentialiter  pendent ,  adeo  ut ,  si  per 
conclusionem  ,  qua  adstruitur  Deum  impossibile  non  esset  Deus  ,  impossibile 
esseprincipiumetfinemrerumomnium.  foret  omne  aliud  ens. 

Velut  clarius  exponitCorneliusaLapide: 


PART.    II.    CAP.    I.    DE    DEI    SIMPLICITATE.  127 

atqne  immane  opinandum  piitOy  quod  quasi  ab  una  anima , 
virtiite  JDei  ac  ratione  teneatur,  Quod  etiam  a  Sacra  Scriptura 
indicari  arbitior  per  illud,  quod  dictum  estper  prophetam  ( Je- 
remiam ,  cap.  XXIII)  :  Nonne  coslum  et  terram  ego  repleo ,  dicit 
Dominus..J  Sed  et  illud y  quod  ait  Paulits^  cum  apud  Athe" 
7iienses  concionaretur  y  dicens  :  Quoniam  in  ipso  vivimus  y  move- 
mur  et  sumus.  Germana  enim  Origenis  mens  exverbis  immediate 
sequentibus  eruitur ,  cum  subdat :  Quomodo  enim  in  Beo  vivimus 
et  movemur  et  sumus,  nisi  quod  virtute  suauniversum  constrin- 
I  git  et  continet  mundum  ?  Eadem  ratione  exponitur  auctor  Diony- 
sius  Areopagita  nuncupatus  ,  de  quo  consuli  potestS.  Thomas(l). 

PROPOSITIO  IV. 

Admitti  nequit  ulla  realis  distinctio  inter  Deum  ejusque  attri- 
buta  sive  absoluta  sive  relativa  y  neque  inter  attributa  absO' 
luta  ipsa. 

266.  Sienimejusmodi  dareturdistinctio,  admitti  inDeodeberet 
realis  compositio ;  atqui  h^ec  compositio  in  Deum  cadere  non  po- 
test,quiex  Propos.  P  est  omnino  simplex;  excludi  igitur  a  Deo 
debet  omnis  realis  distinctio  sive  inter  divinitatem  ejusque  attri- 
buta  absoluta  ac  relativa ,  sive  inter  attributa  absoluta  ipsa. 

267.  Haec  autem  doctrina  tum  in  Scriptura  tum  in  Patribus 
fundatur.  In  Scriptura  quidem ,  quae  Deum  perpetuo  exhibet  sim^ 
plicissimum ;  id  inter  cetera  evincunt  testimonia  illa ,  in  quibus  de 
Deo  prsedicantur  nomina  abstracta ,  cujusmodi  sunt sapientia,  vita, 
veritas ,  aliaque  id  genus  multa ,  quibus  plena  sunt  sacra  eloquia. 
Ex  Patribus ,  quorum  loca  ingenti  numero  afFert  Petavius  (2),  nos 
unum  vel  alterum  tantum  in  medium  proferemus.  Sit  ex  Grae- 
cis  S.  Gregorius  Nazianzenus ,  qui  :  Unum ,  inquit ,  tria  ,  et 
tria  unum ,  in  quibus  Deitas ,  vel,  uteocactius  dicam^  quce  tria 
suntDeitas  (3).  Sic  etiam  S.  Joannes  Damascenus  :  Deus,  inquit, 

I  • 

(1)  Cont,  Gentes  ,  lib.  i  ,  cap.  62.      Tp»«  ev,  ra  i»  oh  9  B-eortjf'  ^roY^eexft^ 

(2)  Toto  lib.  II,  ac  praeeipae  cap.  7.      fiUrtfot  etTreh ,  «  ij  S-eoVj/y.Orat.  xxxix , 
(8)   Ev  y«p  h  TftTtt  jj  BtoTtis ,  Koit  Tte,      ( apud  eamdem  Petav.  loc.  cit. ). 


128  TRAGT.    DE    DEO. 

est  simplesc  ^  et  non  compositus.  Quod  autem  e  multis  et  diffe^ 
rentiis  constaty  est  compositvm.  Quare  si  increatum ,  principii 
expers  y  incorporeum  y  immortale ^  sempiternum  j  bonum,  pro- 
creandi  vim  habens ,  ct  ejusmodi  alia ,  substantivas  esse  dica- 
mus  differentias  Dei ,  tot  ex  rebusiUe  C07iflatus ,  non  eritsimplex, 
sed  compositus ,  quod  extremce  impietatis  est  (1).  Ex  Latinis  S,  Au- 
gustinus ,  epist.  CXX ,  alias  CXXII,  cap.  III,  num.  13,  scribit : 
Nunc  vero  tene  inconcussa  fide  Patrem  et  Filium  et  Spiritum 
Sarictum  esse  Trinitatem  ,  et  tamen  itnum  Deum;  non  quod  sit 
eorum  communis  quasi  quarta  Divinitas y  sed  quod  sit  ipsa  inef- 
fabilis  et  inseparabilis  Trinitas.  Demum  S.  Bernardus  sic  per- 
stringebat  Gilbertum  :  Si  divinitas  non  est  reipsa  Deus ,  erit  ali- 
quid  quod  non  est  Deus y  aut  nihil...  Quod  si  aliquid  est  quod 
non  est  Deus ,  aut  minor  erit Deo,  aut major,  autpar.  At  quomodo 
minor y  qua  Deus  estl  Restat  ut autmajorem  fatearis  autparem, 
Sed  si  majory  ipsa  est  summum  bonum  ^  non  Deus.  Si  par , 
duo  sunt  summa  bona,  non  unum.  Quod  utrumque  catholicus 
refugit  sensus  (Serm.  80  in  Cant.  ,  num.  6  )  (2). 

268.  Cui  quidem  rationi  a  S.  Bernardo  allatae  praeter  alia 
argumenta  et  hoc  addi  potest :  Si  proprietates  divinae  ab  ipsa  sub- 
stantia  realiter  distinguantur,  aut  substantiae  sunt ,  aut  acciden- 
tia ;  si  substantiae ,  ergo  plures  erunt  substantiae  in  Deo ,  quod 
repugnat ;  accidefis  aut  qualitas  in  Deo  esse  non  potest ;  ergo. 

269.  Et  sic  confutati  manent  tum  Graeci  palamitae ,  qui  ivepydoLv 


(l)  To  S-e7oy  «Vaow»  «Vt/ ,  Kctt  utvv  tinctionem  realem  inter  divinitatera  et 

Sero»*  To  ^t    ix.  tfoXXSv  Koti   ^ict(popa9  attribola.  Prias  enim  dixerat  S.  Bernar- 

a-uyKilfctyoTt ,  o-utB-iTif  tff-rtv   tt   ouv  re  dus  :  Recedanta  nobis  ,  cari8simi,re- 

«KTta-ToVf  Kut  ecvup^ov,  Keti  ccra/tt,uTov,  xect  cedant  novelli ,  non  dialectici ,  sed  hce- 

uB-etvuTov ,  Keii  uiavtovy  Kui  ciyetB-ov ,  ku)  retici,  quimagnitudinem,  qua  magnus 

S^tii^tovfyiKov ,  Kut  Tec  ToteiuTet  ovTteS^ttf  est  Deus,  etitem  bonitatem,  qua  bonus, 

hot^popets  tltTTotfctv  tTri  ©eow,  tK  Toa-ovTm  sed  ei  sapientiam  ,quasapiens  ^et  jus- 

a-uyKtifctvov  ,    0«;^;  «VAow»   ta-rett ,    eixXei  titiam^quajustus  ,postremo  divinita- 

a-bvB-tToV  oTTtp  Itxcitvis  drtfitUs  ia-Tiv.  tem ,  qua  Deus est ,  Deum non  esse  im- 

De  fide  orth,  lib.  i ,  cap.  9.  piissime  disputant,  Divinitate,  inqui- 

(2) '  Ex  quibus  verbis  inferunt  critici  unt ,  Deus  est ,  sed  divinitas  non  est 

passim  Gilbertum  reipsa  admisisse  dis-  Deus,                       v  . 


PART.    II.    CAP.    I.    DE    DEI    SIMPLICITATE.  129 

sive  virtutem  in  Deo  distinguebant  ab  ipsa  divina  substantia  et 
cum  ipsis  Sociani ,  nec  non  Gilbertus  Porretanus ,  qui  divinas 
proprietates,  et  abbas  Joacbim,  qui  divinas  Personas  a  Dei  substan- 
tia  realiter  distinguebat.  Consulatur  S.  Tbomas  p.  I,  q.  3,  art.  3. 


DIFFICULTATES. 

270.  Obj.  lo  Non  magis  oflicit  simplicissimae  naturae  divinse 
reab's  distinctio  inter  Dei  essentiam  ejusque  attributa  sive  abso- 
luta  sive  relativa,  sive  inter  attributa  absoluta  ipsa ,  quam 
distinctio  realis  personarum  ,  quae  profecto  nullam  infert  com- 
positionem  in  Deo;  ergo  falsum  est  per  realem  distinctionem 
inter  divinam  substantiam  et  attributa  destrui  simplicitatem 
Dei.  Sane  2»  si  res  ad  trutinam  revocetur ,  certo  patebit  ex  diffi- 
cultatibus  vel  incommodis ,  quae  solent  urgeri  adversus  ejusmodi 
distinctionem ,  nullum  forsan  existere ,  quod  pari  jure  intorqueri 
non  possit  adversus  ipsam  realem  proprietatum  relativarum 
distinctionem.  Quod  3®  cum  probe  intellexerint  Patres  graeci, 
Basilius ,  uterque  Gregorius ,  Nazianzenus  atque  Nyssenus ,  dis- 
putantes  adversus  Eunomium ,  nec  non  Cyrillus  Alex.  {Thesauri 
lib  II,  cap.  II) ,  ex  professo  docent  in  Deo  distingui ,  imo  et  diflferre 
substantiam  ab  ejus  operatione  ac  vi,  eve/jyeta,  quo  nomine,  non 
solum  actionem  ,  sed  attributa  etiam  comprehendunt ;  ergo. 

271.  Resp.  Ad  1"*,  Necjo  assumptum,  ac  nego  praeterea  parita- 
tem ;  prior  enim  distinctio  nequit  concipi  nisi  in  substantia  ipsa 
divina ,  ac  propterea  admitti  non  potest ,  nisi  in  divina  substantia 
admittaturcompositio;  posteriorautemdistinctio,  nempe  persona- 
rum,  non  cadit  in  substantiam,  quae  una  eademque  ac  tota  est,  tum 
in  tribus  personis  simul  sumptis ,  tum  in  earum  qualibet ,  sed  cadit 
solum  in  proprietates  personales ,  quae  non  dicunt  nisi  rationem 
peculiarem ,  qua  una  se  habet  ad  alteram ,  per  mutuam  relationem, 
ex  quibus  proinde  nunquam  potest  ulla  oriri  compositio. 

272.  Ad  2«» ,  Neg.  iterum ,  ut  ex  modo  dictis  patet. 

273.  Ad  3°*,  Dist,  Docent  distingui  et  difFerre  substantiam  ab 
ejus  operatione  et  vi  cogitatione,  yel  ut  ipsi  loquuntur,  xar  imvoiav , 

T.  II.  9 


130  TRACT.    DE    DEO. 

conc;  re,  neg,  ut  manifestum  fit  ex  ipsorum  scopo ;  refellebant 
enim  Eunomium ,  qui  hanc  rationis  seu  cogitationis  distinctionem 
inficiabatur  (1). 

274.  Inst.  primo.  Patres  non  solum  ratione  ac  cogitatione ,  sed 
re  distinctam  divinam  substantiam  asserebant  ab  ipsius  attributis, 
ut  1°  eruitur  ex  Dionysio  vulgo  Areopagita  ,  cujus  celebre  est  efia- 
tum  De  unita  et  distincta  theologia ;  hoc  est ,  ut  scribitur ,  De 
divinis  nominibus  ,  cap.  II ,  De  eo  quod  secundum  unitatem  et 
secundum  differentiam  de  Deo  dicitur ^  ita  ut  ex  ipsius  mente      1 
ad  unitatem  referatur  substantia ,  ad  ea  ,  quse  sunt  secundum  dif-      \ 
ferentiam,  referantur  Dei  operationes  et  attributa  ,  quatenus  ex- 
tra  Deum  se  se  porrigunt  ad  creaturas  ,  quod  de  substantia  ,  qu3e 
incommunicabilis  est  juxta  ipsum ,  dici  non  potest.  2°  Dion^^sio 
consonat  S.  Joannes  Chrysostomus  ,  qui  in  ea  Christi  verba  ,  Phi-      \ 
lippe  y  qiii  videt  me  ,  videt  etpatrem  meum ,  haec  habet  :  Videa- 
mus prcBterea  y  quidnarn  Philippus  intueri  velit.  An  sapientiam 
Patris?  A7i  vero  bonitatem?  Minime;  sed  hoc  ipsum  quid  tan- 
dem  sit  Pater  y  ipsam ,  inquamy   essentiam  (2).  Quibus  verbis 
aperte  secernit  divinam  essentiam  ab  ejus  attributis.  Nec  latini     i 
Patres  a  graecis  hac  in  parte  dissentiunt ;  etenim  S.  Augustinus , 
De  Trinitatey  lib.  YII,  cap.  IV,  num  9  ,  docet ,  quod  aliud  Deo 
est  esse  ,  aliud  Patrem  esse,  vel  Dominum  esse;  quod  enim  est^      > 
ad  se  dicitur ,  Pater  autem  ad  Filium ,  et  Dominus  adservientem     J 
creaturam  dicitur;  et  ib.  cap.  II  :  No?i  eo  Verbum^  inquit,  quo 
sapientia^  quia   Verbum  non  ad  se  dicitur,  sed  tantum  relative 
ad  eum,  cujus  Verbum  est,  sicuti  Filius  ad  Patrem ,  sapientia 
vero  eo  quo  essentia.  Sic  Patres  ceteri.  Ergo. 

275,  Resp.  Neg,  antec.  Adl™probationem,D^>^.  Itaut  Diony- 
sius  ad  unitam  theologiam  referat  totam  divinam  substantiam,  una 
cum  attributis  tum  absolutis  tum  relativis ,  et  ad  distinctam  re- 
ferat  personas  realiter  inter  se  dislinctas ,  conc;  ita  ut  ad  unitam     | 


(1)  Cfr,  Pelav.  lib,  i,  cap.  l3.  r/  Trort  io-Tiv  o  B-icff  y  uCrtjv  rtjv  ov<riuy* 

(2)  '^AXXas  ^i  i^co/^tv  rl  c  ^Ixivtfos  Honi.  Lxxiv ,  in  Joan.  alias  lxxiii  , 
^ijrtl  t^t7v'*AfctT^v  <ro(p{ecv  rov  Iletrfos',  num.  1,  tom.  VIII,  pag.  4^5,  edit. 
iftt  Tfjv  uytt^crtjret  J  «»;j;/'  «AA«  «6ro  ro  Montfal. 


PART.    II.    CAP.    I.    DE    DEI    SIMPLIGITATE.  131 

fiolam  referat  substantiam  divinam ,  prout  secernitur  ab  attributis 
in  sensu  adversariorum ,  ad  distincfam  autem  referat  operationes 
et  attributa ,  neg.  Hanc  vero  esse  mentem  hujus  auctoris ,  quo  po- 
tissimum  Graeci  abutuntur ,  aperte  patet  ex  eo  ,  quod  in  eodem 
cap.  II,  in  quo  verba  citata  habentur,  illud  unum  seu  unitum, 
^vw/;ieyov,  definiat  esse  quodcumque  absolute  ac  tribus  personis 
convenit;  illud  vero  distinctum  differensque^  $iot.v.zY.pi^ivov  ^  esse 
quod  proprium  est ,  ut  esse  Patrem  ,  esse  Filium. 

276.  Sic  etiam  ad  unitam  theologiam  revocat,  quaecumque  a 
tribus  personis  in  creaturas  proficiscuntur.  Wt  est ,  inquit ,  sub- 
stantioe  communicaiio ,  vitce  ac  sapientioe  largitio ,  aliaque  bo-- 
nitatis  dona ,  quce  causa  est  omniicm  rerum ,  ac  principium, 
Ad  distinctam  autem  theologiam  refert  Christi  Incarnationem ,  et 
administrationem  omnem ,  quae  ab  illo  solo ,  proprieque  suscepta 
persona  excludit  reliquas  duas  (1). 

277.  Ad  2"»,  Neg.  vel  Dist.  Prout  hsec  distincte  a  mente  nos- 
tra  concipiuntur ,  co?zc.;  proutreipsa  in  se  sunt,  neg.  Et  sic  expla- 
nanda  sunt  cetera  ejusmodi  Patrum  dictaj,  ut  ex  dicendis  in  se- 
quenti  propositione  clarum  fiet.  Ac ,  ne  longius  rem  protrahamus, 
eodem  modo  est  exponendus  S.  Augustinus,  in  iis,  quae  objiciun- 
tur ,  locis  ,  ut  verba  ipsa  recitata  ostendunt,  in  quibus  vult  evincere 
alia  ratione  divinam  substantiam  dici  Deum,  alia  Patrem;  cum 
primo  sensu  accipiatur  vox  Dei  absolute ,  altero  relative ;  quod 
et  de  Dei  sapientia  ac  Verbo  ejus  filio  valet.  Maxirainus  enim 
Arianus  pluralitate  personarum  earumque  distinctione  derogari 
contendebat  divinae  simpHcitati ,  hoc  autem  negat  S.  Augustinus 
ex  eo  quod  ,  licet  plures  distinguantur ,  seu  potius  a  mente  nos- 
tra  apprehendanturdivinseproprietates,  quia  divina  essentia  plu- 
ribus  aequivalet ,  non  propterea  ejus  simplicitati  detrahatur ;  sic 
enim  disputat  :  Numquid  honitas  et  sapientia  et  clementia  et 
potentia partes  sunt  unius  virtutisy  quam  simplicem  esse  dia^tsti? 
Non  dico,  inquis.  Non  sunt  ergo  partes ,  et  tamen  quatuor  suntj 
et  una  virtus  est,  eademque  simplex  est,  Si  ergo  in  una  Patris 
persona  et  plura  invenis  et  partes  non  invenis,  quanto  magis 

(I)  Cfr.  Petav.  ib.  §  5  et  seqq. 

9. 


132  TRAGT.    BE    DEO. 

Pater  et  Filius  et  Spiritus  Sanctus^  et  propter  individuam  dei- 
tatem  unus  est  Deus,  etpropter  uniuscujusque proprietatem  tres 
sunt  personce ,  et  propter  singidorum  perfectionem  partes  unius 
Dei  non  sunt  ? 

278.  Inst.  secundo.  Si  proprietates  personales  saltem  non  dis- 
tinguantur  realiter  a  divina  substantia,  intelligi  nequit  qua  ratione 
Pater ,  communicando  hanc  ipsam  substantiam  reliquis  duabus 
personis ,  non  communicet  ipsis  has  easdem  proprietates  ;  quod  si 
eas  communicet ,  non  ampUus  divinae  personae  distinguuntur 
reahter  inter  se,  quodest  contra  Trinitatis  dogma;  ergo. 

279.  Resp.  Neg.  Optime  enim  inteUigitur ,  si  teneatur  doctrina 
Ecclesiae  Catholicae ,  qua  instruimur  dari  inter  divinam  essentiam 
«t  attributa  distinctionem  virtualem  sive  rationis ,  quae  sufficit  ad 
reddendam  rationem  de  eo ,  quod  una  eademque  res  possit  sub 
uno  respectu  communicari,  non  autem  possit  sub  alio.  Quare  eo 
ipso  quod  Pater  communicet  Fiho  substantiam  suam ,  debet  ne- 
cessario  distingui  realiter  a  Filio  ;  ahoquin  nec  Pater  esset ,  nec 
Filius.  Id  ipsum  dicatur  de  Spiritu  Sancto.  Etsi  vero  directe  non 
communicet  Filio  paternitatem ,  communicat  tamen ,  ex  eo  quod 
ipsi  totam  substantiam  suam  communicet ,  a  qua  proprietates 
relativae  reipsa  non  distinguuntur.  Sed  de  his  in  tractatu  de 
Trinitate. 

PROPOSITIO  V. 

Admitti  debet  rationis  seu  cogitationis  distinctio  inter  divinam 
essentiam  ejusque  attributa  sive  absoluta  sive  relativa  ,  et  i?iter 
attributa  absoluta  ipsa* 

280.  Quid  intelligatur  per  distinctionem,  quae  virtualis  seu  ratio- 
nis  dicitur,  seu  secundum  cogitationem  ,  xat  imvotav ,  ut  eam  Graeci 
vocant ,  satis  enucleavimus  initio  hujus  capitis.  Adstruitur  autem 
haec  propositio  adversus  Eunomium,  qui,  sublatahac  distinctione , 
sic  nitebatur  Verbi  divinitatem  impugnare  :  Quidquid  de  Deo  di- 
citur  vel  intelligitur ,  secundum  substantiam  est ;  hinc  ingenitum 
esse  Patri  secundum  substantiam  est ,  sicut  et  genitum  esse  Filio 
secundum  substantiam  est.  Diversum  est  autem  ingenitum  es&e 


PART.    11.    GAP.    I.    BE    DEI    SIMPLICITATE.  133 

et  genitum  esse;  diversa  est  ergo  substantia  Patris  et  substantia 
Filii ;  aliaque  huic  similia  conficiebant  Eunomiani  argumenta ,  seu 
potius  cavillationes ,  quas  recenset  S.  Epiphanius  (1). 

281.  Sic  vero  propositionis  enunciatae  veritatem  ostendimus  : 
Ea  ratione  de  Dei  essentia  ejusque  attributis  cogitare  ac  loqui  debe- 
mus  ,  qua  se  esse  nobis  Deus  ipse  se  exhibuit ,  ac  de  se  locutus  est ; 
atqui  Deus ,  imbecilHtati  nostrse  consulens ,  se  se  nobis  exhibuit 
tamquam  quid  multiplex ,  ac  de  se  suisque  attributis  ita  locutus  est, 
ut  ea  esse  plurima  intelhgamus ;  ergo  eadem  ratione  de  Deo  cogitare 
nos  et  loqui  oportet.  Porro  cogitare  et  loqui  de  multis ,  in  Deosecun- 
dum  rem  distinctis ,  omnino  prohibemur ;  de  multis  itaque  id  faci- 
mus  distinctis  secundum  solum  mentis  conceptum  (2),  Sane  in 
Scripturis  Deus  modo  perhibetur  ut  omnipotens  ,  modo  ut  sapiens, 
modo  ut  justus ,  misericors ,  etc. ;  et  Christus  de  se  ipso  loquens, 
Joan.  XVI,  15 ,  ait  :  Omnia  qucecumque  habet  Pater,  7nea  sunt, 
Ad  quse  Christi  verba  alludens  S.  Gregorius  Nazianzenus ,  Ora^ 
tione  XLIV,  inquit  :  Omnia  qucecumque  habet  Pater  sunt  Filii, 
prceterquam  quod  ingenitus  est  (3).  Atque  eodem  modo  ceteri 
Patres  loquuntur  ,  qui  virtualem  hanc  distinctionem  in  Deo  ad- 
versus  Aetium  et  Eunomium  propugnant ,  Gregorius  Nazianzenus 
et  Gregorius  Nyssenus ,  BasiHus,  Cyrillus  Alex.  ahique  apud  Pe- 
tavium  ,  hb.  I,  cap.  IX,  et  seqq. 

282.  Ex  quibus  discimus  1°  hanc  rationis  distinctionem  prove- 
nire  ex  fecunditate  tum  mentis ,  tum  rei  contemplandae ,  nempe 
Dei ,  qui  etsi  unus  ac  simplicissimus  natura  sua  sit ,  pluribus 
aequivalet  objectis ,  inter  se  distinctis ,  atque  ex  multiplici  ejus  ef- 


(1)  Cfr.  S.  Epiphan.  qui ,  Adversus  Polonorum. 
hcBreses ,  lib.  iii ,  haeres.  i.xxvi ,  quaeest  (2)  Quod  receptum  esse  ab  ipsispro- 

Anomaeorum,  triginta  sex  in  medium  fanis  aucloribus  ,  qui  de  Deo  rebusqae 

profertargumenta  Aetii,  ex  hac  sola  voce  divinis  scripserunt ,  ostendit  Petavius , 

ing eniti  con^cXai ,  quibus  S.  Pater  suas  lib.  i ,  cap.  9.  Uinc  merito  S.  Hilarius 

singillatim   adjicit  confutationes.  Aetii  hoc  statuit  principium ,  De  Trinitate 

impietatem ,  in  ejusmodi  argutiis  insti-  lib.  v  :  Non  loquendum  aliter  de  Deo 

tuendis  adversus  Trinitatem  ,  imitatus  est,    quam   ut  ipse  de  se  locutus  est. 
postea  est  Crellius  Socinianus,    cujus  (3)  netvrct  cTxo^etnif  tov  vloS,vXv 

opera  eztant  in  Bibliotheca  fratrum  rtjg  uytyvtj<rUs.  n.  i4* 


134  TaAGT.    DE    DEO. 

ficientia ,  quae  ad  plura ,  eaque  distincta  objecta ,  se  porrigit ,  unde 
in  mente  nostra  plures  ac  distinctae  notiones  oriuntur;  seu,  ut 
accuratius  loquar,  inde  mens  nostra  fundamentum  sumit  multipli- 
ces  ac  diversas  sibi  cudendi  ejusdem  rei  notiones.  Discimus  2»  hanc 
notionum  differentiam,  quasin  Deomensnostraapprehendit,  di- 
versos  gradus  habere,  ac  plusculum  distare  proprietates  relativas 
ab  essentia  absolutisque  proprietatibus  ,  quam  hae  ipsae  ab  essentia 
distent  et  inter  se ;  ex.  gr.  majus  esse  discrimen  inter  essentiam 
et  paternitatem  ,  quam  inter  bonitatem  et  eamdem  essentiam ; 
quamvis  neutrubi  secundum  rem  ,  sed  secundum  intvocav  ac  ratio- 
nem,  differentiasit(l).  Discimus  3°  hanc  necessario  admittendam 
esse  cogitationis  distinctionem,  ne,  de  Deo  loquentes,  inducamus 
notionum  ac  verborum  confusionem  ,  qua;  necessario  oriretur ,  si 
unam  pro  aha  promiscue  usurparemus,  ex.  gr.  dum  paternitatem 
nominamus,  intelligeremus  sapientiam  et  alia  ejusmodi ,  in  quo 
magna  perversitas  haberetur. 

DIFFICULTATES. 

283.  Obj.  prima.  1°  Falsa  est  distinctio  illa,  quae  conformis  et 
consentanea  non  est  rei  veritati,  sive  suo  objeclo;  jam  vero  tahs 
est  distinctio  rationis ;  quippe  quse  tota  residet  in  mente  nostra , 
non  autem  in  Deo.  Quin  imo,  2^  observat  Eunomius,  si  in  com- 
prehensione  unius  notionis  altera  non  includitur,  includitur 
opposita  ,  ex.  gr.  si  in  notione  ingeniti  non  includitur  notio  incor- 
ruptibilis  ,  jam  includeretur  notio  corruptibilis ,  et  sic  Deus  ,  qua 

(1)  Cfr.  Petavius,   ibid.  cap.    lo  ,  quorum  quodlibet  est  divina  essentia  , 

§  10.  AdieliamS.Tliom.  inlib.  i,6e«-  et  ita  omnia   sunt  unum  re  et  quia 

tent.  distinct.  li ,  q.  i ,  art.  2  ,  ubi  con-  unumquodque  eorum  est  in  Deo  secun- 

stitato  principio  :  Quod  quidquid  est  dum  sui  verissimam  rationem  ,etratio 

entitatis  et  honitatis  in  creaturis,  totum  sapientias  non  est  ratio  honitatis ,  in 

est  a  creatore  ,  et  quod  omnes  nohili~  qttantum  hujusmodi ,  relinquitur  quod 

tates  omnium  creaturarum  inveniaU'  sunt  diversa  ratione ,  non  tantum  ex 

tur  in  Deo  ,  nohilissimo  modo  etsine  parte  ipsius  ratiocinantis ,  sed  ex  pro- 

aliqua  imperfectione ,   concladit  :  Sic  prietate  ipsius   rei,   Recolendas  totas 

ergo  dicendum  est ,  quod  in  Deo  est  articalas. 
sapientia  ,  bonitas  ,   et  hujusmodi , 


PART.    11.    CAP.    1.    DE    DEI    SIMPLICITATE.  135 

ingenitus  est ,  esset  corruptibilis ,  adeoque  simul  corruptibilis 
esset  et  incorruptibilis,  incorruptibilis  nempe  in  se,  et  corruptibilis 
in  apprebensione  mentis  nostrae  ,  quod  est  absurdum.Demum ,  3« 
qui  communi  cuivis  aliquid ,  quod  sit  proprium ,  adjungunt ,  ut 
inde  complexum  nescio  quid  coalescere  praedicent ,  vel  mentiun- 
tur  vel  non  ;  datur  optio ;  si  mentiantur ,  quid  tandem  attinet  vo- 
ces  sine  subjecto  usurpare  ?  si  vera  dicuiit ,  composita  igitur  erit 
unaquseque  Trinitatis  persona ,  cui  illam  personse  vocem  accom- 
modamus;  ergo. 

284.  Resp.  Ad  1™  ,  Dist.  maj.  Si  affirmando  aut  negando  id  fie- 
ret ,  conc. ;  si  per  meram  abstractionem  aut  mentalem  apprehen- 
sionem,  7ieg,  Etenim  cum  mens  nostra  contemplatur  aliquod 
objectum  sub  uno  potius  respectu  quam  sub  alio ,  nihil  affirmat 
vel  negat  de  objecto  ipso ,  sed  haeret  tota  in  obtutu  illius  ,  quod 
per  se  sine  altero  spectat.  Eodem  modo  mathematicus ,  cum  ,  ab- 
strahendo  a  materia  physica  ahcujus  objecti ,  considerat  tantum 
dimensiones  vel  longitudinis  vel  latitudinis  vel  profunditatis ,  ni- 
hil  detrahit  objecto ,  nec  negat  nec  affirmat  esse  aurum  vel  argen- 
tum  ,  etc. ;  physicus  ,  dumspectatmateriamtantum ,  nullo  habito 
respectuadejusdemdimensiones;  chymicusj  cum  ab  utrisque  prae- 
scindit  nec  rimatur  nisi  molecularum  affinitatem,  nihil  derogant 
rei  veritati  ,  neque  propterea  singulae  istorum  considerationes 
falsae  et  non  consentaneae  objecto  dicuntur ;  idem  autem  dic  de 
modo  seu  ratione,  qua  mens  nostra  Deum  contemplatur ,  et 
evanescit  difficultas. 

285.  Ad  2°^ ,  Neg.  ut  patet  ex  modo  dictis.  Dum  enim  mens 
ahquam  proprietatem  in  Deo  considerat,  ahas  non  excludit,  sed 
ab  iis  tantum  praescindit. 

286.  Ad  3«» ,  Idem  esto  responsum.  Nec  enim  in  his  argutiis 
convellendis  diutius  immorari  praestat.  Mens  enim ,  qu3e  appre- 
hendere  non  potest  uno  appulsu,  quod  singulare  et  simplex  in 
divina  hypostasi  est ,  distinguit  inter  divinam  essentiam ,  quae 
tribus  personis  communis  est ,  et  proprietatem ,  qua  unaquaeque 
persona  est ,  eam  apprehendit  ut  complexam  seu  compositam  , 
ut  sibi  ejusdem  aliquam  ideam  effiormet ,  nec  ideo  infert  composi- 
tionem  proprie  dictara  in  ipsa  divina  hypostasi  esse,  Cuw  itaque 


136  TRACT.    DE    DEO. 

juxta  captum  mentis  nostrae  sic  rem  concipiamus  ,  nec  dici  potest 
nos  verum  dicere  ex  parte  rei ,  nec  mentiri  dici  possumus ,  dum 
proprium  communi  adjungimus. 

287.  Obj.  secunda.  Patres  passim  tradunt ,  !<>  cum  diversas  de 
Deo  notiones  vocabulis  exprimimus,  eamdem  divinam  substantiam 
nos  designare;  ita  S.  Basiiius ,  Epist.  LXXX,  et  S.  Athanasius  in 
Decretis  Niccence  Synodi,  decr.  IV ,  cap  8  ,  et  alibi.  2»  Cohaeren- 
ter  ad hanc  Patrum  doctrinam  Concihum  Remense,  sub  Eugenio  III 
celebratum ,  adversus  Gilbertum  Porretanum  decrevit  :  In  theo- 
logia  inter  essentiam  et  personam  ratio  non  distinguat ;  ergo. 

288.  Resp.  Ad  1™,  Dist.  Antec,  Eamdem  exprimimus  substan- 
tiam  velut  subjectam  materiam ,  fundamentum  et  objectum  reale 
harum  notionum ,  conc;  eamdem  exprimimus  substantiam  in  di- 
verso  ac  formali  conceptu  mentis  nostrae ,  neg,  Citati  proinde  Pa- 
tres  non  ahud  sibi  volunt ,  cum  dicunt  diversas  notiones  ,  quas 
nobis  de  Deo  ejusque  proprietatibus  efformamus,  eamdem  divinam 
substantiam  designare ,  quam  notiones  istas  demum  desinere  in 
unum  idemque  simplex  objectum ,  quod  Deus  est ,  quod  pro  fe- 
cunditate  sua  nobis  praebet  fundamentum  earumdem  notionum , 
non  autem  contendunt  has  easdem  diversas  notiones  in  suo  con- 
ceptu  formali  non  esse  nisi  unam  eamdem  notionem  ,  etiam  cum  ad 
Dei  substantiam  referuntur,  ut  patet  ex  ipsorum  scopo,  defendendi 
nempe  divinitatem  Verbi  adversus  Arianos  et  Eunomianos  (1). 

289.  Ad  l^  ,  Dist.  Ratio  non  distinguat  inter  essentiam  et  per- 
sonam  realiter ,  seu  in  sensu  Gilberti ,  conc;  mente ,  neg,  Gil- 
bertus  enim  tria  docebat :  lodupHcem  esse  rationem  distinguendi, 
unam  mathematicam ,  alteram  theologicam  ^  2»  rationem  mathe- 
maticam  eam  esse ,  quae  logice  distinguit  ea ,  quse  non  sunt  in  se 

(1)  Cfr.  Petav.  lib.i,cap  ii  ,§  ii,  eo,  quce  sunt  muUipliciter  et  divisim 

qui  id  ostendit ,  addaclis  veterom  tes-  iti  aliia ,  in  ipso  sunt  simpliciter  et 

timoniis.  Cum  S.  Thomas  p.  i  ,  q.  xiii,  unite.  Et  ex  hoc  contingit ,  quod  est 

ar.  4  sibi  objecisset  :  Magisestunum  unus  re  et plures  secundum  rationem  ; 

quod  est  unum  re  et  ratione  ,  quam  quia  intellectus  noster  ita  multipliciter 

quod  est  unum  re  et  multiplex  ratione,  apprehendit  eum  ,  sicut  res  multiplict- 

respondet.  ad  3™  :  Quod  hoc  ipsum  ad  ter  ipsum  reprcesentant» 
perfectam  Dei  unitatempertinet ;  quod 


PART.    II.    CAP.    II.    DE    DEI   IMMUT.    AG    IIB.  137 

distincta ,  rem  videlicet  eamdem  et  simplicem  diversis  et  inadae- 
quatis  conceptibus  repraesentendo  :  rationem  vero  theologicam 
eam  esse  ,  quae  non  distinguit  nisi  ea  ,  quae  sunt  in  se  distincta ; 
3°  essentiam  et  personam  in  divinis  distingui  secundum  rationem 
theologicam,  non  secundum  mathematicam  tantum  ,  hoc  est,  dis- 
tingui  reahter ,  non  vero  tantum  logice.  Hanc  autem  realem  dis- 
tinctionem  damnabat  synodus ,  in  eaque  damnanda  ipsis  Gilberti 
verbis  utitur  (1). 

CAPUT  II. 

DE    DEI    IMMUTABILITATE    AG    IIBERTATE. 

290.  Duas  has  divinas  proprietates  simul  complexi  sumus,  quia 
nulla  est  difficultas  in  iUis  seorsim  constituendis ,  ast  non  exigua 
est  in  iisdem  simul  concihandis  ,  eo  magis  quod ,  quae  opponuntur 
divinae  immutabihtati ,  magna  saltem  ex  parte  peti  soleant  ab  ip- 
sius  hbertate ,  et  contra  ,  quae  opponi  solent  divinae  hbertati ,  ex 
capite  immutabihtatis  ipsius  ut  plurimum  eruantur. 

291.  Ut  enim  in  omni  alia  fere  qusestione ,  sic  circa  Dei  immu- 
tabilitatem  oppositi  inter  se  errores  exorti  sunt.  Stoici  siquidem 
Deum  mutationi  obnoxium  sentiebant ,  teste  Origene ,  Contra  Cel- 
suniy  lib.  III;  Hermogenes  e  contra  adeo  Deum  immutabilem 
statuit ,  ut  ipsi ,  referente  TertulHano  in  libro  adversus  eumdem , 
ademeritlibertatem.  Sociniani,media  quadam  viaincedentes,  Deum 
immutabilem  esse  affirmant  quoad  substantiam ,  mutabilem  vero 
in  suis  decretis  ,  seu  in  voluntatis  actibus ,  ut  sic  ipsi  sartam  tec- 
tamque  asserant  libertatem.  Nos  vero  juxta  cathohcae  doctrinae 
regulam  Dei  immutabihtatem ,  tum  ratione  substantiae ,  tum  ra- 
tione  actuum  ,  vindicare  debemus ,  nec  non  ejusdem  Hbertatem. 

292.  Ad  praecavendas  difficultates,  observandum  est  immu- 
tabilitatem  nihil  aliud  esse  nisi  negationem  transitus  cujuscum- 
que  de  statu  in  statum ,  seu  ab  uno  modo  se  habendi  ad  alium , 
tum  respectu  sui ,  tum  respectu  loci ,  tum  respectu  lemporis , 

(1)  Cfr.   Simonnet ,   trac,    De  Leo ,  disp.  in  ,  art.  4» 


138 


TRAGT,     DE    DEO. 


tum  denique  respectu  cujuscumque  rei  ab  extrinseco  positse  , 
ac  proinde  immutabilitatem  plures  gradus  habere  posse,  quo 
magis  cjusmodi  transitus  excludit,  et  cum  de  Dei  immutabilitate 
disseritur,  intelligendum  esse  de  omnimoda  immutabilitate. 

293.  Item  considerandum  est  libertatem,  prouthic  accipitur,  esse 
immunitatem  a  quacumque  tum  intrinseca  tum  extrinseca  necessi- 
tate ,  seu  ut  vulgo  dicitur ,  hbertatem  arbitrh  et  indifferentiae,  qua 
Deus  possit  agere  vei  non  agere  ,  velle  hoc  vel  oppositum.  Removeri 
autem  duo  a  Dei  libertate  defectus  debent ,  qui  in  hbertate  nostra 
reperiuntur,  suspensio  nempe  judicii,  quae  in  Deo  omnia  sciente 
adesse  nequit ,  et  possibihtas  ehgendi  inter  bonum  et  malum, 
quae  pariter  Deo  inesse  nequit ,  qui ,  ut  loquitur  Augustinus  :  Pe- 
care  non  potest ,  stciit  negare  se  tpsum  non  potest.  Quae  postrema 
species  hbertatis  a  theologis  vocatur  contrarietatis ,  prout  duae 
primae  species  dicuntur  contradictionis  et  specificationis.  Porro 
libertas ,  qua  quis  immunis  fuerit  a  necessitate  intrinseca,  dicitur 
libertas  indifferenticB  seu  a  necessitate ,  qua  ab  extrinseca  tantum 
vi ,  hbertas  nuncui^sXuT  a  coactione.  Deo  igitur  adstruere  debemus 
hbertatem  indifferentiae ,  specificationis  et  contradictionis.  His 
positis ,  sit. 

PROPOSITIO. 
Deus  est  im?nutabilis  et  liber. 

294.  Haec  propositio  est  de  fide,  ut  ex  definitione  ipsius  ex- 
presse  patet ,  quae  data  primum  est  a  Concifio  Nicaeno  I ,  in  decreto 
de  Fide:  Eos  qui  dicunt  erat  aliquando ,  quando  non  erat.,,  aut 
mutabilem ,  et  coni^ertibilem  FiliumDei,  hos  anathematizat  ca- 
tholica  et  Apostolica  Ecclesia  (2).  Qua  definitione  relata  ,  hsec 
subjicit  S-  Ambrosius  ;  Arius  dicit  mutabilem  et  convertibilem 
J)ei  Filimn.  Quomodo  ergo  Deus  ,  si  mutabilis ,  cum  ipse  dixe- 
rit  :  Ego  sum,  et  non  sum  mutatus^f  Ac  rursum  in  Conc.  La- 
teranensi  IV ,  cap.  Firmiter ,  ubi  Deus  definitur  incommutabilis, 

(1)S.  Ambrosias,  Z?e/?c?elib.i,cap.  (2)  Ibid.   cap.    19,  nam  i3i.  Ea- 

18,  n.  120,  edit.  Maur.  alias  cap.  9.      dem    fidei    definilio  refertar    in  frag- 


PART.    II.    CAP.    II.    DE    DEI    IMMUT.    AC    IIB.  139 

Circa  libertatem  vero  Dei  Ecclesiae  fides  patet  ex  ipsius  ad  Deum 
orationibus ,  quae  inutiles  prorsus  essent ,  non  supposita  in  Deo 
libertate. 

295.  Luculenter  porro  Dei  immutabilitatem  apertissima  Scrip- 
turarum  testimonia  evincunt;  Num.  XXIII,  19  :  Non  est  Deus 
quasi  homo  vt  mentiatur  y  nec  ut  filius  hominisj  ut  mutetur ; 
tum  Psalmo  CI ,  28  :  Tu  autem  idem  ipse  es ,  et  anni  tui  non 
deficient;  sed  praecipue  Malacb.  III,  6  :  Ego  Dominus  et  non 
mutor,  In  Novo  autem  Testamento  :  Apud  quem,  ait  Jacobus 
Apostolus  ,  non  est  transmutatio ,  nec  vicissitudinis  obumbratio 
(  cap.  1 ,  17  ) ;  quae  quidem  Apostoli  verba  enarrans  S.  Gregorius  M. 
Ipsay  inquit ,  mutabilitas  umbra  esty  quce  quasi  obscuraret 
lucem  y  si  hanc  per  aliquas  vicissitudines  permutaret.  Sed  quia 
in  Deo  mutabilitas  non  venit,  nulla  ejus  lumen  umbra  vicis- 
situdinis  intercedit  (1). 

296.  Quae  cum  adeo  aperta  sint,  inutile  prorsus  est  Patrum 
testimonia  congerere  ad  banc  veritatem  adstruendam ,  quam  ratio 
ipsa  suadet.  Ex  triplici  enim  capite  S.  Tbomas  Dei  immutabibta- 
tem  deducit ;  1°  ex  eo  quod  Deus  sit  purus  actus  nibilque  babeat 
in  potentia ,  quidquid  autem  mutatur,  est  aliquo  modo  in  po- 
tentia  ad  illud  ad  quod  mutatur  ;  2°  ex  eo  quod  sit  omnino  sim- 
plex  omnisque  compositionis  expers ,  quae  necessario  inest  in  eo 
quod  mutatur ,  dum  successive  res  est  sub  diversis  terminis ,  uno 
recedente  et  altero  succedente ;  3°  ex  eo  quod  sit  infinitus ,  com- 
prebendens  in  se  omnem  perfectionis  plenitudinem  (2) ;  imo  Deo 
soli  ostendit  competere  absolutam  immutabilitatem  (3).  Ad  bas 
autem  rationes  referri  commode  possunt  cetera  argumenta  ,  qui- 
bus  Patres  utuntur  apud  Petavium  (4)  ad  banc  evincendam  Dei 

mento  ir  S.  Hilarii ,  n.  i'^  ,  edit,  D.  his  opportaniori  loco  dicemus. 

Coastantii,  Ord.  Benedict.  Verom  de  (i)  Moralium  lib.   xii ,   cap.  33  , 

his  fragmentis  editis  primo  a  Nic.  Fa-  edit.  Maurin.  n.  38,  al.  c,  17. 

bro  ac  postea  a   D.  Coustantio  ,  non  (2)   1 .  p.  q.  ix  ,  art.  i . 

unum  est  criticorum  judicium.   Plura  (3)  Ibid.art.  2;  Cfr.  etiam  Lessius, 

sunt  argumenta  intrinseca  et  extrinseca,  De  divinis  perfectionihus  ,  lib.   111*' , 

quae  ea,  generatim  saltem,  Hiiarii  non  cap.  i ,  3. 

esse,  cui  adscribunlnr ,  e?incunt.  De         (4^  Lib.    iii ,  cap.   i.  Patres  enim 


140 


TRACT.    DE    DEO. 


proprietatem^  quae  sic  breviter  S.  Fulgentius  complexus  est,  di- 
cens  Deum  nec  melioribus  rehus  nec  deterioribus  commutari, 
Neque  enim  habet  ubiproficiat  ipse  in  melius ,  aut  unde  in  de- 
terius  defi^iat.  Ille  quod  est,  semper  est ,  et  sicut  est,  ita  est^  non 
in  se  habet  non  esse  posse  quod  est,  quia  nec  in  se  habet  esse  posse 
quod  non  est.  Et  hoc  ^  quod  sic  est,  non  initio  prcevenitur ,  non 
fine  concluditur,  non  temporibus  volvitur^  non  locis  continetur, 
non  cetatibus  variatur.  Nihil  ihi  deest ,  quia  totum  in  illoest, 
nihil  ei  superest y  quia  nihil  prceter  illum  est  (1). 

297.  Nec  minus  solide  in  Deo  inesse  libertatem  constat. 
Libertate  enim  ,  cum  sit  maxima  intellectualis  naturae  perfectio , 
et  quidem  absolute  simplex  ,  profecto  carere  non  potest  Deus ,  ut- 
pote  perfectissimus.  Hinc,  ceterisomissis,  David(ps.  CXXXIV,  6) 
de  Deo  pronunciat,  quod  omnia  quc&cumque  voluitfecit  in  coelo^ 
in  terra ,  in  mari  et  in  omnihus  abyssis.  Cum  autem  Deus  sit 
actus  purissimus,  ut  in  deliberando  nihil  Deo  perfectius  esse  pos- 
sit ,  et  absque  baesitatione ,  cum  ipsi  perspecta  sint  omnia ,  ebgit 
quidquid  vult ,  ita  nec  in  agendo  eam  indilFerentiam  habere  po- 
test ,  quae  passiva  dicitur  et  suspensionis ,  sed  ab  omni  agternitate 
de  rebus  in  tempore  faciendis  sempiternum  habuit  consilium  et 
actionem,  eamque  plene  liberam,  ita  ut  aliter  potuerit  velle, 
quam  quod  voluit.  Hinc  Apostolus  :  Omnia  y  inquit,  operatur 
(Deus)  secundum  consilium  voluntatis  5MCp(Ephes.  I,  11) ,  id  est , 
pro  liberce  voluntatis  arhitrio ,  non  pro  necessitatis  obsequio,  ut 
explicatS.  Ambrosius,  Defide^  \\h.  II,  cap.  \I,n.  48 ;  idem  tradunt 
ceteri  Patres  adversus  quosdam  philosophos ,  qui  Deum  agere  ex 
necessitate  naturae  opinati  sunt ,  ut  hinc  etiam  inferrent  mundum 
necessario  et  consequenter  ab  agterno  productum  (2). 

298.  Ad  ea  porro  dispellenda  ,  quse  ad  hujusmodi  senten- 
tiam  tuendam  veteres  illi  afferebant ,  animadvertendum  est  cum 


inferant  Denm  prorsus  immutabilem  nitate;    5"  ex   ejusdem    perfectione  ; 

esse ,    1**  quia  nihil   Deo  contrarium  ;  6°  denique  quia  est  ipsissimum  bonum. 

2°  quia  Deum  est  id  ,  quod  est ;  3*»  quia  (1)  Epist.  ad  Theodorum  Senatorera, 

est  a  se ,   tcI  a  nnlio ,   sive  xternus  ;  cap.  ^,  n,  ^, 

4®  id  ipsum  conficiunt  ex  ipsius  infi-  (2)  Cfr.  Petav.  lib,  v,  cap.  4- 


PART.    II.    GAP.    II.    DE    DEI    IMMUT.    AG    IIB.  141 

S,  Thoma,  p.  I,  q.  19,  art.  3,  licet  Deus  ex  necessitate  velit 
bonitatem  suam,  eum  tamen  non  ex  necessitate  velle  ea ,  quae  vult 
propter  bonitatem  suam,  quia  bonitas  ejus  potest  esse  sine  aliis; 
pro  nutu  ergo  voluntatis  suae  eas  creaturas  produxit,  quae  essent 
bonitatis  suae  participes  ,  et  quidem  eo  gradu  et  numero  ,  quo  ilii 
magis  placuit ;  postquam  vero  eas  voluit ,  ex  necessitate  easdem 
amat ,  ex  necessitate  ,  inquam ,  bypothetica  ,  quae  cum  hbertate 
amice  consistit. 

299.  At  qua  ratione  omnimoda  Dei  immutabilitas  cum  summa 
ejus  hbertate  amice  consistere  potest  ?  Hoc  sacrum  plane  aenigma 
recte  vocaveris ,  cui  solvendo  praestantissimi  theologi  impares  se 
se  professi  sunt.  Quod  tamen  verosimilius  conferre  nobis  videatur 
ad  ejus  solutionem ,  in  explanatione  difficultatum  afferemus. 

DIFFICULTATES. 

300.  Obj.  prima.  Deus  de  non  operante  fit  operans ,  ut  patet  in 
creatione ;  novas  acquirit  denominationes ,  Domini ,  ex.  gr. ,  Sal- 
vatoris,  etc.  quod  magis  elucet  in  Incarnatione ,  qua  factus  est 
homo  (1);  ergo  Deus  mutari  potest. 

301.  Resp.  Dist,  antec,  Ahquid  dando  seu  extrinsece,  conc; 
aliquid  accipiendo  vel  acquirendo,  neg,  Itaque  tota  mutatio  est  ex 
parte  creaturarum,  quae  a  non  esse  ad  esse  transeunt,  non  au- 
tem  in  Deo,  qui  in  producendis  creaturis  elicit  actum  illum, 
quem  ab  aeterno  habuit,  per  exercitium  suae  omnipotentiae  in 
tempore.  Sic  novas  acquirit  denominationes  extrinsecas  et  relate 
ad  creaturas ,  quae  incipiunt  dominum  habere  in  sua  ipsarum  pro« 
ductione;  ipse  tamen  natura  sua  Dominus  est,  suppositis  creatu- 
ris.  Idem  dic  de  Incarnatione ,  per  quam  humana  natura  assumpta 
est  ad  unionem  hypostaticam  a  divini  Verbi  persona,  quatenus 
coepit  sustentare  ac  terminare  humanitatem ;  quae  quidem  ter- 
minatio  ac  sustentatio  neque  nova  perfeclio  est ,  neque  motus  ad 


(1)  Notandam  liic  obiter  est  lias  eas-  apndOrigenem,Iib.  ivcontraeamdein, 
dem  difficaltates  promovisse  Gelsam  n<  i^ ,  edit.  de  la  Rae  Monachi  Maarini. 
adversos   doctrinam    de    IncarDatione 


142.  TRAGT.    DE    DEO. 

novam  perfectionem ,  qua  Deus  in  se  immutetur  aut  perficiatur, 
sed  merum  exercitium  virtutis  illius  infinitae ,  quam  habet  in  ra- 
tione  suppositi ,  vi  cujus  eodem  prorsus  modo  in  se  permanens 
potest  rationalesL  creaturas  facere  suas,  eas  sibi  assumendo  et  eve- 
hendo  ad  hypostaticam  unionem.  Verum  de  hoc  argumento  in 
tractatu  de  Incarnatione. 

302.  Obj,  secunda.  Deus  habet  cognitiones  et  volitiones  con- 
tingentes  et  hberas ;  atqui  ejusmodi  cognitiones  et  voHtiones  sunt 
intrinsecae  Deo  ,  et  ab  ipso ,  realiter  saltem ,  minime  distinctae ; 
Deus  igitur  mutari  intrinsece  potest.  - 

303.  Resp.  Dist,  maj.  Objective  seu  relate  ad  creaturas,  conc; 
subjective  ,  seu  relate  ad  se ,  ac  in  se  ipsis  spectatas  ,  ne(/.  Cogni- 
tiones  et  voHtiones  istoe  sub  duphci  respectu  considerari  possunt , 
et  in  se  ipsis ,  seu  ut  fertur ,  in  sua  entitate ,  et  prout  ad  ter- 
minum  suum  referuntur  seu  in  suo  objecto.  Si  in  se  ipsis  ac  in 
sua  entitate  spectentur,  utpote  intrinsecte  seu  intimae  Deo,  cum 
quo  identificantur,  necessariae  sunt  et  immutabiles ;  si  vero  spec- 
tentur  prout  referuntur  ad  ea ,  quae  extra  Deum  sunt ,  seu  in 
suo  objecto ,  hberae  sunt ,  contingentes  ac  mutabiles ,  sicut  con- 
tingentia  et  mutabilia  sunt  ejusmodi  objecta  ,  ad  quae  referuntur. 
Notandum  autem  est  Deum  habere  ejusmodi  cogniliones  et  voH-  | 
tiones  per  unicam  et  simpHcissimam  tendentiam ,  seu  actum  in-  I 
tellectus  et  voluntatis  in  objecta  contingentia  ,  indistinctum  ab  ' 
intellectu  et  voluntate  in  objecta  illa  tendenlibus,  modo  plane 
divino ,  utpote  aeterno ,  invariabili  atque  incapaci  cujuscumque 
successionis  ,  ignorantiae ,  levitatis  alteriusve  imperfectionis. 

304.  Quod  ut  melius  intelligatur,  prae  oculis  habenda  est  doc- 
trina  S.  Tbomae ,  quo  in  obscurissimo  hoc  argumento  nemo  hu- 
cusque  verosimilius  ahquid  protuHt.  Porro  voluntas  Dei,  inquit 
ipse  (  Contra  Gentes ,  Hb.  I ,  cap  82 ,  num.  4  ) ,  uno  et  eodem  actu 
vnlt  se  et  alia ;  sed  habitudo  ejus  ad  se  est  necessaria  et  natura- 
lis;  habitudo  autem  ad  alia  est  secundum  convenientiam  quam-' 
dam  y  non  quidem  necessaria  et  naturalis ,  neque  violenta,  aut 
innaturalis,  sed  voluntaria  (1).  Quod  autem  est  voluntarium, 

(1)  Ex  hoc  aatem  S.  Doctoris  texta      deprehendimas  ,  jaxta  ipsias  mentem  , 


PART.    II.    CAP.    II.    DE    BEI    IMMUT.    AC,  IIB.  143 

neque  naturale ,  neque  violentum ,  neque  necesse  est  esse,  Hinc 
juxta  S.  Tliomam  non  diversa  ,  sed  una  eademque  est  actio  ,  qua 
Deus  seipsum  vult,  et  vult  creaturas.  Attamen  liac  eadeui  actione 
Deus  seipsum  necessario  vult ,  creaturas  vero  libere ,  cujus  rei 
rationem  tradit  in  quaest.  19  superius  laudata  :  Cumenim,  in- 
quit,  honitas  ejus  y  quce  est  proprium  suce  volmitatis  objectum , 
sit  perfectay  et  esse  possit  sine  aliis,  cum  nihil  ei  perfectionis  ex 
aliis  accrescaty  sequitur ,  quod  alia  a  se  velle  non  sit  necessa- 
rium  y  sed  liberum  et  voluntamum,  Eadem  itaque  divinse  volun- 
tatis  actio  est  necessaria  et  libera;  necessaria  et  immutabilis  est, 
si  in  seipsa  spectetur  ,  et  consideretur  intrinsecum  et  primarium 
ejus  objectum,  nempe  divina  bonitas;  libera  vero  et  mutabilis 
est,  si  referatur  ad  id ,  quod  extra  Deum  respicit  tamquam  se- 
cundariumobjectum,  hoc  est,  si  considerentur  creaturae,  ad  quas 
porrigitur ,  et  vult  tantum  secundum  quamdam  convenien- 
tiam  (1). 

305.  Inst.  1°  Deus  potuit  babere  alias  cognitiones  et  volilio- 
nes  ab  iis  quas  habet;  imo  2°  diversa  ratione  fertur  semper  in 
objecta  ,  prout  ista  diversa  ratione  se  habent ;  ex.  gr.  modo  cogno- 
vit  Incarnationem  futuram,  modo  praesentem  aut  praeteritam; 
Petrum  vel  diligit  ut  justum ,  vel  postea  odit  ut  peccatorem  ,  et 
ita  porro ;  ergo  perpetuae ,  non  solum  extrinsecse ,  sed  sibi  intrinse- 
cae  mutationi  obnoxius  est. 

306.  Resp.  Ad.  1"^ ,  Dist,  Absque  mutatione  ac  transitu  de  una 

ei ,  qnod  voluntariam  est   non  solam  hinc  illa  omnia ,   qnse  appetit  et  vnlt , 

opponi  id  ,   qaod  est  violentum  ,  sed  vel  appetit  et  vult  ut  finem,  vel  appetit 

etiam  necessarium  et  naturale,  secus  et  vult  propter  finem.  Appetit  et  vult 

ac  adstruant  Janseniani ;  tum  liberam  finem   necessario ;  appetit  et  vult  ea, 

divinaBvoluntalisactionem  ,  qua  creatas  quae  sunt  propter  finem  libere  ,  si  abs- 

res  respicit ,  non  differre  a  necessaria  ,  que  ipsis  finis  a;que  haberi  possit.  Di- 

qua  se  ipsum  vuh  et  amat ,  nisi  habi-  vina  voluntasest  conjuncta  immediate 

tudine  quadam  et   convenientia  ,   qua  fini  et  possidet  nempebonilatem  suam 

causa  cum  re  a   se  eiFecta   congruit ,  qua  fruitur ;  hinc  necesse   non   habet 

tamquam  termino  quodam  ,  in  quem  appetere  alia  propter  finem  ,  si  ipse  est 

libera  Dei  actio  dirigitur.  finissuu8,necvultni8i  secundumquam- 

(1)  Juxta  ejusdem  S.  Doctoris  prin-  dam  convenienliam  liberam.  Cfi:.  Cow- 

cipia  cum  bonam  volantatis  sit  finis  ,  tra  Gentes ,  lib.  i ,  cap.  8o. 


144  TAAGT.    DE    DEO» 

cognitione  aut  volitione  in  aliam  sive  diversam  sive  contrariam , 
conc;  cum  ejusmodi  transitu  ,  neg,  ac  neg.  cons,  Quia  omnis 
mutalio  dicit  essentialiter  mutationem  a  termino  a  quo  ad  termi- 
num  ad  quem  transitur,  ac  proinde  transitus  de  uno  ad  aliud 
mutatio  definitur. 

307.  Ad2°^,  Neg.  Quia  Deus  unico  actu  aeterno,  simplici,  in- 
variabili  ac  realiter  indivisibili  fertur  in  omnia  objecta  voluntatis 
ac  intellectus  sui  secundum  omnes  modos  ipsorum ,  seu  diversam 
rationem  qua  se  habere  possunt.  iEternitas  enim  licet  in  se  in- 
divisibilis  sit  ac  simplicissima ,  virtualiter  tamen  complectitur 
omnia  tempora ,  et  omnia  objecta ,  quae  in  tempore  sunt  juxta 
ipsorum  varietates  ac  diversos  status ,  quibus  obnoxia  suut.  Deus 
autem  est  sua  seternitas.  Hinc  uno  eodemque  actu  cognoscit  In* 
carnationem  ut  futuram  pro  eo  tempore ,  quo  futura  est ,  praesen- 
tem  pro  eo  tempore  ,  quo  est  praesens ,  praeteritam  denique  pro 
€0  tempore ,  quo  praeterita  est ;  sic  uno  eodemque  actu  odit  Pe- 
trum  pro  eo  tempore,  quo  injustus  est,  et  quia  injustus  est,  et 
amore  prosequitur  pro  eo  tempore  ,  quo  sanctus  est ,  et  quia  est 
sanctus ;  hinc  sequitur  totam  mutationem  extrinsecam  et  objecti- 
vam  esse,  nulla  vero  ratione  intrinsecam  et  essentialem. 

308.  Non  est  cur  diutius  easdem  difficultates  diversa  ra- 
tione  prosequamur;  satis  erit  ad  omnia,  quae  objici  possint, 
posita  atque  statuta  principia  applicare ,  ut  earum  solutio  ha- 
beatur  (1). 

(1)  Ejasmodi  difficaltates  longe  pro-  nQViSuares ,  Metaph,  Disp.  xxx ,  sect. 

trahitet  evolvit  Tournely  ,  Tractatude  viii  et  ix  ,  abi  fase  mentem  S.  Thomae 

Deo  ,  qaaest.  thi  ,  art.  anico ,  concl.  explicat. 
Gfr.  etiam  Petav.  lib.  iv,  cap.  4 ;  nec 


PART.    II.    GAP.    III.    BE    INF.    IMM.    ET    MT.    DEI.  145 

CAPUT    III. 
DE    INFINITATE,    IMMEWSITATE    ATQUE    JETERNITATE    3)EI. 

309.  Tria  hsec  attributa  pariter  sub  uno  capite  complexi  sumus 
non  solum  ob  communem  fontem ,  ex  quo  necessario  dimanant , 
nempe  ex  eo  quod  Deus  sit  ens  a  se  ,  verum  etiam  ob  eorum  inter 
se  connexionem. 

310.  Praeter  alios  multos  circa  has  perfectiones  errant  Soci- 
niani ,  qui  1°  inficiantur  Dei  essentiam  infinitam  esse  in  omni 
genere  perfectionis  (1) ;  2^  asserunt  Deum  immensum  dici  posse 
ratione  virtutis  et  operationis  ,  non  autem  ratione  essentiae 
suae  (2) ;  3°  Deum  eo  tantum  sensu  aeternum  statuunt ,  quod 
principio  et  fine  careat,  non  autem  omni  successione  ac  tem- 
porum  diiferentiis  (3).  Adversus  quos  errores  has  statuimus  pro- 
positiones. 


(1)  Sic  in  Fragmento  Catechismi 
Cracoviens.  qui  exlat  in  tom .  i  Bihlioth. 
Fratr.  Polon.  Irenopoli  i656  ,  cap.  i, 
p.  685,  ubi  Faustns  Socinus  negat  ,  ex 
eo  quod  infinita  sit  Dei  potentia  ,  inferri 
posse  infmitam  esse  ejusdem  essentiam, 
qui  deinde  statuit  nihil  se  prorsus  ha- 
bere  quod  de  hac  re  statuat. 

(2)  Ibid. 

(3)  Ita  Socinus  in  Prceleot.  Theolog. 
tom.  I.  Bihlioth  Frat.  Polon.  cap.  8, 
p.  545  ,  ubi ,  ut  respondeat  ad  tertiam 
rationem  Calvinistarum  :  Nihil  esse  in 
hominis  potestate  ,  sed  omnia  ex  Dei 
decreto  pendere,  vel  certe  necessaria 
esse  ex  Dei  proBnotione  seu  prcpscientiap 
negat  Deo  praescientiam  liberorum  fu- 
turorum ,  negat  praeterea  Deo  omnia 
esse  prasentia  in  aeternitate  ,  in  qua 
nulla  sit  successio  ,  et  addit :  Tempus 


enim  cefernum  est ,  quidquid  theologi 
nostri  contra  disputent ,  semperque  et 
fuit  et  futurum  est ,  ut  et  prcetertum 
aliquid  et  prcesens  ,  et  futurum  sit. 
Nec  vero  in  mundi  creatione ,  ut  ipsi 
arbitrantur,  tempus  primum  extitit , 
sed  tantummodo  temporis  mensura 
qucedam...  quamohrem  ipsius  quoque 
Dei  respectu  aliquid  prceteritum ,  ali- 
quid  vero  prcesens  ,  aliquid  etiam  fu~ 
turum  est.  Merito  proinde  Leibnilzius 
de  Socinianis  in  Epistola  ad  Land- 
gravium  de  Hesse-Rhinfels ,  1 69 1 ,  pro- 
nunciat  :  Jls  ont  une  idee  tres-basse 
de  Dieu :  il  semble  quils  Vattachent 
a  un  certain  lieu ,  qu'ils  lui  refusent 
la  prdscience  comme  contraire  d  la 
libertd  humaine.  Cfr.  Pensdes  de  Leib-^ 
nitz ,  Paris  1819,  p.  247  tl  seq.  vel 
edit.  Bruxell.  i838  ,  tomii ,  p.  364. 


T.  II. 


10 


146  TRACT.    DE    DEO. 

PROPOSITIO    I. 

Deus  est  infinitus  absolute  et  in  omni  genere  perfectionis. 

311.  Infinitas  definiri  potest  summa  et  absoluta  perfectio  : 
summa  :  quatenus  omnem  perfectionem  continet;  absoluta,  qua- 
tenus  nec  modum  agnoscit  nec  mensuram  (1).  Deum  igitur  hoc 
sensu  infinitum  esse  in  ratione  entis ,  ut  praefertur ,  et  quidem  in- 
finitate  intensiva ,  sic  breviter  ostendimus. 

312.  Deus  ex  dictis  est  ens  a  se ;  ergo  est  infinitus.  Etenim  si 
Deus  est  ens  a  se ,  ac  proinde  necessarium ,  a  nulla  causa  potuit 
limitari  aut  circumscribi :  non  a  se ,  quia  sibi  non  dedit  esse ;  non 
ab  alio,  quia  a  nulla  causa  esse  accepit  (2).  Debet  ergo  Deus  esse 
plenitudo  enlis  ,  adeoque  infinitus ,  et  quidem  in  omni  perfectio- 
num  genere  (3).  Addo ,  quod  si  Deus  esset  finitus,  jam  non  esset 
id  quo  nihil  melius  excogitari  possit,  quod  prorsus  abhorret  ab 
ipsa  notione  Dei.  Hinc  de  eo  in  Psalmo  CXLIV ,  3  ,  dicitur  : 
Magnus  Dominus  et  laudabilis  nimis  et  magnitudinis  ejus  non 
est  finis. 


> 


(1)  Cfr.  Suarez ,  De  Deo  ,  lib.  ii  , 
cap.  I  ,  ubi  rejectis  diversis  tlieologo- 
rum  placitis  circa  nolionem  infinitatisj 
nura.  5,  conciudit  Deum  dici  iufmitum 
in  ratione  entis  et  quidem  inteusiva  , 
ita  ut  iniinitas,  quae  de  Deo  praedicatur, 
sit  negatio  limitationis  in  ipsius  essen- 
tia.  flinc  Deusdicitur  infmitus  simpli- 
citer ,  proprie  et  qaasi  a  priori ,  quia 
tantse  perfeclionis  est ,  ut  non  possit  in 
ea  habere  superiorem,  nec  scqualem, 
qui  sit  distinclae  naturae  ;  unde ,  pro- 
sequitur  ipse  ,  in  hac  negatione  limita- 
tionis ,  continetar  ilia  infinitas  ,  quge 
intelligitur  in  contiiientia  omnis  per- 
fectionis  possibilis,  velcogitatabilis,  con- 
tinentia  ,  inquam  ,  formali  vel  eminen- 
tiali ,  cum  summa  perfectione  possibili, 
in  quacumque  perfcctione,  et  modo  lia- 


bendiillam;  tum  inhacnegalioneetiam 
includitar ,  continere  sub  se  sine  ulfo 
termino  omnia  ,  quae  quocumque  raodb 
perfecta  cogitari  possunt  ,  etiamsi  in 
infinitum  in  eis  procedatur  in  gradu 
majoris  et  majoris  perfeclionis  sine  ter- 
mino.  Et  hjec  ad  mentem  S.  Thomae 
p.    i,q.  7,  a.   I. 

(2)  Cons.  S.  Th.loc.cil. 

(3)  Cfr.  Less.  lib  .  i.  Ex  his  quae  dicla 
sunt  de  infinitate  Dei  facile  colligi  po- 
test  eam  Deo  convenire  ex  notione  entis 
necessarii ;  tum  non  esse  infinitum  , 
quod  non  est  necessarium  ;  demum  in- 
finito  seu  Deo  nihil  propterea  addi  vel 
detrahi  posse,  Deumque  non  posse  vel 
deficere  vel  proficere  eo  ipso  quod  in- 
crementi  vel  decrementi  incapax  sit, 
quia  quod  ipse  est ,  necessario  est. 


PART.    II.    CAP.    III.    DE    IPfF.    IMM.    ET    ^T.    DEI.  147 

DIFFICULTATES. 

313.  Obj.  1°  In  Scripturis  interdum  minus  proprie  aliquid  in- 
finitum  dicitur,  ex.  gr.  Num.  XXXII,  l,de  filiis  Ruben  et  Gad  dici- 
tur  :  Erat  illis  injiimentis  infiniia  substantia ,  et  alibi,  nihil  igitur 
vetat  hanc  vocem  eodem  sensu  accipi ,  cum  Deum  infinitum  esse 
dicunt,  2°  ad  exponendam  sciHcet  summam  divinae  virtutis  effica- 
ciam  atque  prsestantiam.  Sane  3®  si  Deus  esset  absolute  infinitus 
vel  excluderet  ceterorum  entium  existentiam ,  quae  cum  ente 
absolute  infinito  consistere  nequeunt,  vel  4<>  complecteretur  etiam 
istorum  entium  perfectiones  in  se.  Sic  5®  creaturjB  omnes  essent 
aequaliter  perfectae  ,  quia  omnes  aequaliter  a  Deo  distarent ,  quae 
quidem  omnia  ,  hisque  simiHa  ,  absurda  sunt;  ergo. 

314.  Resp.  Ad  1™,  Conc.  antec.  neg.  co?is.  Ex  subjecta  enim 
materia ,  ut  dicitur ,  quando  vox  aHqua  proprie  vel  improprie 
usurpetur  ,  dignosci  potissimum  debet.  Improprie  autem  adhiberi 
vocem  infinitum  in  exemplo  adducto  aHisque  simiHbus  patet ,  quia 
ea,  de  quibus  dicitur,  infinitathm  proprie  dictam  non  patiuntur, 
imoexcludunt;  dum  vero  DeoappHcatur,  eam  proprie  sumendam 
esse  ratio  ipsa  evidenter  ostendit.  Addo ,  falso  supponi  nos  ex  Scrip- 
turis  Deum  infinitum  ostendere  ,  eo  quod  infinitus  dicatur ,  nam 
nuspiam  in  Scripturis  Deus  infinitus  dicitur,  sed  hanc  proprietatem 
Scriptura  Deo  tribuit  per  negationem  ,  negando  sciHcet  terminum 
ullum  inveniri  in  ejus  perfectione  ,  ut  patet  ex  adducto  loco 
Ps.  CXLIV. 

315.  Ad  2*»,  Dist.  Et  hoc  ipso  evincitur  Deum  absolute  infi- 
nitum  esse,  conc;  detrahitur  huic  perfectioni ,  neg.  Dei  enim  vir- 
tus  et  efficacia  est  ipsa  divina  substantia.  Addatur  absurdum  esse 
tribuere  infinitam  efficaciam  ei,  qui  non  sit  absolute  infinitus. 

316.  Ad  3™,  Dist.  Excluderetur  ceterorum  entium  existentia, 
si  Deus  diceretur  infinitus  extensivey  seu  per  modum  quantitatis, 
conc;  si  intensive  ,  prout  expositum  est,  neg.  (1). 

317.  Ad  4»»,  Dist.  Sive  formaHter  sive  eminenter,  conc;  for- 
maliter ,  neg, 

(\)  Cfr.  Saarez  loc.  cit. 

10. 


148  TRACT.    DE    DEO. 

318.  Ad5°*,  Dist,  Si  creaturarum  perfectio  desumenda  esset 
a  distantia  perfectionis  divinae ,  conc;  si  apluribus  aut  paucioribus 
perfectionis  gradibus  ,  quos  a  Deo  creaturae  acceperunt ,  neg» 

PROPOSITIO  II. 

Deus  est  immensus  rebusque  omnihus  et  locis    intime 
prcesens  essentia  sua. 

319.  Deum  immensum  esse  de  fide  est ;  expresse  enim  defini- 
tum  id  fuit  in  Conc.  Later.  IV.  cap.  Firmiter ,  ubi  Concilium  pro- 
fitetur  se  credere  Deum  immensum  esse ;  addi  debet  symbolum 
Athanasianum ,  in  quo  dicitur  :  Immensus  Pater,  etc. 

320.  Ad  faciliorem  propositionis  intelligentiam  observandum 
est  l^  immensitatem  confundendam  non  esse  cum  infinitate;  ista 
enim  dicit  negationem  termini  in  perfectione  essentiali ,  ut  supe- 
rius  declaravimus ;  illa  dicit  negationem  termini  in  substantiali 
prsesentialitate ,  ut  scliolae  loquuntur.  Seu  infinitas  afficit  uni- 
verse  excellentiam  perfectionis  essentialis  Dei ,  iinmensitas  afli- 
cit  praecise  modum  existentiae  divinae  essentiae,  quatenus  ex  se  et 
eodem  modo  permanens  possit  esse  intime  praesens  omnibus 
rebus  et  locis  non  solum  prsesentibus  ^  sed  etiam  possibilibus  in 
infinitum. 

321.  2o  Non  esse  confundendam  immensitatem  cum  ubiquitate, 
ut  aiunt;  nam  immensitas  est  attributum  absolutum,  Deoque 
iiecessarium ;  at  esse  ubiquenon  convenit  illi  absolute ,  sed  solum, 
ut  dicitur  ,  hypotbetice,  seu  ex  suppositione  creaturarum  existen- 
tium,  quarum  productio  Deo  libera  fuit;  quare,  ut  cetera  discri- 
mina  praeteream,  liberum  Deo  fuit,  babere  vel  non  habere  ejus- 
modi  denominationem  existentis  ubique  (1). 

(1)  Peiavius ,  lib.  iii ,  cap.  7  ,  §  5  ,  quod  rem  nullam  spiritalem  subsiantia 

opporlune  observat  :  Ne  temere  statini  sua  esse  in   loco  putant ,  sed  actione 

hceresis  inscribatur    iis ,  qui   Deum  sola  ,    quod  de  angelis   ac  spiritibus 

ubique  esse  negent ,  videndum  prius  etiam  creatis  theologi  veteres  ,  ac  post 

quo  id  sensu  faciant.  Potest  enim  sub-  eos  S.  Thomas  ejusque  discipuli  sen- 

esse  dvplex.  Nam  sieoilludaffirmani ,  tiunt ,  reprehendendi  non  sunt ;  certe 


PART.    II.    CAP.    m.    DE    INP.    IMM.    ET    ^T.    DEI.  149 

322.  3°  S.  Thomatn,  p.  I ,  q.  8,  art.  3  ,  divinam  immensita- 
lem  sic  exponere  :  Deus  est  in  omnibus  per  potentiam ,  in 
quantuni  omnia  ejus  potestati  subduntur;  est  per  prcesentiam 
in  omnibus ,  in  quantum  omnia  nuda  sunt  et  aperta  oculis  ejus; 
est  in  omnibus  per  essentiam ,  in  quantum  adest  omnibus ,  ut 
causa  essendi,  Primum  et  secundiun  oranes  fatentur ;  at  postre- 
mum ,  in  quo  peculiari  ratione  Dei  immensitas  consistit ,  post 
nonnullos  veteres  Judaios  ,  Valentinianos ,  Gnosticos ,  Manichaeos 
et  Anthropomorphitas  ,  in  dubium  passim ,  ut  diximus ,  revocant 
Sociniani ,  nec  fidei  caput  esse  contendit  Beausobre(l).  Catholica 
itaque  veritas  vindicanda  est,  quae  docet  Deum  omnibus  adesse  per 
essentiam ,  ita  ut  omnia  substantia  sua  intus  repleat ,  exteriusque 
circurascribat  ac  teneat. 

323.  Sic  igitur  rera  ex  Sacris  Litteris  in  primis  conficimus  : 
Baruch  III,  25,  Deus  expresse  dicitur  Eoccelsus  et  immensus; 
Job  XI,  8,  Deus  asseritur  Excelsior  coelo ,  profundior  inferno ,  lon- 
giorterra,  et  latior  mari ;  unde  aiebat  David  Psalm.  CXXXVIII, 
7  et  seqq.  :  Quo  ibo  a  Spiritu  tuo  ?  Et  quo  a  facie  tua  fuijiam  9 
Si  ascendero  in  coelum  y  Tu  illio  es  y  si  descendero  in  infernum , 
ades,  etc.  Sed  omniumapertissime  hoc  S.Paulus  docuitAct.XVII,28, 
ubi ,  cura  asseruisset  Deum  non  longe  esse  ab  unoquoque  nostrum, 

fidei  ad  causam  trahenda  res  non  erit.  Beausobre  vero  in  sna  Histoire  criti- 

Sin  ideo  defendunt ,  quod  vel  totam  ,  que  de  ManiMe^  liv.  iii,  chap.  4,  n.4, 

quam  late  patet ,  universitatem  rerum  curn  fassus  essel  errorem  ,  quo  asserilur 

occupari  ab  illius  substantia  non  cre-  limitibus    circumscribi   essentiam  Dei 

dunt ,  vel  a  quibusdam  ob  foeditatem  relate  ad    spatium ,   admissum   a  Ma- 

ac  turpiiudinem  eximunt ,  atque ,  ut  nichaeis  fuisse  juxta  ipsorum  pqncipia  , 

verbo  dicam  ,  si  alicubi  esse  substan-  tamen  subdit ,  prout  jam  praestitit  circa 

tiam  Dei  ,    velut  in  coelo  ,  stataunt  ,  naturam  Dei  corpoream  :  C^^tait  sans 

alibi  non  esse  docent ,   quce  Vorstii  doute  une  etreur  consid^rable  ,  que  de 

aliorumque  sententia  fuit ,  manifestce  nier  Vimmensit^  suhstantielte   de   la 

hwresis  tenentur.  Divinite  ,  mais  il  faut  pourtant  con- 

(1)  CIV.  Petav.  ibid.§  2  etseqq.  ubi  venir  que ,   tant  qu'on    lui  conserve 

recenset  adversarios  Lujus  divinac  pro-  celle  de  connaissance  et  de  pouvoir , 

prietatis  ,  eos  qai  niale  de  ea  senserunt,  la  religion  demeure  dans  son  entier  ; 

inter  quos  memorat  etiam  Augustinum  quod  dciude  fuse  prosequitur, 
Steuchum  Engubinum. 


150  TRACT.    DE    DEO. 

rationem  adjecit ,  dicens  :  In  Ipso  eyiim  vivimus ,  movemuret  su- 
mus;  quibus  verbis  profecto  Dei  immensitas ,  ejusque  ubique 
praesentia  substantialis ,  ut  aiunt ,  adeo  diserte  significatur ,  ut 
plane  supervacaneum  sit  alia  congerere. 

324.  Secundo  ex  Patribusidipsum  concluditur,  quorum  summa 
in  eo  concordia  est ,  inquit  Petavius  (1),  ac  tiieologorum  omnium, 
nuUo  certo  loco  definiri  Dei  substantiam ;  qui  praeterea  adnotat 
duos  apud  veteres  usu  contritos  esse  divinae  immensitatis  decla- 
randae  modos.  Nam  aut  asserunt  sic  intra  omnia  Deum  esse  et 
implere  omnia ,  ut  etiam  extra  omnia  sit ;  aut  non  contineri  locis 
omnibus  ac  substantiis  ,  sed  ea  continere  complectique  omnia  (2), 
Nobis  satis  sit  verba  Tbeophili  Antiocheni  adducere  ,  quibus 
eleganti  similitudine  ejusmodi  rerum  omnium  complexum  ac  com- 
prehensionem  explicat  :  Quemadmodum ,  inquit,  punictim  ma- 
lum  corticem  habens ,  qiio  comprehenditur ^  intus  habet  man-^ 
siu7iculas  loculoscpie  plures  y  membranis  interceptos ,  ac  multa 
grana  in  seipso  locata  continet;  sic  universa  creatura  a  Beispi- 
ritu  comprehenditur  y  et  spiritus y  qui  comprehendit  ^  cum  crea- 
tura  comprehenditur  a  manu  Dei  (3). 

325.  Sed  tertio  huic  veritati  ratio  ipsa  suffragatur ,  quam  urget 
S.  Thomas,  loc.  cit.  art.  1.  Deus  enim  ubique  semper  agit  virtute 
et  operatione  ,  ut  omnibus  continue  seu  jugiter  det  esse,  sive  res 
existentia  perseverantes  faciat ,  atqui  Deus  agit  virtute  et  opera- 

(1)  Loc.  cit.  §  7.  nipotens  J)en8?quid?  nisi  incBstima- 

(2)  Ita  apudeuindemS.  Athanasios,  hilis  ^ene/fahilis ,  incomprehensihilis  ^ 
qni   Epist.  ad  Serap.    Filium   (quod  uUra    omnia ,   extra   omnia  ,    proeter 
universe  de  Personis  omnibus  inlelligit)  omnia  ?  Et  eleganter  Prudentias  :  Ex' 
et  uhique  esse  ,  ait ,  et  extra  omnia ,  traque  et  intus   implel  ac  superfluit, 
^ctvret^ov    ioTi  y     Kcti    i%a     ttuvtcov    av,  {&)  'Ov  rpoTrof  yecf)  poece^ovtret  (pXoto^ 
S.  Hierouymus   in  Isaiam  ,  cap.  66,  rov  vtftix,ovTct  udr^v  yiv^ov^txn /^ovec^  , 
Deum  et  forinsecus  et  intrinsecus  esse  x-^i  B-ijKctff  voXXecs  ^ice^cppt^ojtciyus  ^iu 
dicit.   Ambrosiaster    in    Cotnmentario  ^f^tvoov  ^  Kctt  7ro>^Xovs  kokkovs  X^itrovs 
in  Epist.  ad  Ephes.  :  Dcus ,  inquil ,  ^v    ctvr^  KxroiKouvrxg'   ovrais  n   '^ectrec 
nonsolufn  implet  omniOf  sed  et  excedit.  Kri<ris  Tri^ii^irett  vtfo  'rvev/tcxro^  B-eov  , 
Nec  enim  clauditur  ,  sed  omnia  intra  ft-o^t  ro  Trvtv/tcx  ro  Trtpitxov  a-vv  r*l  Kritrti 
se  hahet»  S.  Augustinus ,  serm.  1.  De  Trefti^c^trect  wVe   z^^fof  B-eou. 

verbis  /fpost, :  Quid  est ,  inquit ,  om- 


PART.    II.    GAP.    III.    DE    INF.    IMM.     ET    JET.    DEl.  151 

tione  a  substanlia  sua  minime  distincta  ;  ergo  sicut  virtute  et  ope- 
ratione  ubique  Deus  est ,  ita  etiam  substantia  et  essentia  sua  Deus 
rebus  omnibus  adest  intime  omnino  prsesens  (1). 

DIFFICULTATES. 

326.  Obj.  prima.  1°  Scripturae  passim  Deum  in  coelo  esse  in- 
culcant ;  ferri  de  loco  in  locum  ambulando,  descendendo ,  etc. ;  in 
terris  autem  inhabitare  in  templo  ,  in  arca  ,  etc.  2°  Quae  quidem 
sententia  inhaesit  veteribus  hebraeis  ac  patriarchis  ipsis  ac  prophe*. 
tis ;  Rebecca  enim  (  Gen.  XXV  ,  22 )  perreocit  ad  consulendum  Do* 
minum;  sic  Jacob  (ibid.  XXVIII,  16)  cum  evigilasset  de  somno 
ait :  Vere  Dorninus  estin  loco  isto  y  et  ego  nescieham;  et  (Jon.  I,  3) 
Surrexit  Jonas ,  ut  fugeret  in  Tharsis  afacie  Domini;  ergo, 

327.  Resp.  ad  1™ ,  Dist.  Figurate  et  improprie ,  vel  ratione 
pecuharium  effectuum ,  quibus  se  Deus  speciaH  ratione  manifes- 
tat ,  conc;  proprie  et  ad  exclusionem  ahorum  locorum ,  neg.  Mul- 
tiplici  sensu  Deus  in  coelo  esse  dicitur ,  vel  ahbi ;  nempe  in  coelo 
speciali  manifestatione  gloriai  suae  beatis  ;  sicut  et  in  justis  per 
gratiam ,  quam  cordibus  eorum  infundit ;  in  Christo  per  unionem 
hypostaticam  ,  qua  humana  natura  divinse  unitur ,  ab  eaque  regi- 
tur  ac  sustentatur ;  in  Ecclesia  per  assistentiam,  qua  iilam  prote- 
git;  in  arca  ,  in  templo  ad  cultum  excipiendum ;  in  omnibus  deni- 
que  rebus  ,  ut  causa  essendi ^  quemadinodumloquitur  S.  Thomas. 
Item  descendere  dicitur  Deus,  ambulare  ,  accedere,  quatenus  ah- 
quid  prsestat  in  terra,  quod  praeter  usitatum  naturae  cursum  mira- 


(1)  Cfr.   Less.   De  perfect.    divin.  simae  competit ,   patet   testimonia  sive 

lib.   u  ,  cap.    I    et  seqq,   Sic.  S.  Th,  Scripturarum,  sive  Palram,  quae  viden- 

p.   I  ,  q.   8,  art.  4)  ostendit  :   Quod  tur  prima  fronte  ubiquitalem  solum  de 

proprium  sit  soliiis  Dei  ubique  esse  ,  Deo    praedicare  ,  reipsa   ejusdem  evin- 

quia  qucecumque  loca  ponantur,  opor-  cere  immensitatero  ,  vi  cujus  Deus  ubi- 

tet^  quod  in  quolibet  sit    Deus ,   non  que  cst  et  omnia  continet.  Recte  pro-^ 

secundum  partem ,  sed secundum  seip-  pterea    autiquus   quidam   philosophus 

8um.  Si  igitur  secundum  seipsumDeus  Deum  dixit  sphaeram    incomprehensi- 

nbique  est,  id  est  ubique  totus  ,  proul  bilem  ,  cujus  cenlrum  ubique  ,  ambitus 

enli  seu  subslantiaj  omnium  simplicis-  ct  circumferenlia  nusquam. 


152 


TRAGT.    DE    DEO. 


biliter  factum  prsesentiam  suam  quodammodo  oslendit,  ut  inquit 
S.  Augustinus  (1). 

328.  Ad  2"^ ,  Dist.  Rudioribus  et  imperitis  quibusdam ,  trans,; 
omnibus  ac  patriarchis  praesertim  atque  prophetis  ,  necj,  Hoc  enim 
nulla  probabili  ratione  asseritur.  Nec  obstat  quod  Rebecca  legitur 
perrexisse  ad  consulendum  Dominum  ^  non  enim  alio  sensu  haec 
dicta  sunt  nisi  ad  exprimendum  Rebeccam  anhno  vel  afFectu 
se  contulisse  seu  determinasse  ad  consulendum  Deum  (2).  Sic 
etiam  Jacob  locutus  est  de  speciali  manifestatione  Dei ,  ut  patet 
ex  somnio  seu  visione  ilHc  habita  (3).  Jonas  denique  ideo  fugisse 
dicitur  a  facie  Domini  in  Tharsis ,  quatenus  se  inobedientem  prae- 
stitit,  atque  a  mandato  Dei  se  subtraxit,  phrasi  seu  dicendi  modo 
in  Scripturis  usitato  (4). 

329.  Obj.  secunda.  1°  Patres  non  pauci  negant  Deum  ubique 
esse,  ut  Clemens  Alex.  Stromatum,  Hb.  11  et  V;  Tatianus,  Orat, 
contra  Grcecos,  qui  Dei  essentiam  materiam  permeare  inficiati 
sunt ;  S.  Joan  Chrysost.  homil.  V  in  epist.  ad  Coloss.  et  Lactantius  , 


(1)  Contra  Aditnantum  ,  cap.  t3, 
D.  2  ,  et  alibi  passim. 

(2)  Ita  exponit  Origenes  ,  Homil.  xii, 
in  Genes,  n.  2 ,  nbi  post  satis  pro- 
lixam  disputationem  eoncladit  :  Sic 
igiiur  Sancti  non  de  loco  ad  locum , 
sed  de  vita  ad  vitam,  de  institntis  pri- 
mis  abeunt  ad  imtituta  pofiora,  Edit. 
Maurin.  tom.  ii ,  pag.  92. 

(3)  Cfr.  Calrnet  in  hunc  locum. 

(4)  Cfr.  Petrus  Four.  Actermann  : 
Prophetw  minores  perpetua  annota^ 
iione  illustrati ,  Yien,  i83o  ,  qui  in 
Jonam  i ,  3  haec  habet  :  E  conspegtu 
Jehova,  id  est ,  ad  detractandum  mu- 
nus  propheticum  sibi  a  Deo  imposi- 
tum ;  sperabat  enim  ex  tam  remotis 
regionibus(  Tartesso  colonia  Phceni- 
cum  in  Hispania  Boetica )  se  a  Deo 
non  revocatum ,  nec  remissum  iri  in 
Ninivem,  Sanctius.,.  Ex  his ,  et  ex 


vv.  9  ac?  12  patet ,  quam  contorta  sit 
eorum  interpretatio  ,  qui  statuunt , 
Jonam  putasse ,  se  fuga  in  regionem 
peregrinam  mandatum  hoc  eludere 
posse ,  quum  Jehova  tantum  in  Is- 
raelitarum  terra,  tamquam  ejus  numen 
tutelare prcesens  sit .  Hoc  errore  siim- 
butus  fuisset  ^  existimasset  quoque  eum 
non  adesse  in  Assyria  5  ita  quampri' 
mum  ex  Joppe  portu  solvisset ,  ejus 
suffugissetterritorium.  Quarein  His- 
paniam  cogitavit  ?  Fugere  a  facie  Do- 
mini  Jonam  nihil  aliud  esse  putant 
Chaldceus  ,  Theodoretus  ,  Theophi- 
lactus^  etc.  quam  impositum  prophe- 
tandi  munus  effugere  (  Christianus 
Castrus);  et  recte  ,  nam  ut  observat 
Drusius  :  Stare  coram  Domino  ,  mi- 
nisterium  significat  dominicum  ,  quod 
qui  obire  detrectat ,  is  fugere  dicitur 
.  a  conspectu  Domini, 


PART.    II.    GAP.    III.    DE    INF.    IMM.    ET    ^T.    DEI.  153 

lib.  De  opificio  Bei y  cap.  16.  2°  Vel  Deum  nullibi  esse  pronun- 
ciant ,  vel  in  coelo  sedem  babere ,  quibus  consonat  S,  Augustinus, 
qui  et  ipse  in  libro  LXXXIII  Qucestionumy  quaest.  X,  Deum 
nuspiam  esse  dicit  (1) ;  ergo. 

330.  Resp.  ad  1™,  Dist,  Negant  Deum  ubique  esse  extensione 
aut  diffusione  sensu  Stoicorum ,  quos  oppugnabant,  conc;  im- 
mensitate ,  locum  ei  definitum  circumscribendo ,  neg.  Stoici  enim, 
adversus  quos  Patres  illi  disputabant ,  arbitrabantur  Deum  esse 
animam  mundi ,  qua?  pervadit  materiam,  agitatque  molem,  qu3e- 
que  mundum  ipsum  informat ;  alii  autem  existimabant  Deum  ve- 
luti  spatiosa  quadam  magnitudine  per  multa  diffundi ;  iiinc  citati 
Patres  Deum  bac  ratione  consistere  negabant ,  cum  Deus  ita  sit 
per  cuncta  diffusus  ,  ut  non  sit  quantitas,  sed  substantia  creatrix 
mundi ,  sine  labore  regens  et  continens  mundum ,  non  tamen 
per  spatia  locorum ,  ut  in  dimidia  mundi  parte  dimidiatus ,  ut  ita 
dicam ,  sit ,  sed  in  coelo  totus,  et  in  terra  totus ,  et  nuUo  obtentus 
loco ,  sed  in  se  ipso  ubique  totus.  Quod  exprimunt  scbolastici , 
dum  aiunt  Deum  esse  inextensum  formaliter,  extensum  autem 
viriualiter ,  quatenus  Deus ,  qui  in  se  ipso  indivisibilis  est ,  et  nullo 
modo  extensus  ^  suae  tamen  immensitate  virtutis  ,  a  sua  substantia 
indistinctae  ,  attingit  omnia ,  quae  sunt  in  loco ,  et  est  in  omnibus 
rebus  ut  causans  omnium  esse^  ut  loquitur  S.  Thomas.  Ceterum 
idem  Clemens  Alex.  Stromatum>  lib.  YII  (2) ,  ait  :  Persuasumest 
ubique  Deum  adesse,  non  autem  certis  et  definitis  locis  esse 
conclusum;  et  Clirysostomus  homil.  XXXVIII  in  Acta  Apost. 
n.  3 ,  aflirmat  Deum  propinquum  esse  his,  qui  sunt  uhique  terra- 
Tum  (3);  ac  demum  Lactantius ,  Institutionum  Divinarum,  lib.  VII 
cap.  III,  affirmat  Divinum  Spiritum  esse  ubique  diffusum,  ea* 
que  omnia  contineri  (4). 

(1)  Apud  Petav.  lib.  iii ,  cap.  8  et  ntitor  principio  petito  ab  immensitate 
seqq.  Dei  ad  oppugnandam  ethnicorum  stul- 

(2)  TotouTos  c  TTicvrt]  Tretfiiiect  rev  titiam  ,  qui  formam  humanam  Deo 
B-6CV   TCfTFHTfAivcs  ,   o'Jxt    ^t    iv  ToTTois       tribuebant. 

Ttcrif  aptr/tciyois.  k.  t.  A.  Mirum  sane  est  (8)   USa-ti  iyyvg  uicti  toIs  TtretvTecxcu 

potuisse  ClemenliAlex.  absurdam  ejus-  T>is  oUouf^fVfjs  olrt;  tom.  ixop.  p.  290. 

modi  sententiam  afBngi ,  qui  loc.  cit.  (4)  Cfr.  Petav.  loc,  cit.  cap.  7. 
Strom,  a  num.  4  ad  8  perpetuo  hoc 


154 


TBACT.    DE    DEO. 


331.  Ad  2«^ ,  Dist.  Circumscriptive ,  utaiunt,  quasi  in  lococon- 
lineretur  aut  commensuraretur  loco  ,  conc,  ;  ad  exclusionem  im- 
mensitatis,  7wg,  Cum  igitur  Patres  dicunt  Deum  nusquamesse, 
nil  aliud  intelJigunt,  quam  Deum  a  nullo  loco  comprehendi, 
sed  esse  supra  res  omnes ,  easque  continere ,  et  sibi  ipsi  locum 
esse  (1). 

332.  Obj.  tertia.  Si  Deus  ubique  esset ,  omniaque  substantia 
5ua  permearet ,  in  faedioribus  locis  inveniretur ,  atque  in  daemoni- 
bus  ipsis  ,  nec  non  in  spatiis  ,  ut  vocant ,  imaginariis ,  quod  dicere 
nefas  est ;  ergo. 

333.  Resp.  Dist.  maj.  Si  quae  loca  faedaessent  respectu  Dei,  conc»; 
si  haec  fseda  non  sint  nisi  in  apprehensione  nostra,  neg.  Omnia  enim 
quae  sunt,  in  sebonasunt;  sic  in  daemonibus ,  proutressunt ,  Deus 
invenitur,  eo  ipso  quod  existant,  adest  praeterea  utpuniat,  prout 
loquitur  S.  Augustinus  Quod  vero  additur  de  spatiis  imaginariis 
vulgo  dictis  ,  si  quem  sensum  habet,  nihil  aliud  significat  nisi  Deum 
totum  esse  in  seipso,  cujusmodi  paritererat,  antequam  mundus 
esset ,  et  si  mille  mundi  conderentur ,  omnes  in  Dei  immensitate 
essent ,  qui  ut  veteres  nonnulli  loquuntur  est  omnium  locorum 
locus  (2)  ,  locusque  sibi  ipsi,  nostra  cogitandi  ratione ,  qui  his 
adjumentis  indigemus. 

PROPOSITIO  III. 

JDeus  est  ceternus. 

334.  Haec  propositio  de  fide  est;  sicenim  definitum  fuit  a  Conc. 
Lateran.  IV  in  toties  laudato  cap.  Firmiter  y  in  quo  Deus  ceter- 
nus  dicitur,  quod  pariter  habetur  in  symbolo  dicto  Athana- 
siano,  ^ternus  Pater ,  etc. 

335.  Praemittendum  est  1°  aeternitatem  multiplici  sensu  sumi  : 
1°  latissime,  pro  longa  duratione ,  utrimque  tamen  terminata ;  quo 
sensu  saepe  in  sacris  Htteris  usurpatur ,  ut  cum  possessio  aeterna 
terrae  Palaestinae  promittitur  Hebraeis ,  etc.  2»  Minus  ampla  significa- 
tione  aeternum  dicitur ,  quod  licet  initium  habuerit ,  fine  tamen  ca- 

(1)  Cfr.  ibid.  cap.  9.  n.  12  et  seqq.  (2)  Cfr.  Petav.  ibid.  cap.  8. 


PART.    II.    CAP.    III.    DE    INF.     IMM.    ET    iET.    DEl.  155 

ret ;  cujusmodiduratioestangelorum,animaerationalis,  etCjCevum 
a  scholasticis  nuncupatur.  3«  Minus  late,  quod  principio  et  fine  ca- 
ret,  etsi  non  habeat  absolutam  necessitatem ;  quo  sensu  aeteriii 
sunt  omnes  ac  soli  actus  contingentes  et  liberi  intellectus  ac  vo- 
luntatis  divinae.  4°  Denique  accipitur  pro  duratione  absolute  ne- 
cessaria  ,  quse  principio  et  fine  caret ,  quoe  quidem  rigoroso  sensu 
ac  proprio  aeterna  dicitur  ,  et  ea  est  de  qua  hic  agitur. 

336.  2®  jEternitatem  proprie  dictam  passim  definiri  Duratio- 
nem  sine  principio ,  sine  fine,  sine  mutabilitate.  Licet  autem  in 
suo  conceptu  seternitas  atque  immutabilitasinter  se  distinguantur , 
sic  tamen  inter  se  connexge  sunt ,  ut  una  ex  altera  necessario  se- 
quatur.  Quare merito a S. Thoma  ,  p.  I,  quaest.  10,  art.  l,aeternitas 
cum  Boetio  definitur  :  Interminahilis  vitce  tota  simul  et  perfecta 
possessio  (1)  y  quam  definitionem  per  partes  singulas  enucleatam 
quisque  in  citato  articulo  videre  poterit. 

337.  3°  Quod,  licet  aeternitas  formali,  ut  aiunt,  careat  am- 
plitudine,positainfluxupartium  sibi  succedentium,  habeattamen 
amplitudinem ,  ut  vocant ,  virtualem  infinitam ,  quatenus  nempe 
ob  carentiam  principii  ac  finis  aequivalet  tempori  infinito  habenti 
partes  ab  aeterno  et  in  oeternum  sibi  succedentes ;  aequivalet  proinde 
in  ordine  ad  coexistendum  tempusculis  et  rebus  creatis  omnibus 
sibi  succedentibus  in  infinitum.  Quare  res  creatse  ,  ex  eo  quod  ei- 
dem  seternitati  coexistant ,  non  possunt  dici  simul  existere  in  aeter- 


(l)iElernitas  aulera  dapliciter  potest  siraplicissima  unins  Dei   viventis.  Re- 

considerari ,  prout  nempe  est  absolata  ,  lativa  aatem  aeqaat  ac  saperat  tempora 

ac  proutest  relativa.  Ahsoluta  est,  cum  omnia  ,  et  juxta  hanc  dicitur  :  Inprin- 

spectatur  citra  respectum  ad  tempus  et  cipio  erAt  f^erbum,  etc.  Prout  dicit  re- 

res   crcatas;  relativa  vero  est  ,   dnm  lationemnon  adDeom,  sed  ad  homines, 

spectatur  cum  respectu  ad  lempus.  Ab  atque  hoc  sensu  io/a«jmM/dicitur  ,  cum 

absoluta    ableganda    non    solum    sunt  non  possit  in  parte  una   temporis  pars 

prxteritum  et  futuram  ,  sed  et  pra;sens  ,  geternitatis   efilaere  ac  pars  in  altera  , 

quatenus   relationem  dicit  ad  praeteri-  et  huc  respicit  definitio  Boetii  ;  Inter- 

tum    ac  futurum  ;  nec  potest    in   illa  minahilis  vitcB   tota  simul  et  perfecta 

concipi  pars  nlla  ,  estque  Dei   ipsias  possessio.  Elinc  totam  in  seternitate  ob- 

vita  nnica  et  in  eodem  stata  manens  ,  jective  saltem  prsesens  est,  cara  sit  tota 

sea  simplicitas  infinita  ,  aut  infinitudo  simul. 


156  TRACT.    DE    DEO. 

nitate,  ac  simul,  prout  existunt,  esse  Deo  realiter  praesentes  ab 
seterno ,  etsi  semper  eidem  objective ,  ut  dicitur ,  praesentes  sint ; 
quia  non  coexistunt  oeternitati  secundum  totam  ejus  virtualem 
amplitudinem  5  sed  solum  secundum  aliquam  hujus  amplitudinis 
partem ,  quse  respondeat  tali  difFerentiae  temporis  ,  quam  aeternitas 
secundum  alias  ejusdemamplitudinis  partes  virtualiter  elapsasin- 
finite  praecessit ,  et  infinite  excedit  atque  secundum  alias  virtualiter 
elapsuras.  Sieorum,  quaehicadnotavimusadumbrationemquseras, 
circuli  centrum  concipe ,  quod ,  etsi  indivisibile ,  partibus  tamen 
divisibilibus  ,  seu  potius  punctis  circuli ,  seu  peripberiae  respon- 
det ,  et  manet  immotum  ,  quamvis  circulus  circumagatur.  Exem- 
plum  est  S.  Tbomae  (1). 

338.  His  positis  operosum  non  est  enunciatse  propositionis  ve- 
ritatem  ostendere,  sive  ex  Scriptura  et  Patribus,  sive  ex  ratione. 
Nam  Psal.  LXXXIX,  2,  dicitur  :  Priusquam  montes  fierent ,  aut 
formaretur  terra  et  orbis ,  a  sceculo  et  usque  in  sceculum  tu  es 
Deus ;  et  Apostolus  I  Timoth ,  VI,  16,  de  Deo  expresse  dicit  : 
Qui  solus  habet  immortalitatem.  Quae  verba  expendens  S.  Augus- 
tinus,  tract.  XXIII,  n.  9  in  Joan  :  Quidest^  interrogat ,  quod  ait 
Apostolus  de  Deo^  qui  solus  hahet  immortalitatem  y  nisi  quia 
hoc  aperte  dixit  y  solus  habet  incommutabilitatem ,  quia  solus 
habet  veram  ceternitatem  (2)  ?  TertuUianus ,  libro  Contra  Hermo- 
genem,  cap.  IV,  seternitatem  yocat  censumDei,  dicens  :  Quisenim 
alius  Dei census  quam  ceternitasl  et  Contra  Marcionem ,  lib.  I, 
cap.  VIII  :  Non  habet  tempus  ceternitas;  et  ibidem  :  Deus  tam 
alienus  est  ah  initio  et  fine  ^  quam  a  tempore.  Deus  ^  inquit 
S.  Gregor.  Nazianz.  Oratione  XXXVIII,  nura  11,  Deus  semper 
erat  et  est  et  erit  y  vel  potius  semper  est  :  nam  erat  et  erit  hujus 


(1)  Contra  Gentes  .^  lib.  i,  cap.  66,  melius  moritur ,  non  est  hoc  Deus  : 
n.  6.  quia  neque  in  melius  ire  potest  summa 

(2)  Ibid.  S.  Doclor  fase  ostendit  honitas  ,  neque  in  deterius  vera  ceter- 
quomodo  Deo  soli  competat  aeternitas  nitas.  P^era  enim  ceternitas  est  ,  uhi 
eo  ipso  ,  qnod  fluxu  teraporis  careat  et  temporis  nihil  est.  Erat  autem  modo 
successionis  :  Quidquid ,  inquit ,  et  a  hoc ,  et  modo  illud  P  Jam  tempus  ad- 
meliore  in  deterius,  et  a  deteriore  in  viissum  est ,  ceternumnon  est,  elc. 


PART.    II.    GAP.    III.    DE    IKF.    IMM.    ET    MT.    DEI.  157 

temporis  fluxce  caducceque  naturce  segmenta  sunt  (1) ;  sic  ceteri 
Patres  apud  Petavium,  lib.  III,  cap.  IV. 

339.  Quod  confirmatur  ex  ratione,  quam  adducit  S.  Thomas 
loc.  cit.  art.  2 ,  inquiens  :  Ratio  ceternitatis  consequitur  imniu- 
tabilitatem^  sicut  ratio  temporis  consequitur  motum ,  unde  cum 
Deus  sit  mascime  immutabilis y  ei  maxime  competit  esse  ceternum, 
Ex  quo  principio  infert ,  art.  3  ,  solius  Dei  propriam  esse  aeternita- 
tem  ,  quia  aeternitas  immutabilitatem  consequitur ,  et  solus  Deus 
est  omnino  immutabilis.  Idipsum  evincitur  ex  necessitate  essendf, 
quae  Deo  inest. 

340.  Sive  igitur  Scripturam  consulamus  et  Patres ,  sive  ratio- 
nem  ipsam ,  patet  Deum  ,  et  quidem  solum ,  vera  proprieque  dicta 
aeternitate  praeditum  esse ,  quae  nempe  sit  sine  principio ,  sine 
fine,  sine  mutabilitate.  Quin  imo  S.  Thomas  loc.  cit.  pergitosten- 
dere  Deum  esse  suam  ipsam  seternitatem.  De  quo  argumento  con* 
suli  praeterea  potest  Petavius ,  loc.  cit.  (2). 

DIFFICULTATES. 

341.  Obj.  1°  Deo  interdum  Scripturae  tribuunt  temporis  suc- 
cessionem;  sic  Daniel.  VII,  9,  Deus  dicitur  :  Antiquus  dierum; 
Apocalyps.  1,8:  Quiest^  quierat,  quiventurus  est.  Sic  pariter 
2®  Deo  tribuunt  actiones  vel  praeteritas  vel  futuras ;  ergo  non  ita 
Deus  aeternus  est ,  ut  omni  successione  temporis  careat ,  quod  con- 
cipi  nuUa  ratione  potest. 

342.  Resp.  ad  1"» ,  Dist.  Improprieac  juxta  intelligentiam  nos- 
tram,  conc^;  proprie  ac  prout  Deus  in  se  est,  neg,  Ejusmodi  enim 
locutiones  in  Scriptura  semper  improprie  et  captui  nostro  ac- 
commodatai  adhibentur ,  qui  in  aeternitate  virtualem  quamdam 
successionis  amplitudinem  apprehendimus  ,  ut  de  ceteris  attributis 
diximus. 

(1)  0€of  9»  fiiv  uti ,  K»i  ta-Ti^  Kut  (2)  Plura   hic  invenientar  observa- 

«rrctr  fcuXXov  ^t  'tTTtv  dtl'  to  yei^  ^» ,  tione  dignissima  ,  atqae  ad  enodandas 

Kdi  tff-Tui ,  Tov  KuB-cc  ^f^us  x?^^o^  '^fi^^^  difficultates   maxime  idonea  jaxta   ve- 

f^ctTu.  Kct)  Tns  ptua-Tns   <pv(rteos'  Qaod  ternm  sententias.  Cfr.  etiam  Lessins,  De 

ibidem  pluribus  verbis  prosequitur.  Perfectionibus  Divinis,  lib.  iv. 


158 


TRAGT.     DE    DEO. 


343.  Ad2"*,  Dist.  Respectu  termini,  ad  quem  referuntur ,  et 
relateadnos,  conc;  respectuDei,  et  relate  ad  ipsum,  neg.  Itaque 
et  li3ec  improprie  de  Deo  dicuntur  liabita  ratione  nostraa  tenuita- 
tis  el  infirmitatis  ,  qua  fit ,  ut  observat  S.  Augustinus ,  ut  non 
possimus  de  aeternitate  cogitare  et  loqui  nisi  per  ordinem  ad  tem- 
pus.  Ceterum  in  Deo  una  semper  est ,  eaque  aeterna  actio,  quas 
cum  dicit  effectum  in  tempore  vel  producendum  vel  productum , 
temporis  vicissitudines  subit  non  respectu  sui ,  sed  respectu  ter- 
mini  seu  effectus  in  tempore  producti  vel  producendi.  Ut  enim 
superius  dictum  est,  dum  ageretur  de  Dei  immutabilitate,  Deus 
voluntate  sua  ab  aeterno  et  pro  aeterno ,  ut  cum  schola  loquamur  , 
tendit  actu  unico ,  simplici ,  invariabili  ac  realiter  indivisibili  in 
omnia  objecta  secundum  omnes  suos  modos  seu  respectus ,  se- 
€undum  quod  fertur  in  illos  (1). 

DE  DEO  EJUSQUE  ATTRIBUTIS 

PARS  TERTIA. 

DE    SCIENTIA    ET    VOLUWTATE    DEI. 

344.  Expletis  quae  ad  divinam  substantiam  ac  praecipua  summi 
Numinis  attributa  spectant,  nativo  ipso  ordine  ducimur  ad  in- 
vestigandam  divinae  hujus  substantiae  operationem ,  quae  intelli- 
gere  et  velle  complectitur  (2),  Prius  igitur  de  divina  intelli- 
gentia  seu  scientia  ,  deinceps  vero  de  Dei  voluntate  disseremus. 

CAPUT  I. 

DE    SCIENTIA    DEI. 

345.  Agentes  de  divina  scientia  duo  potissime  ob  oculos  habere 
debemus  ,  ac  1°  quidem  ut  certa  ab  incertis  accurate  secernamus , 
seu  ea  quae  penes  omnes  Catholicos  explorata  sunt ,  ab  iis ,  qusB 

(l)Cfr.  Suarez,Met.  disp.  i,sect.  3  (2)  Ita   Thom.    i.    p.    q.    i^.   Ita 

et  4«  etiam     vocantur     perfecliones    positi- 


PART.    III.    GAP.    I.    DE    SGIENTIA    ET    VOLUNT.    DEI.  159 

in  disputationem  veniunt ;  2°  vero  ut  omnem  declinemus  domesti- 
cam  controversiam  ,  ut  sic  facilius  conjunctis  viribus  unanimi 
consensione  dimicare  possimus  adversus  veros  religionis  hostes  , 
qui  subruere  nituntur  fidei  ipsius  fundamenta.  Absonum  profecta 
esset  inter  nos  vires  consumere  ,  ac  interea  permittere,  ut  ilii  im- 
pune  possint  omnia  moliri  adversus  Catholicam  fidem ,  et  eo  ma- 
gis  quod  plerasque  ejusmodi  concertationes  obsolutae  sint,  nec 
praBstet  eas  denuo  excitare  non  absque  aHquo  unionis  et  charitatis 
detrimento.  Ut  propositum  finem  obtineamus,  nitemur  quae  certa 
sunt  suis  argumentis  confirmare ,  quae  vero  ohm  inter  theologos 
agitabantur ,  in  nonnuUa  schoha  rejicere ,  quae  postea  subjiciemus 
duobus  distinctis  articuHs. 

346.  Quas  de  Dei  scientia  dici  certo  possunt ,  revocantur  ad  haec 
praecipua  capita ,  existentiam  nempe  et  proprietates  seu  dotes  , 
atque  ad  ejusdem  objectum.  Quae  autem  in  controversiam  vocan- 
tur,  respiciunt  magna  ex  parte  ejusdem  scientiae  medium  atque 
divisionem.  Ut  igitur  perspicuitati  consulamus,  distinctis  articuHs 
enunciata  prima  illa  CathoHcae  doctrinae  capita  prius  complecte- 
mur ,  de  rehquis  postea  dicturi. 

ARTICUIUS  I. 
De  divincB  scientice  existentia  atque  proprietatibus. 

347.  Circa  divinae  scientiae  existentiam  non  est  quod  valde 
laboremus  ad  eam  adstruendam  ,  cum  vix  sit  qui  eam  in  dubium 
revocaverit ,  omnibus  ea  siquidem  insita  est  Dei  notio ,  ut  Deus 
summe  intelHgens ,  imo  intelHgentia  ipsa  ,  ac  totus  mens  per  ex- 
cellentiam  concipiatur.  Quod  attinet  autem  ad  ejusmodi  scientiae 
dotes  ac  proprietates ,  Scriptura  ac  Patribus  ducibus  hae  esse  in- 
telHguntur ,  ut  nimirum  sit  simplex ,  immutabiHs ,   infinita  et 

\as ,  ac  tres  volgo  numerantar ,  scien-  Intelligere  et  velle  facultates  doas  illae 

tia  ,  Tolantas  ,    potenlia.  Cum  tamen  sunt ,  quae  entibus  omnibus  inleliigen- 

potentia    sola    respiciat    opera  ,    quae  libus  insunl ,  ac  facultates  immanentes 

ad   extra  dicuntur  ,   de  hac  proplerea  nuncupantur ,  quibus  internse  vilae  ac- 

sermo  erit  in  tract,  De  Deo  creatore,  tus  proprii  eliciantar. 


160  ,  TRAGT.    DE    DEO. 

efficax.  Sic  porro  breviter  sequentibus  propositionibus  haec  ad- 
struimus. 

PROPOSITIO  I. 

Est  in  Deo  veri  nomims  scientia  eaque  perfectissima, 

348.  Haec  propositio  ad  fidem  pertinet.  Apertissime  in  utriusque 
foederis  libris  Dei  scientia  commendatur.  Etenim  I  Reg.  It,  3,  di- 
citur  :  Deus  scientiarum  Dominusest;  Esther  XIV ,  14  :  Domine  , 
qui  hahes  omnium  scientiam;  Ad  Rom.  XI ,  33,  Apostolus  excla- 
mat :  0  altitudo  divitiarum  sapientice  et  scientice  Deil  Non  vacat 
piura  congerere. 

349.  Nec  minus  clare  id  ipsum  ratio  evincit.  Deus  enim  est  id, 
quo  nihil  melius  excogitari  et  concipi  potest ;  jam  vero  scientia 
eximia  perfectio  est ,  quam  melius  est  habere  quam  non  habere ; 
ergo  in  Dei  est  scientia ,  ac  taHs  quae  Deum  deceat ,  id  est  omni 
imperfectione  semota,  et  in  summogradu  (1). 

PROPOSITIO  II. 
Scientia  Dei  est  simplex  ^  immutahilis  et  infinita, 

350.  Haec  propositio  pariter  ad  fidem  pertinet.  Eo  autem  sensu 
simplex  dicitur  Dei  scientia ,  quatenus  non  est  in  Deo  per  modum    i 
habitus  aut  quaUtatis  ei  supervenientis,  sed  est  actus  et  quidem 
purissimus  ,  ipsaque  divina  substantia  (2)  simplicissima ,  quae  sta- 

(1)   Notandam  porro  est    scientiam  sit;  non  desuntenimquieamDeoinesse 

duplici  ratione  sumi ,  i° /o^e  pro  omni  negenl ,  atque    inter  ceteros  Vasquez 

cognitione  intellectus  seu  mentis   certa  in  i.  p.  disp.  lxxxvi  ,  n.  48,  quia  ejus- 

et  evidenti ,  1°  improprie  pro  cogni-  modi  cognoscendi  ratio  quamdam  in  se 

tione  certa  el  evidenti  rerum  per  cau-  includere  videtur  imperfectionem. 
sas.  Propositio  autem  est  de  prima  cog-  (2)  Simonnet    observat  ,  dum    ipsa 

noscendi  ratione  quam  Deo  inessenemo  scientia  Dei  dicitnr  esse  substantia  divi- 

est  qni  dubitet ,  aut  jure  aliquo  dubi-  na ,   id  non  esse  intelligendnm   abso- 

tare  porsit ,  atque  hauc  in  Deo  agnoscere  lute  ,  ac  prout  dicitur ,  simpliciter ,  sed 

adfidempertinerediximus.  Astnonadeo  cum  addito  ,  ut  sit  nempe  divinasab- 

res  explorata   est  ,    si  de  altera  sermo  stantiase  ipse  vitaliter  tendenssic. 


PART.    III.    GAP.    I.    DE    SCIENTIA    DEl.  161 

tim  omnia  pervadit  absque  ulla  mentali  compositione  per  plures 
conceptus  aut  ratiocinatione, 

351.  Ejusmodi  porro  esse  divinam  scientiam  Scriptura  in  pri- 
mis  testatur.  Sap=  Vlf,  21  dicitur  :  Est  in  illa  (sapientia)  spiri- 
tus  intelligentice  sanctus,  iinicus  ,  multiplex,  Unicus  nempe  in 
se ,  multiplex  respectu  termini  seu  objectorum.  Idipsum  patet  tum 
ex  eo ,  quod  in  Deo  scientia  nec  accidens  sit  nec  qualitas  aliqua 
superveniens  Deo ,  quod  abhorret  a  summa  Dei  simplicitate ,  sed 
ipsa  divina  substantia ;  tritumque  est  illud  S.  Augustini  dictum  , 
lib.  XV  Be  Trinitate\Nosse  etesseilliunum  est;  tum  ex  eo ,  quod 
Deus  unica  cognitione  ac  simplici  intuitu  omnia  et  quidem  infinita 
percipiat,  quare  ibid.  S.  Augustinus  :  Simul  omnia  videt^  inquit, 
quorum  nullum  est ,  quod  non  semper  videt  (1). 

352.  Quod  autem  divina  scientia  sit  immutabilis ,  in  primis 
ex  Scripturis  evincitur ;  nam  Jac.  1 ,  17  universim  de  Deo  dici- 
tur  :  Apudquem  non  est  mutatio,  nec  viGissitudinis  ohumbratio; 
quod  verum  non  esset,  si  Dei  scientia  non  esset  actus  simplicis- 
simus ,  sed  novas  posset  acquirere  cognitiones  aut  aliquas  amittere. 
Hinc  optime  S.  Augustinus,  Confession.  lib.  XIII,  cap.  16,  in- 
quit  :  Sicut  omnino  tu  es ,  tu  scis  solus  y  qui  es  incommutahili' 
ter  y  et  scis  incommuiahiliter  y  etvis  incommutahiliter.  Quod  con- 
firmatur  ex  ipsa  ratione ,  quia ,  si  actus  intelligendi  ab  ipsa  divina 
essentia  minime  distinguitur ,  cum  ista  immutabilis  sit,  immuta- 
bilis  intelligendi  actus  pariter  sit  necesse  est ,  qui  omnia  ab 
SBterno  compleclitur  ,  quod  cognosci  potest ,  et  omni  quo  potest 
modo  cognosci ,  seclusa  quacumque  imperfectione. 

353.  Divinam  denique  scientiam  infinitam  esse  testatur  Psal- 
mista ,  Ps.  CXLVI,  5,  dicens :  Sapientice  ejus  non  est  numerus,  et 
Apostolus  ad  Hebr.  IV,  13  :  Omnia  nuda  etaperta suntoculisejus. 

(1)  Cap.  XIV,  his  verbis  ,  cujusmodi  non  particulatim  ,  aut  singillatimj  re- 

sit  haec  scientia  ,   aperit   S.   Doctor  :  lut  alternante  conspectu  hinc  illuc ,  et 

Sciunt  ergo  invicem  Pater  et  Filius  ;  inde  huc  ,  et  rursus  inde  vel  inde  in 

sed  ille  gignendo ,   iste  nascendo.  Et  aliud  atque  aliud  ,    ut  aliqua  videre 

omnia  ,  quw  sunt  in  eorum  scientia  ,  non  possit  nisi  non  videns  aliud  ;  sed , 

in  eorum  sapientia  ,  in  edrum  essen-  ut  dixi  ,  simul  omnia  videt ,  quorum 

tia ,  unusquisque  eorum  simul  videi ;  nullum  est ,  quod  non  semper  videt» 

T.  II.  11 


162  TRAGT.     DE    DEO. 

Sane  omni  finita  scientia  aliquid  melius  excogitari  potest  in  ratione 
scientiae,  nempe  infinita;  Deus  est  autem  ens  quo  niliil  melius 
excogitari  potest ,  ei  igitur  competit  scientia ,  quae  sit  absolute  seu 
intensive,  ut  aiunt,  atque  extensive  infinita. 

354.  Scientia  igitur  Dei  tum  simplex  est  tum  immutabilis  at- 
que  infinita  (1). 

PROPOSITIO  III. 
Scientia  Dei  est  efficax  et  causa  rerum. 

355.  Prout  jacet  propositio  ,  ad  fidem  spectat ,  nec  ulla  est  in  ea 
difficultas ;  si  qua  est  controversia ,  haec  non  attingit  nisi  rationem , 
qua  Dei  scientia  causa  rerum  dicatur  et  sit. 

356.  Quodut  intelligatur,  praenotandumestscientiam  Dei  posse 
dici  causam  rerum  sive  adaequatam  sive  inadsequatam :  adcequatam 
quatenus  esset  principium  immediatum ,  proximum  ac  totale  pro- 
ductionis  rerum  omnium,  tum  nempe  earum,  quae  necessariaesunt, 
tum  earum,  quse  liberoe,  seu  a  libera  creaturarum  intelligentium 
determinatione  pendent ,  adeo  ut  intellectus  divinus  a  voluntate 
applicatus  omnia  immediate  operetur;  inadcequatam  ^  quatenus 
prseluceat  voluntati  divinae  ,  applicanti  potentiam  executivam , 
ipsamquedirigat.  Quo  sensu  ideo  efficax  et  causa  rerum  Dei  scientia 
diceretur ,  eo  quod  concurrat  ad  rerum  effectionem  per  modum 
ppdentiae  et  per  modum  artis ;  per  modum  quidem  prudentioe 
respectu  ipsiusmet  voluntatis  divinae  quoad  actus  ejusdemlibe- 
ros  ,  seu  quoad  determinationes  eorum ;  per  modum  artis  quoad 
modum  ,  quo  res  fieri  debent,  Theologi  Thomistae  nuncupati 
primo  sensu  affirmant  Dei  scientiam  esse  causam  rerum  et  effi- 
cacem,  nempe  principium  immediatum  ,  adaequatum,  vel  etiam, 
ut  dicunt,  formale;  ceteri  autem  ,  qui  profitentur  se  assequi  non 
posse ,  quomodo  scientia  res  aHquas  producat  ,  tuentur  nonnisi 
posteriori  sensu  scientiam  dici  efficacem  et  causam  rerum ,  nempe 

(1)  Divinae  scienliae  excellentiam  ex-  n.  3;  Lessins  ,  De  perfectionibus 
ponit  Snarez,  De  Z)eo  ,  lib.  m ,  cap.  i       divinis  Iib«  ti^  a  cap.    i  ad  3. 


PART.    III.     GAP.    I.     DE    SCIENTIA    DEI.  163 

ut  principium  inadaequatum ,  partiale ,  mediatum  ,  prout  nempe 
directrix  est  voluntatis  atque  omnipotentiae  (1). 

357.  Rursum  qusestio  fit  in  scholis  catliolicis,  utrum  scientia  ista, 
qu3e  est  efficax  et  causa  rerum  ,  quaeque  etiam  practica  dicitur , 
spectet  ad  illam  scientiae  divinae  speciem  (nostro  concipiendi 
modo  ),  quae  simplicis  intelligentice  vocatur ,  quse  anterior  conci- 
pitur  omni  decreto  seu  actu  voluntatis,  an  vero  ad  illam,  quge 
visionis  nuncupatur ,  quseque  ejusmodi  decretum  seu  voluntatis 
actum  subsequitur  aut  approbat.  Thomistae  hanc  secundam  sen- 
tentiam  amplectuntur ,  quia  existimant  scientiam  Dei ,  ut  diximus, 
esse  rerum  causam,  non  directricem,  sed  efFectricem  immediate ;  ex 
quorum  sentenlia  ,  non  ideo  cognoscuntur  res  futurae ,  quia  futurae 
sunt ,  sed  ideo  futurae  sunt,  quin  cognoscuntur  ,  scilicet  in  divinis 
decretis.  AHi  autem  theologi  contendunt  scientiam  efficacem  esse 
scientiam  simplicis  intelligentiae,  quatenus  ,  ut  dictum  est ,  dirigit 
decretum  voluntatis  ad  res  efficiendas ,  quia  ,  ut  aiunt ,  scientia 
visionis  jam  supponit  res,  seu  objectum  quod  videt,  non  autem 
producit ;  hinc  juxta  hos  ideo  res  cognoscuntur  a  Deo ,  quia  fu- 
turae  sunt,  non  autem  futurae  sunt,  quia  cognoscuntur ;  nam  lo- 
gice  prius  est  aliquid  esse  quam  cognosci ,  et  notitia  practica  in 
ahqua  semper  veritate  speculativa  fundatur  vel  secundum  rem , 
ut  in  nobis ,  vel  secundum  rationem ,  ut  in  Deo ,  nec  concipi  po- 
test  ahter  scientiam  divinam  posse  esse  rerum  effisctricem  nisi 
per  modum  directionis  et  artis ,  cum  proprium  sit  scientiae  cognos^ 
cere,  non  efficere.  Ars  enim  divina  est  actus  ,  quo  Deus  ,  ratione , 
prius  quam  veHt  operari  ahquid  ad  extra ,  sibi  repraesentat  exem- 
plaria  omnia  ,  ad  quorumimitationem  potest  ad  extra  aHquid  mo- 
hri ;  jam  vero  tahs  actus  est  simphcis  intehigentiae ,  seu  pertinet 
ad  simphcem  inteUigentiam  necessariam  ,  et  independentem  ab 
omni  decreto  actuah  (2). 

(1)  Gons.  Saarez ,  loc.  cit.  cap.  9,  sub  una  ratione  speculativa  sit  ^  sub 
n.  7f  8  et  9;  Gard.  Gotti  ,  cap.  3,  q.  i  alia  optime  dici  practicam.,»  Nam  , 
et  seqq.  ut  scientia  sit  practica,   necesse  non 

(2)  Gons.  Snarez,  loc.  cit.  num.  12,  est ,  ut  a  sciente  applicetur  ad  opus, 
nbiinqnit:  Addo  igitur  scientiam  sim-  sed  satis  est ,  quod  de  se  directiva  sit 
plicis  intelligentice  creaturarum ,  licet  operis  ,  quatenus  est  de  re  operabili , 

11. 


164  TRAGT.    DE    DEO. 

358.  In  his  porro  salebris  haerere  nolumus  ,  et  contenti  sumus 
propositionem  nostram  generaliter  sumptam  evincere  ,  atque  os- 
tendere  scientiam  Dei  efficacem  esse ,  et  rerum  aliquo  sensu  efFec- 
tricem ,  sive  mediate  per  modum.  artis  et  directionis ,  sive  imme- 
diate  per  modum  causse  formalis.  "|a 

359.  Etenim  Psalm,  CVII,  24  legitur  :  Omnia  in  sapientiit 
fecisti;  acSap.  VII ,  21  Sapientia  omnium  artifeos  dicitur ;  et  Je- 
remias  X,  12  de  Deo  dicit  :  Prceparat  orbem  in  sapientia  sua, 
et  prudentia  sua  eoctendit  coelos ;  denique  Prov.  VIII,  27  de  se 
ipsa  ait  :  Quandoprceparahatcoelos,  aderani^  quando  certa  lege 
et  gyro  vallabat  abyssos^  curn  eo  eram  cuncta  componens,  Haec 
edoctusS.  Augustinus,  De  Trinitate ,  hbXV,  cap.XIII,  inquiebat : 
Universas  creaturas  suas  ^  et  spirituales  et  corporalesy  non  quia 
sunt,  ideo  novit ,  sed  ideo  sunt,  qnia  novit;  non  enim  nescivit ^ 
quce  fuerat  creaturus^  nec  aliter  scivit  creata  ,  quam  creanda, 
Non  enim  ejus  sapientice  aliquid  accessit  ex  eis ,  sed  illis  exis- 
tentibus  sicut  oportebat  et  quando  oportebat ,  illa  mansit  ut 
erat ;  et  alibi  passim.  Cui  consonant  Patres  alii  apud  Petavium, 
lib.  IV,  cap.  11 ,  num  10  et  seqq. 

360.  Demum  rationem  theologicam  suppeditat  S.  Thomas 
p.  1 ,  q.  14 ,  art.  8  ,  dicens,  ita  se  habere  Dei  scientiamad  omnes 
res  creatas,  sicut  scientia  artificis  ad  ea ,  quae  arte  facta  sunt  vel 

ut  ialta  est ,  modo  operabili  ,  seu  os-  tavias  ,   De  Deo  ,   lib.    iv  ,    cap,   7, 

tendendo   modum ,    quo  res  facienda  num.    10  :   Quarum  duarum  cogni- 

esl ,  si  artifex  voluerit ;  et  n.  i5,  pro-  tionum  ,  scribit  ,   priorem  nominant 

seqaitur  :    y/f  vero  scientia   visionis  in  scholis   scientiam  simplicis  intelli- 

per  se  non  est  practica  ,  sed  est  quw-  gentiae  ,    posteriorem   visionis.    Illius 

damintuitio,  seuquasi  experimentalis  est  ordinare  res  ac  disponere  ,  ac  vo- 

visio.    Unde  si  consideretur  in  Deo  ,  luntatem  divinam  et  efflcientiam  quo- 

quatenus  terminatur  ad  res  actu  exis-  dammodo  guhernare  ,  quemadmodum 

tentes ,    supponit  effectionem   earum  ,  architectandi  usum   et  operis  institu- 

unde  ,  ut  siq  ,  non  facit  eas.  Si  vero  tionem  ars  illa ,    quce   est  in  artificis 

consideretur  ,  ut  de  futuris  est ,  etiam  mente  ,   moderatur  ac  dirigit,  Poste- 

supponit  futuritionem  earum  ;  et  ex  rior  auiem  res  easdem  voluniate  jam 

parte   Dei  supponit    voluntatem   ali-  divina  designatas  et  constitutas ,  et  in 

quam ,  sine  qua  illoe  res  non  possunt  aliqua   temporis  parte  producendas , 

esse  ahsolule  futurce.    Sic  etiam   Pe-  quasiexistentes  ac  prcesentesintuetur. 


PAR.T.    III.    GAP.    I.     DE    SGIENTIA    DEI.  165 

liunt ;  scientia  artificis  est  causa  rerum ,  quae  arte  fiunt ,  ergo 
scientia  Dei  est  causa  rerum  creatarum.  Quae  quidem  congruunt 
cum  iis  ,  quae  scribit  S.  Augustinus  ( tract.  I  In  Joannem ) :  Sapien- 
tia  Deiy  perqnam  facta  sunt  omnia ,  secundum  artem  continet 
omma^  antequam  fabricet  omnia, 

DIFFICULTATES. 

361.  Obj.  lo  Deus  per  suam  omnipotentiam  cuncta  creavit ; 
ergo  scientia  non  est  causa  rerum.  2»  Nemo  sane  unquam  dicet 
scientiam,  cujus  officium  est  cognoscere  atque  intueri  res  facien- 
das  vel  factas,  res  ipsas  efficere.  Addatur  3°  Dei  scientiam  esse 
seternam ,  ideoque  si  ipsa  esset  rerum  causa  ,  res  productae  ab 
aeterno  essent ,  quod  falsum  est ;  ergo. 

362.  Resp.  ad  1"\  I)ist.  antec.  Quoad  executionem ,  coiic; 
quoad  artem  et  directionem  ,  neg.  Tria  enim  ad  rerum  productio- 
nem  concurrunt :  scientia  nempe,  quae  praelucet  voluntati ,  eam- 
que  per  inodum  artis  et  prudentise  determinat  et  dirigit,  et  omni- 
potentia,  quae  exequitur;  quae  tria  sic  distincte  ac  eleganter 
complexus  est  TertuUianus  in  Apologetico  ^  cap.  XVII  dicens  :  Deus 
totam  molem  istam  cum  omni  instrumento  elcmentorum^  corpo- 
rum,  spirituum ,  verbo  ,  quojussity  ratione,  qtia  disposuit ,  vir- 
tute,  quapotuit,  de  nihilo eocpressit  iti  ornamentum  majestatis  suce, 

363.  Ad  2°^ ,  Dist,  Sensu  exposito ,  neg. ;  alio  sensu,  trans.  Ad 
veritatem  propositionis  satis  est ,  si  aliquo  vero  sensu  constet 
Dei  scientiam  esse  efficacem  et  rerum  causam ,  seu  omniuni  arti- 
ficem,  ut  Scriptura  loquitur.  Quod  spectat  ad  peculiarem  ra- 
tionem  determinandam ,  illud  diversarum  opinionum  patronis 
dimittimus  (1). 

364.  Ad  3»"  ,  Dist.  maj.  Si  scientia  Dei ,  prout  effectrix  causa 
rerum  est,  esset  causa  necessaria  ,  cojic;  si  libera ,  neg.  Talis 
porro  est  scientia  Dei ,  quatenus  efficax  et  causa  rerum  dicitur ; 
quare  sic  respondet  S.  Thomas,  loc.  cit.  ad  2"»  :  Scientia  Dei  est 

(1)  Ceteram  Saarez,  loc.  cit.  n,  lo,  cognitionis,  et  quidquid  aliud  fingitur, 
concludit  :  In  divina  scientia  nullus  sine  fundamento  est  et  explicari  non 
actus  cogitari  potest ,  nisi  permodum     potest.         aso^,   i«tw>-,     h    -kb     t» 


166 


TRAGT.    DE    DEO. 


causa  rerum ,  secundum  quod  res  sunt  in  scientia,  Non  fuit 
autem  in  scientia  Dei,  quodres  essent  ab  ceterno;  unde  ^  quamvis 
scientia  Dei  sit  ceterna ,  non  sequitur  tamen ,  qiiod  creaturm  sint 
ab  ceterno,  \^hv    V^Hi^v 

ARTICULUS  II. 

De  objecto  scientice  divince, 

365.  Id  omne  est  objectum  scientise  divinae,  circa  quod  ipsa 
versatur,  seu  quod  Deus  cognoscit.  Cognocit  autem  se  et  alia 
extra  se.  Quae  vero  extra  Deum  sunt  vel  sunt  possibilia  vel  exis- 
tentia ,  vel  prseterita  vel  futura ,  sive  absolute  ac  necessario ,  sive 
libere  et  contingenter ,  sive  saltem  conditionate,  De  quibus  ex 
ordine  agemus ;  tum  nempe  de  primario  scientiae  divinae  objecto , 
quod  est  Deus  ipse  ,  tum  de  secundario ,  cujusmodi  sunt  cetera  a 
Deo  distincta. 

PROPOSITIO  I. 
Deus  se  ipsum  perfecte  cognoscit  et  comprehendit, 

366.  Ac  primo  quidem  Deum  seipsum  perfecte  cognoscere 
Apostolus  expresse  declarat,  durii  (I.  Cor.  II,  10)  inquit  :  Spi- 
ritus  omnia  scrutatur  etiam  profunda  Dei;  tum  :  Quoe  Dei 
sunt ,  nemo  cognovit,  nisi  Spiritus  Dei,  Sed  et  ratio  idipsum 
suadet ,  ut  enim  puicbre  ipse  etbnicus  Alcinous  argumentabalur  : 
Quoniam  prima  mens  prcestantissima  est  ^  necesse  est  prcestan- 
tissimum  ei  intelligibile  propositum  esse :  nihil  autem  se  ipso 
prcestantius  habet;  quare  semetipsum  notionesque  suas  semper 
inte.lliget  (l).  Sane  nibil  obstat ,  quominus  Deus  semetipsum  per- 
fecte  cognoscat;  non  objectum,  cum  intrinseca  cognoscibilitas  sit 
affectio  entis  in  actu  ,  et  Deus  sit  maxime  ens  in  actu ;  non  po- 
tentia  sive  facultas ,  quum  vim  liabeat  intelligendi  infinitam ,  di- 
vinusque  intellectus  indentificetur  cum  ipsa  divina  essentia;  ergo. 

(1)  'E-rtt  ^e  0  TTparo^  tovff  KecXXKTTOff ,  «v  ovv  Kctt  ru  iecurov  totl^etret  ecn 
^ii  Kct)  KetXXirrov  etorS  totjrof  vttokut-  loolvi,  Apud  Petav.  de  Deo  ,  lib.  Iv , 
S-flsr     oJ^eV    ^^    ieturov    KoiXMov.     'etvrov       cap.    3,   §   I.  jt  i^; 


PART.    111.    CAP.    I.    »E    SGIENTIA    DEI.  167 

367.  Quod  autem  seipsum  comprebendat ,  ut  secundo  loco 
propositum  est ,  sic  ostendit  S.  Thomas  ,  p.  1,  q.  14,  art.  3  :  Deus 
se  ipsum  comprehendit ,  si  seipsum  cognoscit ,  quantum  cognos- 
cibilis  est ,  atqui  sic  Deus  cognoscit  se  ipsum ,  quia  tanta  est  virtus 
Dei  in  cognoscendo  ,  quanta  est  actuabtas  ejus  in  existendo  ,  utra- 
que  enim  infinita  est ;  ergo. 

368.pices  :  Ex  S.  ku^usiino  {\ih.LXXXIIIQiicBstionum,q.  XIV), 
Quod  comprehendit  se  ,  finitum  est  sibi ;  atqui  Deus  iaec  sibi  fini- 
tus  dici  potest,  cum  sit  modis  omnibus  infinitus;  ergo. 

369.  Resp.  cum  S.  Tboma  ,  loc.  cit.  Dist.  min.  Deus  non  potest 
dici  finitus  sibi  boc  sensu ,  quod  inteUigat  se  abquid  finitum  esse , 
conc;  eo  sensu  quod  facultas  intelligendi  non  adaequet  objectum 
intelbgentiae ,  ?ieg.  Finitus  itaque  Deus  est  sibi,  quatenus  ita  cog- 
noscit  se  ipsum ,  ut  perveniat  ad  plenam  cognitionem  sui  et  nibil 
supersit  ipsi  cognoscendum. 

PROPOSITIO  II. 

Deus  cognoscit  omnia  possibilia. 

370.  Etenim  Deus  ,  ut  loquitur  Apostolus ,  Rom.  tV ,.  17  .^vocat 
ea ,  quce  non  sunt;  tamquam  ea ,  quce  sunt.  Quod  siDeus  tam  vo- 
cat  ea  ,  quae  non  sunt ,  quam  ea  quae  sunt ,  tam  novit  ea ,  quoe  non 
sunt ,  quam  ea  quae  sunt  5  ea  enim ,  quae  non  cognoscuntur ,  vocari 
non  possunt.  Sed  si  Deus ,  quae  abquando  futura  sunt ,  cognoscit 
ut  possibiba ,  cognoscit  cetera  omnia ,  quae  nunquam  futura  erunt, 
sed  esse  possent ,  si  ipse  veilet. 

371.  Quod  confirmatur  ratione  cum  S,  Tboma  ,  q.  14  ,  art.  3 : 
Deus  semetipsum  perfectissime  comprebendit,  ideoque  et  om- 
nipotentiam  suam ;  ergo  distincte  attingit  omnia ,  ad  quse  illa  se 
extendit ;  non  enim  potest  virtus  aliqua  perfecte  cognosci ,  nisi 
distincte  attingantur  ea  omnia ,  ad  quae  virtus  illa  extenditur ; 
ergo  Deus  distincte  per  intellectionem  suam  attingit  omnia  possi- 
biba.  Nam  divina  omnipotentia  se  extendit  ad  omnia,  quibus  esse 
non  repugnat.  Ergo  Deus  cognoscit  omnia  possibilia ,  et  quidem 
secundum  esse  proprium ,  quod  baberent ,  si  producerentur ;  abo- 


168  TRACT.    DE    DEO. 

quin  ea  distincte  minime  cognosceret  (1).  Praeterea  ad  scientiam 
infinite  perfectam  pertinet  cognoscere  quidquid  cognoscibile  est ; 
atqui  possibilia  sunt  cognoscibilia ;  ergo. 

PROPOSITIO  III. 

Devs  distincte  cognoscit  omnia  prceterita ,  proesentia  etfutura  , 
sive  necessaria  y  sive  cotitingentia  et  libera. 

372.  Haec  pariter  propositio  ad  fidem  spectat.  Sic  autem  eam 
per  partes  ostendimus  :  Primo  quidem  quod  attinet  ad  praete- 
rita ,  nota  sunt  Dei  verba ,  quibus  exprobrat  Hebraeis  prsevari- 
cationes,  de  quibus  olim  vindictam  se  sumpturum  profitetur 
Deut.  XXXII ,  34  :  Nonne  hcec  condita  sunt  apud  me ,  etsignata 
in  thesauris  meis  ^  Si  tamen  respectu  Dei  aliquid  dici  potest  sive 
prseteritum  sive  futurum  et  non  potius  praesens.  Praeterea  gene- 
ratim  de  omnibus  sub  quacumque  teraporis  difFerentia  ,  atque  utut 
abscondita  sint,  sic  pronunciat  Apostolus  Hebr.  IV,  13  :  Non  est 
tdla  creatura  invisihilis  in  conspectu  ejus ,  omnia  autem  niida  et 
aperta  sunt  ocidis  ejus;  sic  Psalm.  CXXXVIII ,  3  :  Intellexisti 
cogitationes  meas  de  longe,..  otmies  vias  meas  prcevidisti...  cog- 
novisti omnia y  92ovissima  etantiqua;  et  Psalm.  XXXII,  15  :  Qiii 
finxit  singillatim  corda  eorum  y  qui  intelligit  omnia  opera  eo- 
rum;  nec  non  Sap.  VIII,  8  ,  de  sapientia  dicitur  :  Scit prceterita , 

(I)  Tum   Contra   Gentes ,    lib.    i,  les  raliones  rerum,  etiamvtsibihumet 

cap.  5o,  tom  p.   i.  q.  19,  art.   6,  ad  mutablium,  quwper  ipsam  faetce sunt. 

a™,  ubi  docet  omnia  possibilia  esse  in  Quoniam  Deus  non  aliquid   nesciens 

Deo  virtualiter,    scribens  :  Quidquid  fecit ,  quod  nec   de   quolibet  homine 

potest  habere  rationem  entis  et  veri  ,  artificerecte  dici  potest; porro  sisciens 

totum  est  virtualiter  in  Deo.  S.  ThomaB  fecit  omnia  ,  ea  utique  fecit,  quw  no- 

praecesseratS.  A.u^asimus  ,  De  Civitate  verat.  Ex  quo  occurrit  animo  quidam 

Dei  ,  lib.  xi,  cap.  10,  num.  5,  ubi  de  sa-  mirum  ,  sed  tamen  verum  ,  quod  iste 

pientia  Dei  hsec  habet :  In  qua  sunt  mundus  nobis  notus  esse  non  posset , 

immensiquidamatqueinfinitithesauri  nisi  esset ;  Deo  autem  nisi  notus  es- 

rerum  intelligibilium  ,  in  quibus  sunt  set,  esse  nonposset.  Cons.  etiam  Petav. 

omnes  invisibiles  atque  incommutabi-  De  Deo  ,  lib.  iv  ,  cap.  1,  num.  4« 


PART.    III.    GAP.    T.    DE    SCIENTIA    DEI.  169 

et  defuturis  cestimat...  signaet  monstra  scit,  antequam  fiant ,  et 
eventus  temporum  et  swculorum;  et  alibi  passim. 

373.  Ilaec  vero  omnia  Deum  distincte  cognoscere  ita  evincit 
rationeipsa  S.  Thomas,  loc.  cit.  art.  5  :  Deus  perfecte  se  suamque 
virtutem  cognoscit;  virtus  autem  non  potest  perfecte  cognosci 
nisi  cognoscantur  omnia ,  ad  quae  se  extendit;  jam  vero  virtus 
divina  se  extendit  ad  omnia  alia  a  Deo  distincta ,  non  solum  quoad 
rationem  communem  entis ,  sed  et  quoad  esse  eorum  formale ,  ut 
aiunt ,  et  singulare  usque  ad  ultimas  differentias,  cum  sit  pleni- 
tudo  essendi  et  causa  eifectiva  et  exemplaris  omnium  et  singu- 
lorum  entium ,  et  omnis  differentiae  et  perfectionis  eorum ; 
ergo  (1). 

374.  Quod  demum  speciatim  attinet  ad  futura  contingen- 
tia ,  seu  actiones  libere  futuras ,  de  quibus  potissimum  est  con- 
troversia  cura  Socinianis ,  prseter  allata  Scripturarum  testimonia  , 
quae  per  se  rem  plane  conficiunt ,  addi  possunt  verba  quibus  Su- 
sanna  (Dan.  XIII,  42)  Deum  deprecabatur :  Deus  ceterne,  quiabs-^ 
conditorum  es  cognitor ,  qui  7iosti  omnia,  antequam  fiant;  nec 
non  Eccli.  XXIII ,  28  ;  Oculi  Domini  multo  plus  lucidiores  sunt 
super  solem,  circmnspicientes  omnes  vias  hominum ,  etprofun- 
dum  ahyssi  y  et  hominum  corda  intuentes  in  ahsconditas  partes , 
Domino  enim  Deo  antequam  crearentur ,  omnia  sunt  agfiita, 
Innumerae  insuper  praedictiones ,  quae  in  utroque  foedere  leguntur 
totidem  sunt  invictissima  argumenta  istius  divinae  praescientiae , 
adeoutveredixeritTertullianus,  Contra  Marcionem, \ih,  II,cap.  V: 

(1)  Cons.  etiam  art.  6.  Cfr.  Petav.  f^i^it^fcUTrfoT^oX^  5rpoa'/3AgV«' Id  est, 

lib.  IV,  cap.  3,  §  3  ,  obi  affert    plura  E(  quodin  theatris  usuvenit  et  inpar- 

Patram  in  hanc  sententiam  testimonia,  tibus  cujusque ,  inspiciendo ,  circum- 

inter  qnos  Clemens  Alex.  lib.  vi.  Stro-  spiciendo  et  sitnul  aspiciendo ,  hocip- 

matum  sub  fmem,  ejusmodi  Dei  scien-  snm  et  inDeo  evenit.  Nam  simulqon-^ 

tiam  pulchra  theatri  similitudine  illas-  fertimque  omnia,  et  particulatim  sin- 

trat ,  dicens  :  Kej<  c^rgp  eV/  rco9  B-ieerpav  guld  applicatione   una    contemplatur. 

yivirutf  Keci  iTctrm  iKUTrou  fcifm  Ketru  Eadem    simililudine    utilur    S.    Petrus 

r^y  hefUTiv  n ,  ku)  vipte^ecriv,  Kut  o-w-  Damianus  in  Opusc,  xxxvii  ,  cap.  7, 

ropuTtv  ,    rouro    i^t    rov    B-iov    yivirut*  eamque  perficil. 
uBfcas  n  yuf   wuvru  ^  Kut  tKua-rov   iv 


170 


TRAGT.     DE    DEO. 


Proescientiam  Dei  ta?itos  habere  testes ,  quantos  fecit  Prophetas; 
et  S.  Augustinus  De  Civitate  Dei ,  lib.  V  ,  cap.  IX  :  Confiteri  esse 
Deuniy  et  negare  prcescium  faturorum,  apertissima  insania  est, 
Hinc  supervacaneum  ducimus  cetera  Patrum  testimonia  proferre , 
quae  videri  possunt  apud  Petavium ,  lib.  IV ,  cap.  VI. 

375.  His  ratio  pariter  apertissime  suffragatur;  si  enim  aliquid 
vel  minimum  futurorum  Deus  a  tota  jeternitate  ignorasset,  ali- 
qua  ejus  scientise  fieret  in  tempore  perfectionis  accessio ,  cognos- 
ceret  siquideill  aliquid  de  novo ,  quod  antea  ignorabat ;  atqui  Deo 
nulla  fieri  potest  accessio  perfectionis ,  cum  ipisus  natura  sit  infi- 
nite  perfecta ,  ergo. 

DIFFICULTATES. 

376.  Obj.  prima.  Adversus  1™  et  2°^  Conclusionis  partem. 
Nonnulli  Patres  Deo  denegare  videntur  ejusmodi  distinctam  re- 
rum  vilissimarumscientiam ;  etenim  1°  S.  Hieronymus ,  incap.  1*" 
Habacuc ,  ait :  Absurdum  esse  ad hoc  Dei  deducere  majestatem,  ut 
sciat  per  momenta  singula,  quot  nascantur  culices ,  quotve  mo- 
riantur,  2^  S.  Joannes  Chrysost.  Homil,  XXXIV  alias  XXXV  in 
Matth,  n.  2,  asserit  Deum  capillos  humano  more  non  numerare ; 
ergo. 

377.  Resp.  neg,  ant,  Ad  V^^  Dist.  et  S.  Doctor  loquiturde  divina 
Providentia  et  quidem  comparative,  conc;  loquitur  de  scientia 
Dei  et  absolute,  neg,  Contendit  nempe  Hieronymus,  ut  ex  con- 
textu  colligitur ,  non  eamdem  specialem  Deo  subesse  curam  et  pro- 
videntiam  de  minutissimis  ,  quas  recenset ,  rebus  ac  de  hominibus, 
quos  absque  dubio  speciali  benevolentia  ac  cura  prosequiturj  sub- 
dit  enim  :  Non  simus  tam  fatui  adulatores  Dei,  ut  dum  poten- 
tiam  ejus  ad  ima  detrahimus  y  in  nos  ipsos  injuriosi  simus,  eam- 
dem  rationabilium  y  quam  irrationabilium  providentiam  esso 
dicentes, 

378.  Ad  2°^  Eadem  esto  distinctio.  Eamdem  esse  sancti  Joan. 
Chrysostomi  mentem ,  ejus  pariter  ostendit  contextus  *,  siquidera 
post  relata  verba  ait  :  Quid  vilius  illis  ( passeribus )  ?  Attamen 
nunquam  ignorante  Deo  capientur  (1) 

(1)  T<  yctf  evTeXta-repov  iKtivm)  (ptjTiv*       voovyroi  tov  &iov. 
«AA*    c/kcas    oCi^t    iKtiva    cixdTtTc(.t    ay- 


PART.     IIIv    GAP.     I.    DE    SCIENTIA    DEI.  171 

379.  Inst.  Saltem  internos  animi  motus  ac  secretas  cordium 
cogitationes  videtur  Deus  ignorare  :  alioquin  1°  nec  tentasset 
Abraham  ,  ut  dicitur  Gen.  XXII ,  1  ^  et  post  experimentum  de  eo 
captum  non  subdidisset  Deus,  ibid.  v.  12  :  Nunc  cognovi ,  quod 
times  Deum.  Sic  neque  Gen.  XVIII ,  21  diceretur  de  Deo  :  Des- 
cendam  et  videbo  ^  utrum  clamorem ,  qui  veiiit  ad  7ne  ^  opere 
compleverint y  an  non  est  ita  ,  nt  sciam,  2°  Quod  a  forliori  dicen- 
dum  est  de  peccatis ,  deque  iis ,  quae  entia  rationis  vocantur ,  quo- 
rum  Deus  esse  non  potest  neque  causa  efFectrix  neque  exempla- 
ris;  ergo. 

380.  Resp.  ad  1°» ,  Neg.  antec.  Adallatas  autem  probationes  ex 
^  Scriptura ,  Dist.  Nostro  cogitandi  ac  loquendi  modo ,  cui  Deus  pas- 
|v     sim  seaccommodat,  co/26'.;inse,  neg.  Yoluit  scilicet  Deus  in  primo 

textu  omnibus  patefacere  fidem  et  obedientiam  Abrabae ;  in  altero 
autem  borrorem  peccatorum,  quibus  se  Sodomitae  inquinabant, 
justamque  de  ipsis  vindictam.  Si  enim  cortici  litterse  insistere  vel- 
lemus  ,  non  solum  cogitationes  bominum  Deum  laterent ,  sed  opera 
ipsa  ,  quod  nec  adversarii  contendunt. 

381.  Ad^"»,  Dist.  Si  Deus  peccata  et  entia  rationis  cognosce* 
ret  in  se  ipsis ,  trans. ;  si  bono  opposito  ,  cujus  privationes  sunt 
peccata  ,  vel  in  eorum  causis ,  ut  entia  rationis ,  neg.  Peccata  enim , 
prout  peccata  sunt,  non  dicunt  nisi  privationem  seu  negationem 
debitaj  rectitudinis ,  qua  receditur  a  regula  ,  ut  suo  loco  exponunt 
theologi ;  hinc  Deus  eoruni  malitiam  videt  in  bono  opposito ;  entia 
autem  rationis  videt  in  eorum  causaimmediata,  nempe  in  ratione 

I     nostra  ,  cujus  ipse  auctor  est ,  quaeque  ejusmodi  sibi  cudit  cogita- 
tiones  aut  fictiones. 

382.  Obj.  secunda.  Adversus  tertiam  propositionis  partem  : 
I  Scriptura  passim  exhibet  Deum  futura  libera  nonnisi  conjectura- 
I      liter  ac  dubie  prainunciantem  prout  evincunt  particulge  illae  du- 

hiidiXiv di  forte ,  forsitan ,  etc.  Sic  Jerem.  XXVI ,  2  et  3  :  Noli  sub- 
\  trahere  verbum,  si  forte  audiant  et  convertantur ;  et,  aliis 
I     omissis  ,  Christus  (  Joan.  IV  ,  10)  sic  Samaritanam  mulierem  allo- 

quitur  :  Si scires donum  Dei...  tu  forsitan petiisses  ab  eo ,  et  de- 

disset  tihi  aquafu  vivam ;  et  (  cap.  V  ,  46  )  :  Si  crederetis  Moysi , 

crederetis  forsitan  et  mihi;  ergo. 


172  TRAGT.    DE    DEO. 

383.  Resp.  Dist.  antec.  Humana  loquendi  ratione  utens  atque 
ad  contingentem  acliberam  rei  enunciatae  naturam  exprimendam, 
conc;  ad  significandam  incertam  rei  enunciatae  cognitionem ,  7ieg. 
Sic  Patres  eas  iocutiones  exponunt ,  ut  Hieronymus  in  caput  XXVI 
Jeremiae,  et  Augustinus  Enarr.  in  Ps.  U.  Alioquin  Deus  nihil 
omnino  ejusmodi  ut  certum  praenunciasset ,  quod  est  contra 
factum. 

384.  Obj.  tertia.  Non  pauca  ut  futura  prsenunciata  sunt  in  sa- 
cris  litteris  _,  quae  tamen  non  evenerunt ;  exemplo  sint  mors  Eze- 
chise  denunciata  iUis  vcrbis  :  Dispone  domui  tuce ,  quia  morieris 
( Is.  XXXVIII ,  1. )  5  subversio  Ninives  post  quadraginta  dies 
(  Jon.  III ,  4  )  ,  ahaque  hujus  generis  ;  ergo. 

385.  Resp.  Dist.  antec.  Praenunciata  sunt  ut  futura  sub  aHqua 
conditione  siveexpressa  sive  tacita,  conc;  ut  futuraabsolute,  neg. 
Quod  patet  ex  ipsis  adductis  exemplis.  Certo  enim  Ezechias  vi 
morbi  extinctus  esset ,  et  Ninive  subversa  ,  nisi  ille  lacrymis  suis 
impetrasset  sanitatem  ,  et  ista  egisset  poenitentiam.  mt^i 

386.  Obj.  quarta.  1°  NonnuUi  Patres  apud  Petavium,  lib.  VI, 
de  Deo  jCap.  VI,  negarunt  in  Deo  prsescientiam  futurorum,  ut  Au- 
gustinus,  Gregorius  M. ,  aliique,  quibus  Boetius  assentitur;  quin 
2°  et  ipse  S.  Thomas  p.  1  ,  q,  16 ,  art.  13  ,  docet :  Contingens 
consideratiim  ut  futurum,  et  no7idum  determinatum  ad  imiim 
apropria  causa,  non  suhdi  per  certitudinem  alicui  cognitioni. 
Unde  quicumque  cognoscit  effectum  contingentem  in  causa  sua  y 
non  habet  de  eo  ?iisi  conjucturalem  cognitionem;  ergo, 

387.  Resp.  ad  1™  ,  Dist.  Negarunt  in  Deo  praescientiam  quoad 
nomen  et  respectu  modi  cognitionis  divinse ,  conc;  quoad  rem 
et  respectu  objecti  cogniti ,  neg.  Ex  eo  enim  quod  Deo  omnia  prae- 
sentia  sint ,  ejusque  cognitio  uno  ac  simplicissimo  intuitu  in  ora- 
nia  objecta  feratur  ,  prout  in  se  sunt  cum  suis  differentiis ,  intule- 
runt  proprie  in  Deo  ejusmodi  cognitionem  scientiam ,  non  autem 
prcescientiam  ,  esse  vocandam.  Sic  enim  inter  ceteros  loquitur 
S.  Augustinus  ,  lib.  II  Ad  Simplic ,  q.  2  :  Quid  est  prcescientia  ^ 
nisi  scientia  futurorumf  Quid  autem  futurum  est  Deo,  qui 
omnia  supergreditur  tempora  ?  Si  enim  scientia  Dei  res  ipsas 


PART.    III.    CAP.    I,    DE    SGIENTIA    DEI.  173 

hnhet )  non  sunt  ei  futuros ,  sed  prcesentes;  ac  per  hoc  non  jam 
prcescientia ,  sed  tantum  scientia  dici  potest, 

388.  Ad  2"»,  Dist.  Non  subdi  per  certitudinem  alicui  cognitioni 
creatce,  conc;  divince ,  cui  omnia  contingentia  in  aeternitate  prae- 
sentia  sunt ,  7ion  soliim  prout  sunt  in  causis  suis,  ut  ipse  loqui- 
tur  ,  et  successivej  sed  etiam  prout  sunt  actii>  in  seipsis  simul, 
neg.  Talem  esse  mentem  S.  Doctoris  contextus  ostendit. 

389.  Obj.  quinta.  Futura  contingentia  possunt  non  evenire, 
ideoque  nulla  eorum  est  determinata  yeritas ;  sed  quod  non  habet 
determinatam  veritatem  ,  non  potest  cognosci ;  ergo. 

390.  Resp.  Dist.  maj\  Possunt  non  evenire  absolute  et  ante- 
cedenter  ad  eorum  praevisionem,  conc;  hypothetice  et  conse- 
quenter  ad  eorum  prsevisionem,  neg.  Fuissent  enim  etnon  fuissent 
praevisa,  quod  implicat.  Sic  Dist.  min.  Quod  non  habet  deter- 
minatam  veritatem  ,  non  potest  cognosci  pro  eo  tempore ,  quo  non- 
dum  determinatum  est ,  trans.;  ^xo  eo  tempore,  quo  determina- 
tum  est ,  neg,  Nulla  autem  determinata  veritas  pro  eo  tempore  , 
quo  determinata  est ,  divinum  intellectum  fugere  potest,  qui  to- 
tam  complectitur  asternitatem ,  proindeque  et  omne  tempus  (1). 

391.  Obj.  sexta.  Posita  praescientia  Dei ,  actum  est  de  humana 
Hbertate ;  nam  quod  Deus  proescivit ,  id  omnino  venturum  est , 
cum  falh  non  possit  ipsius  prescientia  ;  ergo. 

392.  Resp.  Neg.  antec.  Ad  prob.  Dist.  Quod  Deus  praescivit, 
id  omnino  eventurum  est  vel  necessario  vel  hbere  pro  natura  rei 
prsevisae,  conc;  secus,  neg.  Preescientia  enim  Dei  attingit  res,  ut 
sunt  in  sua  natura.  Res  autem,  quae  a  hbera  voluntate  pendent, 
natura  sua  sunt  contingentes  ;  eas  igitur  ut  contingentes  attingit 

(1)  Cons.  Bellarm.  De  gratia  et  li-  humana  voluntate  : /rfcwim  significat 

hero  orbiVno  ,  lib.  IV,  cap.  i5,  §  19  et  m(\a\X,  inprimisScriptura  ,cumdicit 

seqq.  obi  fatetur  difficile  esse  delermi-  Deum  scrutari  renes  et  corda  ,  Deum 

nare  rationem  ,  qua  Deus  futura  prae-  investigare   omnes     semitas    nostras, 

noscat ,  imo  et  in  hac  vita  fortasse  in-  Nam  si  videret  eas  in  sua  voluntate 

comprehensibile  ,  et  adducta  auctoritate  determinante  omnia  ,    non  diceretur 

ex  S.  Augustino  ,  Confession.  lib.  xi ,  scrutari  corda  nostra  ,  et  investigare 

cap.  18;  probabile  censet  Deum  futu-  semitas  ^  sed  intueri  voluntatem  suam, 
ras  acliones  liberas  non  videre  nisi  in 


174 


TRACT.     DE    DEO. 


divina  scientia.  Apposite  S.  Augustinus  De  libero  arbitrio^  lib.  lll, 
cap,  IV  :  Sicut  tu ,  inquit,  memoria  tua  non  cogis  facta  esse , 
qucB  proeterierunt ,  sic  Deus  prcescientia  sua  non  cogit  facien- 
da^  quce  futura  suiit ;  animadvertit  praeterea  idem  S.  Doctor 
prceteriti,  prcesentis  et  futuri  difFerenlias  penes  creaturas  esse, 
non  penes  Deum  ,  cui  totum  praesens  est  in  actu  :  Jpud  quem 
(Deum) ,  inquitZ)e  Trinitate  lib.  V  ,  cap.  16,  nec prceterita  tran* 
sierunty  et  futura  jam  facta  sunt ;  igitur  concludit,  In  Genes, 
adlitt,  lib.  V,  cap.  18  :  Antequam  res  fierent^  et  erant  et  non 
erant.  Era?it  in  Dei  scientia,  non  erant  in  sua  natura  (1).  At 
erant  in  Dei  scientia ,  ut  futura  erant  in  sua  natura ;  humana  au- 
tem  nostra  futura  erant  in  sua  natura  libera ;  ea  igitur  ut  libera 
praenovit ,  nec  praescientia  sua  Deus  necessitatem  iis  intulit ,  ac  si 
nunquam  ab  eo  prsevisa  fuissent. 

393.  Atque  liuc  refertur  vulgata  apud  Patres  doctrina,  quod 
non  ideo  res  futurae  sunt,  quia  Deus  eas  proescivit,  quasi  ipsius 
praescientia  sit  ratio  et  causa  liberorum  futurorum  ,  sed  ideo  Deus 
praescivit ,  quia  futurae  sunt ;  ergo  Dei  praescientia  ex  doctrina 
Patrum  res  libere  futuras  supponit,  non  facit-  Ita  Auctor  Quass- 
tion,  ad  orthodoxos  inter  opera  Justini ,  Origenes,  Eusebius , 
Theodoretus,  Joan.Chrysostomus,  Joan.  Damascenus,  Hieronymus, 
Augustinus  apud  Tournely  ,  De  Deo ,  q.  18 ,  art.  4  ,  concl.  unica, 
quibus  addi  potest  S.  Anselmus  ,  qui  in  lib.  Concordics  prce- 
scientice  Dei  cumlibertate :  Nonenim ,  inquit,  ntsiquddfuturum 
est  prcescitur  y  quia  scientia  non  est  nisi  veritatis.  Quare  cum 
dico  :  quia  si  prcescit  aliquid,  necesse  est  illud  esse  futurum , 
idem  est  ac  si  dicam  :  si  erit^  ex  necessitate  erit;  atque  postea, 
exponens  cujusmodi  sit  ista  necessitas,  subdit :  Non  enim  aliud  sig- 
nificat  hic  necessitas ,  nisiquiaquod  erit^  non  poterit  simul  non 
esse  y  nempe  intelHgit  necessitatem  consequentem,  Juxta  quam 
doctrinam  sic  pariter  ad  propositum  argumentum  responderi  po- 

(l)  Ex  qnibas  verbis  patet  non  aliam  tem  eam ,  qaam  dicant  realem  autfof' 

S.  Doclorem  reram  praesentiam  inaeter-  malem,  et  appertissime  iddocetS.  Aa- 

nitate  agnovisse  praeter  eam  ,  qaam  gustinas  toto  hoc  capite ,  et  alibi  passim. 
scholastici  yocant  ohjectivam  ,  non  au- 


PART.    111.    GAP.    I.     DE    SGIENTIA    DEI.  175 

test :  Quod  praevisum  est  non  potest  non  esse  :  Dist,  Necessitate 
consequenti ,  nempe  praevisionem  ,  seu  praescientiam ,  conc.;ne' 
cessitate  antecedenti ,  scilicet  praescientiam  aut  praevisionfim ,  neg, 

394.  Dices  primo  :  Interdum  Patres  docent  res  ideo  futuras 
esse,  quia  piaesciuntur  a  Deo ,  non  autem  ideo  praesciri,  quia  fu- 
turse  sunt,  ut  S.  Augustinus  et  S.  Gregorius  M.  locis  in  propo- 
sitione  II  laudatis  ;  ergo. 

395.  Resp.  Bist,  antec.  In  iis,  quee  Deo  tamquam  causa  im- 
mediata  pendent ,  quatenus  Deus  ,  ut  iidem  Patres  loquuntur , 
nihil  ignorans  fecit ,  conc;  in  iis ,  quae  a  voluntate  libera  tamquam 
causa  proxima  etimmediata  efliciuntur, /^e^.  ItaquecitatiPatresin 
adductis  locis  loquuntur  de  iis ,  quoe  a  Deo  produci  debent ,  cui 
res  producenti  scientia  necessario  proelucere  debet,  cum  ipsius 
sit  ordinare  res  ac  disponere ,  et  divinam  voluntatem  et  efficien- 
tiam  quodammodo  gubernare,  ut  inquit  Petavius  (1)  ,  quemad- 
modum  architectandi  usum  et  operis  institutionem  ars  illa ,  quse 
est  in  artificis  mente  ,  moderatur  ac  dirigit ,  quaeque  a  scholasticis 
vocatur  scientia  simplicis  intelligentice ,  quatenus  res  absolute, 
ac  prout  in  se  sunt ,  neque  ut  certo  exstantes  tempore ,  cognoscit, 
ut  discernatur  ab  illa  scientia ,  quae  nostro  concipiendi  modo  pos- 
terior  est,  ac  res  easdem  jam  voluntate  divina  designatas  et  consti- 
tutas  ,  et  in  aliqua  temporis  parte  producendas ,  quasi  existentes 
ac  praesentes  intuetur ,  quseque  scientia  visionis  ab  iisdem  scho- 
lasticis  appellari  consuevit.  Quare  cum  Patres  affirmant  res  ideo 
futuras  esse  ,  quia  Deus  easpraescivit ,  intelligendi  sunt  de  scientia 
simplicis  intelligentice ;  cum  vero  docent  ideo  Deum  res  futuras 
praescire,  quia  futurae  sunt,  inteUigi  debent  de  scientia  visionis; 
quo  postremo  sensu  S.  Augustinus,  tum  ahbi  passim,  tum  prae- 
sertim  tractatu  LIII  in  Joan.  sic  loquitur  :  Si  non  malum,  sed 
bonum  facere  voluissent  (Judaei) ,  non  prohiberentur ,  et  hoc  fac^ 
turi  prceviderentur  ah  eo  y  qui  novit  quid  sit  quisque  facturus; 
sic  alibi ,  ut  vidimus  ,  utitur  S.  Doctor  comparatione  memoriae  et 
praescientiae  humanae  adexponendam  praescientiam  divinam,  quae 
nullam  inferat  necessitatem  rebus  praecognitis ,  prout  nec  raemoria 

(1)  Lib.  IV,  cap.  7,  num.  10  et  seq.,  wbi  Boetii  dictam  explanat. 


176 


TRACT.    DE    DEO. 


nec  prgescienlia  nostra  sunt  causa  eorum ,  quae  memoramus  vel 
prsevidemus ,  ac  multo  minus  iis  inferunt  necessitatem  (1). 

396.  Dices  secundo  :  l^  Ergo  libera  nostra  futura  sunt  causa 
scientiae  divinae ;  2°  ac  datur  in  Deo  scientia  contingens ,  qua  scilicet 
carere  posset. 

397.  Resp.  ad  l^,  Dist  Improprie ,  quatenus  futura^  res  ipsa 
sua  cognoscibilitate  tamquam  objecto  definiunt  ac  determinant 
notitiam  Dei,  conc;  proprie  quasi  reipsa  essent  causa  scientiae 
divinae,  atque,  ut  aiunt,  subjective,  neg.  Eatenus  igitur  futura  li- 
bera  dici  possunt  causa  scientiae  divina3,  nempe  visionis ,  quate- 
nus  Deus  aliter  prsevidere  non  potest^  nisi  prout  sunt  futura, 
cognitio  enim  ut  vera  sit ,  debet  esse  consentanea  ipsis  rebus  co- 
gnitis  5  quoniam  ,  ut  ait  S.  Augustinus,  si  non  contigisset  id  quod 
contingit ,  mtllo  modo  id  Deus  prcescisset  futurum ,  quia  non  erat 
futurum.  Unde  necesse  est  logice  seu  ratione  ,  ut  aiunt ,  prius  rem 
cogitari  futuram,  quam  futura  praevideatur  (2). 

398.  Ad  2™,  Dist,  Contingentia  objectiva  seu  ex  parte  rei  prae- 
visae ,  conc;  subjectiva  seu,  ex  parte  Dei  ipsius,  neg.  Distinctio  pa- 
tet  ex  dictis^  ex  eo  enim  quod  objectum  aliquod  adesse  possit  vel 
abesse  a  lumine,  quod  illud  irradiat,  non  sequitur  lumen  ipsum 
per  se  non  irradiare  objecta  ,  quae  iliud  circumstant. 

399.  Obj.  septima.  Illud  praenosci  a  DeO  non  potest,  quod  nullo 

(1)  Concinnnt  S.  Aagastino  reliqui  est  ut  passim  ,  non  praescientia;  sedab- 

Patres  ,  apnd  Petaviam,lib.iv,  cap.  7  ,  solate  scientia  dicatar  ,  prout  superius 

qaorum  sententiaest,nullam  idcirco  vim  notavimus. 

rebus  inferre  Dei  prajscientiam  ,  quod  (2)  Neque  enim  ( verba  sunt  S.  Au- 

futura  tamquam  praesentia  contemple-  Qnsilm)  ideo  peccat  homo  ,  quia  Deus 

tur ;  idem  hominis  exemplo  declarant ,  illum  peccaturum  esse  proescivit ;  imo 

qui  alterum  ex  alto  prospicit  in  lubrico  ideo    non   duhitatur  ipsum  peccare  , 

labentem  ,  cajus  quidem  lapsus  causa  cum  peccat,quiaille  cujusprcescientia 

in  eo  non  est ,  quod  gradientem  illum  falli  nonpotest ,  non  fatum  ,  non  for- 

intuetur  :  Non  enim  ,  inter  ceteros  scri-  tunam,  non  aliquid  aliud  ,  sed  ipsum 

bit  S.  Hieronymus  in  cap.  26  Jerem.,  peccaturum  esseprcBscivit.Qui si  nolit, 

ex  60  ,  quod    Deus   scit  fulurum  ali-  utique  non  peccat ,  sed  si  peccare  no- 

quid ,  idcirco  futurum   est ;  sed  quia  luerit  ,  etiam   hoc  tlle  proescivit.  De 

futurumest,  Deus  novit ,  quasi prces-  Civitate  Dei  ^  lib.  v,  cap.  loj  et  alibi 

cius  futurorum.  Binc  pariter  receptum  passim. 


PART.    111.    CAP.    1.    DE    SCIENTIA    DEI.  177 

modo  determinatum  est ,  neque  In  se ,  neque  in  suis  causis ;  atqui 
talia  sunt  libera  futura  ,  quae  neque  sunt  determinata  in  se  ,  cum 
nondum  existant ,  neque  in  suis  causis ,  quse  indiflferentes  sunt 
ad  quodlibet ;  ergo. 

400.  Resp.  Dist,  maj.  Quod  nuUo  modo  determinatum  est,  ne- 
que  antecedenter  neque  consequenter ,  a  Deo  praenosci  non  potest, 
conc;  quod  saltem  consequenter  determinatum  est ,  neg.  In  hy- 
pothesi  scilicet  quod  res  fulurie  sint ,  eo  ipso  quod  futurae  sint , 
Deus  eas  videre  debet,  consequenter  nempe  ad  liberam  deter- 
minationem ,  quia  omnia ,  quae  in  tempore  fiunt ,  Deo  praesentia 
sunt  in  aeternitate ,  ut  dictum  est ;  cum  igitur  verum  sit  hominem 
se  determinaturum  ad  talem  vel  talem  actionem ,  hoc  ipso  divi- 
nae  notitiai  subest.  Quare  Hcet  objecta  propositionum  seu  enun- 
ciationum  de  futuris  contingentibus  in  causis  suis  non  sint  deter- 
minata  ,  utpote  nondum  existentia  et  a  causa  hbera  dependentia , 
ac  possint  esse  vel  non  esse  ,  prout  tamen  ad  Deum  referuntur  , 
necesse  est  illa  esse ,  seu  in  Dei  scientia  vera  sunt,  si  quidem  sunt 
futura.  Haec  autem  placet  confirmare  auctoritate  S.  Augustini, 
qui  in  hb.  XXYI  Contra  Faustum  Manich.  cap.  V ,  tum  de  proe- 
teritis  tum  de  futuris  eorumque  veritate  sic  scribit  :  Noii  ergo  est, 
quod  vere  dicimus  fuisse;  sed  ideo  verum  est  illud  fuisse,  quod 
in  nostra  sententia  verum  est,  non  in  ea  re ,  quce  jam  non  est. 
Sententia  quippe^  qua  dicimus  aliquid  fuisse  ^  ideo  vera  est^ 
qi4ia  illudj  de  quo  dicimus  ^  jam  non  est.  Hanc  sententiam  Deus 
falsam  facere  non  potest^  quia  non  est  contrarius  veritati  Quod 
si  quceras ,  ubi  sit  hcec  vera  seritentia,  prius  invenitur  in  animo 
nostro ,  cum  id  verum  scimus ,  et  dicitur,  Sed  si  et  de  animo 
nostro  ablata  fuerity  cumid,  quod  scimus ,  obliti  fuerimus ,  ma~ 
netin  ipsa  veritate.  Semper  enim  verum  eritjam  fuisse,  quodubi 
verum  erat,  antequam  fieret ,  futurum  esse ,  quod  non  erat(l), 

(1)  Cfr.  S.  Th.  p.  I,  q.  T4»art.  i3,  est  accipiendum  non  secundum  esse, 

ad  2™,  ubi  rcjectis  aliis  responsionibus  quod    in  se   est ,  sed  secundum  quod 

concludit  :  Etideo  dicendum  est ,  quod  est  in  anima.  Ut  puta ,  si  dicam,  si 

quando  in  antecedente  ponitur  alquid  anima  intelligit  aliquid ,  illud  est  im~ 

pertinensadactumanim(B,consequen8  materiale ,,  intelligendum  est  ,  quod 

T.  II.  12 


178  TRAGT.     DE    DEO. 

PROPOSITIO  IV. 

Deus  certo  et  tnfallibiliter  cognoscit  futura  contingentia 

conditionata. 

401.  Ad  pleniorem  propositionis  perspicuitatem  juvat  prae- 
notare  1°  ea  dici  conditionata  futura ,  quae ,  licet  reipsa  futura 
non  sint,  futura  tamen  essent,  si  aliqua  poneretur  conditio , 
a  qua  pendent ;  haec  autem  medium  veluti  locum  tenent  inter 
mere  possibilia ,  et  absolute  futura.  Talis  erat  conversio  Tyrio- 
rum  et  Sidoniorum,  si  Christus  talia  patravisset  portenta,  qualia 
apud  Corozaitas  patravit  ac  Bethzaiditas.  Haec  enim  conversio  non 
erat  mere  possibilis,  nec  absolute  futura,  cum  conditio  ,  ex  qua  illa 
conversio  pendebat,  non  esset  implenda;  ergo  futura  erat  sub 
conditione. 

40*2.  2°  Licet  ab  aliquibus  theologis  olim  negata  fuerit  haec 
praescientia  divina  futurorum  conditionatorum ,  hodie  vix  ullam 
de  ea  controversiam  esse.  Catholici  enim  theologi ,  inquit  doctissi- 
mus  Card.  Gotti,  Ordinis  Praedicatorum ,  uno  vel  altero  excepto 
qui  vult  praefata  conditionata  solum  conjecturahter  a  Deo  cognosci, 
asserunt  ea  a  Deo  certo  et  infainbiliter  cognosci  (1).  Et  sane  vix 
salva  fide  negari  id  posse  videtur.  Tota  itaque  controversia ,  quse 
catholicas  aliquando  scholas  divisit,  versaturseu,  ut  verius  dicam, 


illud  est  immateriale  secundum  quod  tingenter  et  libere.    Qunm  vero  ,  ut 

est  in  intellectu ,  non  secundum  quod  expositura  est  ,  logiee  sea  ratione  ali- 

est  in  seipso,  Et  similiter  si  dicam  ,  quid  prins  concipiatur  esse  qnam  vi- 

si Deus  scivit  aliquid  ,iUud  erit,con-  deri,  hinc  ex  nnoquoqae,  hoc  sensu  , 

sequens  est  intelligendum  prout  subest  pendet  ut  actionem  suam  Deus  ab  aeter- 

divince  scientice ,  scilicet  prout  est  in  no  viderit  ut  bonam  vel  ut  malam. 

sua  prcBsentialitate,  Et  sic  necessa-  (1)  Tom,  lu  ,  in  p.  i  ,  q.  6,  dub.  i, 

rium    est  sicut  et  antecedens ;  quia  §  i  ,  n.  5  ,  et  rursura  ibid.  dub.  iii , 

omne  quod  est,  dum  est ,  necesse  est  §  2  ,  loqnens  de  hac  conditionatorum 

esse  ;   seu   necessitatc   conseqaenti  et  scientia  dicit  :  De  hac  non  controver- 

hypothetica  seu  ,  ut  dicitur  ,  supposilio-  timus  ,  sed  omnes  ( Thomistae )  concor- 

nis  ,  quia  implicat  aliquid  fuisse  prae-  diter  statuimus ,  eam  dari  in  Deo ,  et 

visum  ut   certo    futurum    et  futurum  quidem  certam  ,  non  pure   conjectu- 

npn  esse  ,  etsi  in  se  fatarum  sit  con-  ralem. 


PART.    III.    GAP.    I.    DE    SCIENTIA    DEI.  179 

versabatur  circa  modum  eam  exponendi ,  et  circa  medium  in  quo 
Deus  ista  futura  conditionata  videt. 

403.  3°  Talem  scientiam  in  Deo  propugnamus  ut  omnino  cer- 
tam  atque  infallibilem  adversus  eos ,  qui  nonnisi  conjecturalem 
ejusmodi  futurorum  conditionatorum  notitiam  in  Deo  esse  affir- 
mare  ausi  sunt. 

404.  His  positis,  cum  laudato  Gotti  enunciatam  propositionem  ita 
probamus.  1°  In  Scripturis  Deus  plura  revelavit  sub  conditione 
futura,  quae  tamen  facta  non  sunt,  quia  illa  defuit  conditio;  ergo 
Deus  ea  certo  cognovit.  Nisi  enim  certo  cognovisset  talia  sub  con* 
ditione  futura,  ejus  infinita  veritas  in  cognoscendo  et  veracitas 
in  praenunciando  detrimentum  passae  fuissent. 

405.  Jam  vero  antecedens ,  omissis  innumeris  aliis  Scripturae 
locis  evincitur  1®  ex  I  Reg.  XXIII ,  11  et  seqq. ,  ubi  David  consu- 
luit  Dominum,  an,  si  mansisset  Ceilae,  Saul  ad  eam  expugnandam 
descensurus  esset?  et  respondit  Dominus  :  Descendet,  Interrogavit 
iterum ,  num  descendente  Saule  viri  Ceilitae  tradituri  eum  essent 
in  manus  Saulis  ,  responditque  Dominus  :  Tradent,  Ibi  nonagitur 
de  mere  possibili ,  nec  de  absolute  futuro ;  sed  tantum  de  eo  quod 
evenisset  posita  conditione  (1).  2°  Id  ipsum  patet  ex  III  Reg.  XI,  2, 
ubirepetitDeus  praeceptum  ,  quod  jamdederat  Exodi  XXXIV,  16, 
de  non  jungendis  connubiis  cum  alienigenis  ,  quia  certissime  aver-- 

(1)  Non    defuit ,   qai  observaret  in  Numquid    concludent  domine    Ceila 

paraphrasi  chaldaica  sic  David  interro-  meP  Et  dixit  Dominus  II^^D^  con^ 
gare  Dominum  :  Cogitant  me  tradcre  '  ' 

viri  ceilitce  P  Respondit  autem  Domi-  ^^^dent  ;  sic  ver^ionem  lxx   :  El  «V.- 

nus:cogitant  tradere,  Cogilat  descen-  «^"^'''<-*^«' ;  ^nmquid   concludetur  P 

dereSaul?EtdixitDeus:cogitatdes-  '"''''''  "  y-^^rufir^^rzru^  ILucvX ',  et  nunc 

ce/i(/er..Etglossamordinariamdicere:  «^'«^«^^    descendet  Saul  ?   et   dixit 

Involuntate  habent  ut  tradant.  Ita  qui-  ^«'«^^»"*  •  ^'^ru^^^iru^ ,    descendet ; 

dem  observat  hic  auctor  ad  tollendum  *""^  versionem  syriacam  :  ProdUurine 

hoc  testimonium  de  liberorum  condi-  *"^'  ^"^  civesurbis?,,  Dixit  Dominus  : 

..„,/..                        '     4'     Ti  prodituri  suntte  ;  et  arabicam  :  Tra- 

tionate  tuturorum  praiscientia  in  Deo.  ^                            ' 

^  ^           1   j  1.   •      .       ..         1  dentne  me  et  socios  meos  cives  urbis 

Lsto ;  sed  debuisset  panter  observare  ,        ^^        r^                  ... 

,   ,     .              .,  ,        ,    ,          ^  ,  SauliP  DtxitDominus  :  tta ,  tpst  te 

heoraicam  veritatem  habere    tuturum  ^ 

tradituri  sunt, 

12. 


>nK    n^>yp     >bv2    n:ip>n 


180  TRAGT.    DE    DEO. 

tent  corda  vestra^  ut  sequamini  deos  eariim;  quse  quidem  prae- 
dictio  veritatem  sortita  est  in  Salomone  aliisque  ,  in  quibus  adim- 
pleta  fuit  conditio ,  non  autem  respectu  eorum ,  qui  libere  banc 
conditionem  non  posuerunt,  seu  in  quibus  verificata  non  fuit 
conditio.  3°  Id  pariter  constat  ex  b'b.  Sap.   IV  ,  11  ,  ubi  de  justo 
immature  ex  bac  vita  praerepto  dicitur  :  Raptus  est ,  ne  malitia 
mutaret  intellectum  ejus ,  aut  ne  fictio  deciperet  animam  illius. 
Certe  igitur  noverat  Deus  justum  iUum  fore  in  malum  mutan- 
dum  ac  deceptioni  obnoxium ,  si  diutius  vixisset ;  alioquin  in- 
consulto  prsematura  morte  ipsum  e  vivis  rapuisset.  4®  Denique 
ostenditur  ex  celebri  illo  Cbristi  dicto  (  Mattb.  XI ,  21 ;  Luc.  X,  13) 
quo  exprobrans  Corozaitis  et  Betbzaiditis  cordis  obdurationem  : 
VcB  tibi  ,'\n(\\\\t^  Corozai7i ,' vce  tibi  Bethzaida ,  quia,  si  in  Tyro 
et  Sidone  factce  essent  virtutes  ^  quce  factce  sunt  in  vobis,  olim 
in  cilicio  et  cinere  poejiitentiam  egissent,  Quibus  verbis  Christus 
Tyriorum  et  Sidoniorum  poenitentiam  praedicit ,  si  quidem  apud 
illos  praedicasset ,  ac  signa  fecisset ,  qualia  in  Galilaea  fecit ;  illam 
ergo  Cbristus  sub  tali  conditione ,  quai  tamen  adimpleta  non  est , 
futuram  cognovit ;  aUoquin  neque  tam  acriter  Corozaitas  atque 
BetbzaVditas  objurgasset ,  nec  tam  certo  et  asseveranter  Tyriorum 
et  Sydoniorum  poenitentiam  prag  illis  futuram  affirmasset ;  ergo, 
406.  2®  Patres  tum  graeci  tum  latini  unanimes  in  bac  Dei  cog- 
nitione  adstruenda  sunt ,  indidem  enim  argumenta  deprompserunt 
sive  ad  vindicandam  divinam  providentiam  in  infortuniis  ,  quibus 
passim  premuntur  justi;  sive  ad  parentes  solandos  de  immatura 
filiorum  morte ,  abaque  id  genus  multa  ,  ut  videre  est  apud  Peta- 
vium  (1).  Nos  brevitatis  gratia  non  nisi  unum  vel  alterum  tes- 
timonium  promemus  ex  S.  Augustino  ac  S.  Prospero  ad  rem  con- 
ficiendam.  Primus  igitur  ,  De  Correptione  et  Gratia  cap.  YIII ,  non 
solum  eam  adstruit,  sed  praeterea  nonnisi  insanissime  negari  eam 
posse  affirmat;  sic  enim  loquitur  :  Respondeant ,  si  possunt ,  cur 
illos  Deus  y  cum  fideliter  et  pie  viverent,  non  tunc  de  hujus  vitce 
periculis  rapuit,  ne  malitia  mutaret  intellectum  eoriim  y  et  ne 
fictio  deciperet  animas  eorum.   Utrum  hoo  in  potestate  non  ha- 

(1)  Lib.  IV,  c.  8 ,  n.    19. 


PART.     III.     CAP.     I.     DE    SGIENTIA    DEl.  181 

hiiit  ?  an  eorum  mala  futura  nescivit  f  Nempe  nihil  horim  nisi 
perversissime  et  insanissime  dicitur ,  et  alibi  saepe.  Alter  vero 
Resp.  VIII  ad  excerpta  Genuensium,  ait :  De  Tyriis  vero  et  Si- 
doniis  quid  aliud  possumus  dicere ,  quam  non  esse  eis  datum 
ut  crederent ,  quos  etiam  credituros  fuisse  ipsa  veritas  dicit ,  si 
talia  y  qualia  apudnon  credentes  facta  sunt^  virtutum  signa  vi- 
dissent.  Si  itaque  sub  conditione  fuisse  credituros  veritas  dixit ,  et 
veiissime  dixit,  sentif  igitur  S.  Prosper  Deum  certo  praescivisse 
eos  sub  talibus  signis  credituros.  Atque  ut  pateatbos  Patres  non 
obitertantum  ea  dixisse,  observandum  est  eos  tali  Dei  praescientia 
uti  tamquam  argumento  validissimo  ad  adstruendam  adversus 
Pelagianos  ac  Semipelagianos  gratuitam  gratiae  naturam  ac  distri- 
butionem. 

407.  3°  Demum  ejusmodi  Deo  inesse  scientiam  infallibiiem 
futurorum  sub  conditione ,  ratio  ipsa  suadet.  Haec  enim  scientia 
summa  perfectio  est ,  quara  melius  est  habere ,  ut  scholae  loquun- 
tur ;  ergo  Deo  necessario  iiiesse  debet ,  cum  nulla  simplici  perfec- 
tione  carere  possit.  Adeo  vero  insitum  est  Christianorum  omnium 
mentibus  Deum  ejusmodi  conditionata  praenoscere  ,  ut  in  vulgari 
quotidie  sermone  sit  positum  :  Deus  ita  fecit ,  quia  praevidit  id  in 
bonum  cessurum  huic,  cui  taha  permisit ,  seu  de  quo  ita  disposuit, 
et  hinc  uberem  capiunt  consolationem  ;  quare  tot  dici  possunt 
hujus  scientiae  divinae  testes  quot  Christiani,  irao  pene  dixerim , 
quot  homines  sunt ,  qui  Deum  esse  non  negant. 

DIFFICULTATES. 

408.  Obj.  prima.  1°  Quae  in  Scriptura  sub  conditione  pi-aenun- 
*ciata  dicuntur  nonnisi  improprie  seu  metaphorice  sunt  intelli- 
genda  ,  cum  conditio  prae  se  ferat  suspensionem  atque  haesitatio- 
nem ,  quae  in  Deo  admitti  non  potest.  2»  Quod  si  quis  contendat 
proprie  illa  esse  admittenda  ,  nihil  vetat  quominus  de  scientia 
conjecturali  ea  accipiamus  ,  prout  innuunt  ^2iY\\m\dd  forte ,  forsi- 
tan ,  etc.  quibus  ejusmodi  futura  praenunciantur ;  ut  cum  de  Adam 
(Gen.  III ,  22)  Deus  inquit :  Neforte  mittat  manum  suam  et  su- 
mat  etiam  de  ligno  vitce;  et  Christus  ( Matth.  XI,  23 )  ait :  Si in 


182  THACT.    DE    DEO. 

Sodomis  factce  fuissent  mrtutes ,  quoe  factce  sunt  in  te,  forte 
mansissent  usque  in  hanc  diem;  quo  pariter  referri  possunt , 
quae  Exodi  IV  ,  8  et  seq.  leguntur  :  Si  non  crediderint tibi ,  in- 
quit  Deus  Mosi,  neque  audierint  sermonem  signi  prioris ,  cre- 
dent  verbo  signi  sequentis ,  quod  si  nec  duobus  quidem  his  signis 
crediderint...sume  aquam  fluminis ,  etc.  Quse  quidem  apertissime 
ostendunt  Deum  certa  scientia  nescivisse ,  utrum  Hebrasi  credituri 
essent  nec  ne  primo  aut  secundo  aut  tertio  signo ;  ergo. 

409.  Resp.  ad  1™,  ^^g-  Ad  prob.  Dist.  Conditio  pr8B  se  fert 
suspensionem  ex  parte  objecti ,  conc;  ex  parte  divinae  scientice ,       j 
quae  unico  intuitu  omnia  attingit,  7ieg.  Responsio  patet  ex  dictis  in 
superiori  propositione.  ^ 

410.  Ad  2°*,  Neg.  Si  quid  enim  evincerent  particulae  dubita-  j 
tivse  forte^  forsitan,  etc. ,  deberet  pariter  negari  cum  Socinianis , 
qui  eadem  opponunt,  scientia  certa  futurorum  liberorum ;  humano 
proinde  loquendi  usui  in  his  ,  aliisque  similibus  Deum  se  se  ac- 
commodasse  dicendum  est ,  ut  superius  vidimus ,  cum  adversus 
Socinianos  disputaremus.  Humana  sane  loquendi  ratione  Deum 
usum  esse  elucet  exipso  Exodi  cap.  IV  ,  nobis  objecto ,  ubi  versu  2 
Deus  Mosen  interrogat :  Quid  est,  quod  tenes  in  manu  tua  ^  Res- 
pondit  :  virga.  Qui  porro  sanus  ac  prudens  dicat  Deum  nesci- 
visse ,  quid  Moses  manu  teneret?  Sane  S.  Th.  2.  2,  q.  171,  art.  6, 
ad  2«*,  haec  aliaque  ejusmodi  testimonia  explicat  de  revelatione 
secundum  esse ,  quod  res  habent  in  causis  suis ,  non  autem  se- 
cundum  scientiam ,  quam  Deus  de  iis  habet  (1). 

411.  Obj.  secunda.  Ejusmodi  praescientia  rerum  sub  conditione 
futurarum  prorsus  rejicitur  a  SS.  Augustino ,  Fulgentio  et  Pros- 
pero  disceptantibus  adversus  Pelagianos  ac  Semipelagianos.  Ete- 

(1)  En  ejus  verba  :  Dicini prcescien^  tura  ,  prout  sunt  in  se  ipsis,  sint  de- 

tia    respicit   futura    secundum  duo  ,  terminala  adunufn,iamen,prout  sunt 

scilicet  secundum  quod  sunt  in  se  ip-  in  suis  causis,  non  sunt  determinata  , 

sis ,  in  quantum  scilicet  ipsa  prcesen-  quin  possint  aliter  evenire.  Et  quam- 

tialiter   intuetur ,  et   secundum  quod  vis  ista    duplex    cogniiio  semper  in 

sunt  in  suis  causis  ^  in  quantumsci-  intellectu    divino    conjungatur  ,   non 

licet  videt  ordinem   causarum  ad  ef~  tamen  conjungiiur  semper  in  revela- 

fectus,  Et  quamvis   coniingentia  fu-  tione  prophetica. 


PART.    III.    GAP.    I.    DE    SGIEWTIA    DEI.  183 

nim  S.  Augustinus,  De  anima  lib.  I,  cap.  XII :  Tp^^^inquit,  exina^ 
nitur  omnino prcescientia ,  si  quod prcescitur ^  nonerit.  Qiioinodo 
enim  recte  diciturprcescirifuturum,  quodnonestfuturuml  Et,  lib. 
De  prcedestinatione  Sanctormn ,  cap.  XIV,  exponens  illud  :  Rap- 
tus  est,  etc. :  Dictum,  est,  inquit ,  secundum  pericula  hujus  vitce ; 
non  secu7idum  prcescientiam  Dei,  qui  hoc  prcescivit,  quod  fu- 
iurum  erat  y  non  quod  futurum  non  erat;  id  est,  quod  ei  mor^ 
tem  immaturam  fuerat  largitairus  ,  uttentationumsubtraheretur 
incerto;  non  quod peccaturus  esset^  qui  mansurus  in  tentatione 
non  esset.  Quosensu  S.  Fulgentius,  De  vera prcedestinatione,  lib.  I, 
cap.  VII  :  Absurde  dicitur ,  scribit,  Deum  prcescisse  parvuli  fu- 
tura  peccatay  quce  futura  non  erant.  Neque  enim  Dominus  re- 
rum  omnium  conditor  facienda  prcescisset ^  quce  facienda  non 
essent.  Denique  S.  Prosperin  Epist.  adAugust,  n.  5,  loquens  deSe. 
mipelagianis ,  ait :  In  tantumquibuscumque  commentitiis  meritis 
electionem  Dei  subjiciunt,  ut  quia  prceterita  non  exstant ,  futti- 
ra^  quce  non  sint  futura ,  confinga^it ,  novoque  apud  illos  ab- 
surditatis  genere ,  et  non  agenda  prcescita  sint  et  prcescita  non 
acta  sunt;  ergo. 

412,  Resp.  Dist.  antec.  Rejicitur  ut  norma  gratiae  et  praedes- 
tinationis  aut  reprobationis ,  ut  contendebant  Pelagiani  ac  Semi- 
pelagiani,  conc;  rejicitur  in  se ,  neg.  Hi  enim  ad  dandam  rationem, 
cur  ex  infantibus  potissimum  alii  raperentur  ante  Baptismum  , 
alii  ad  Baptismum  pervenirent  et  eo  accepto  morerentur  ,  confu- 
giebant  ad  praevisa  futura  naturalia  illorum  merita ,  si  diutius  vixis- 
sent.  Si  autem  sermo  esset  de  adultis  ,  quorum  alii  vocati  erant , 
alii  vero  non,  reponebant  pariter  ita  Deum  se  se  gessisse  erga  il- 
los  ,  quos  non  vocavit ,  ex  prgevisa  eorum  infidelitate  ac  demeritis ; 
imo  adeo  progressi  sunt ,  ut  affirmarent  Deum  ex  ejusmodi  prae- 
visione  meritorum  aut  demeritorum  decrevisse  vel  praemia  vel 
poenas.  Quae  quidem  omnia ,  utpote  falsa  et  absurda,  laudati  Patres 
rejiciebant ,  atque  tamquam  commentitiam  traducebant  normam 
talis  discretionis ,  desumptam  ex  divina  praescientia  illorum  sive 
meritorum  sive  demeritorum  ,  quae  nunquam  futura  essent,  quae- 
que  proinde  nec  a  Deo  praevideri  poterant,  cum  non  implenda 
esset  conditio ,  ac  multo  minus  ex  iis  Deus  decernere  praemia  vel 


184  TRACT.    DE    DEO. 

poenas  potuisset.  Praescindendo  autem  ab  ejusmodi  abusu,  scien- 
tiam  sub  conditione  futurorura  in  se  spectatam  et  agnovisse  cita- 
tos  Patres  etadmisisse  evidenter  patet  ex  perpetuo  usu,  quem  ipsi 
faciunt  hujus  praescientiae  ad  constabiliendam  gratuitam  gratiae  et 
vocationis  divinam  largitionem  adversus  eosdem  haereticos  ,  ut 
superius  notavimus,  atquehacratione  componi  facile  possunt,  quae 
hi  Patres,  in  specie  contraria  ,  dicere  de  hac  praescientia  visi  sunt. 

413.  Inst.  Saltem  S.  Thomas  huic  proescientiae  contrarius  est. 
Docet  enim  1°  rem  contingentem  non  posse  certo  cognosci ,  nisi 
prout  est  aclu  in  seipsa ,  et  sic  consideratur ,  inquit,  ut  prcesens, 
Porro  2°  futurum  sub  conditione  non  est  actu  in  seipso,  cum 
pendeat  a  conditione,  nequit  igitur  a  Deo  cognosci.  Docet  prae- 
terea  S.  Thomas  futurum  contingens  videri  a  Deo  ,  quia  est  divinas 
aeternitati  praesens ;  atqui  futurum  sub  conditione  non  est  aeter- 
nitati  praesens ;  ergo. 

414.  Resp.  Neg.  antec.  Ad  1"^ ,  Dist,  maj.  Res  contingens  non 
potest,  cognosci  nisiproutest  actu  in  se  ipsa  sive  absohite  sive  con- 
ditionate ,  conc;  absolute  tantum  ,  neg.  Sic  Dist.  min.  Res  con- 
tingens  sub  conditione  futura  non  est  actu  in  se  ipsa  abso- 
lute ,  conc. ;  sub  conditione ,  neg.  Existeret  enim ,  si  poneretur 
conditio  ac  proinde  a  Deo  cognosci  debet ,  quem  nihil  veri 
latet. 

415.  Ad  2»",  Disf.  Futurum  sub  conditione  non  est  divinae 
aeternitati  praesens  ut  absolute  futurum ,  conc. ;  ut  futurum  sub  con- 
dilione,  neg,  Divina;  enim  aeternitati  ahquid  subest  prout  est, 
nempe  sive  absolute  sive  sub  conditione. 

416.  Obj.  tertia.  1°  Scientia  futurorum  sub  conditione  nul- 
lam  habet  veritatem  objectivam ;  futura  enim  istiusmodi  pendent 
a  conditione,  quae  non  erit.  Imo  2°  nec  habent  illam  deterraina- 
tam  veritatem  vel  falsitatem ,  nam  veritas  futurorum  sub  condi- 
tione  consistit  in  illatione  quae  a  conditione  pendet,  quoequenul- 
lum  habet  necessariumac  infalhbilem  nexum  cum  eventu ;  supposita 
siquidem  quacumque  conditione  potest  semper  actio  Hbera  poni 
vel  non  poni ;  ergo  vel  non  datur  in  Deo  tahs  scientia,  vel  si  da* 
tur  conjecturahs  est ,  eo  magis  quod  Deus  non  possit  dignoscere 
futura,  nisi  in  suis  decretis,  quae  in  futuris  conditionatis  nulla 
sunt;  ergo. 


PART.    m.    CAP.    1      DE    SCIENTIA    DET.  185 

417.  Resp.  ad  1^^ ,  Dist.  in  se ,  trans.;  prout  subsunl  scientiae 
Dei ,  7ieg.  Non  enim  vera  sunt ,  prout  sunt  futura  contingentia 
libera,  quae,  ut  diximus  cum  Petavio,  eo  ipso  quod  natura  sua 
possint  esse  et  non  esse ,  non  possunt  dici  nec  vera  nec  falsa ;  at, 
prout  referuntur  ad  Dei  scientiam  ,  vera  sunt.  Id  ipsum  dic  de 
conditionatis  (1),  quae  posita  conditione  certo  essent,  si  Deus  ea 
certo  fore  praenovit. 

418.  Ad  2^5  Eadem  esto  distinctio ,  eadem  enim  est  ratio.  Hinc 
neg.  cons,  Ad  Confirmat.  autem  :  eo  magis ,  etc.  Dtst.  Qiiae  sub- 
sunt  scientice  visionis ,  trans. ;  quie  subsunt  scientiae  simplicis  in- 
teUigentiae ,  cujusmodi  ex  Petavio  sunt  futura  sub  conditione,  neg, 
Dei  enim  decreta  respiciunt  ea  solum ,  quae  Deus  immediate  vel  per 
causas  necessarias  facere  statuit  ex  iis,  quae  ipsi  per  scientiam  ,  ut 
dicitur,  simplicis  intelligentiseobjiciuntur ,  velutars,  queementem 
artificis  dirigit ,  ut  ea  amplectatur  vel  rejiciat,  prout  ad  opus,  quod 
intendit  moliri  conferunt  vel  obsunt,  juxta  praestitutum  sibi 
finem ,  ut  supra  animadversum  est  (2). 

ARTIGULUS  III. 
De  medio  scientice  divince, 

419.  Medium  scientiae  vocant  pbilosophi  ac  tbeologi  causam 
cognitionis ,  seu  illud  quod  prius  cognitum  ducit  in  alterius  cog- 
nitionem ,  inde  prodierunt  voces  cognitionis  immediatce  vel  me- 

(1)  Cfr.  Pelav.  lib.  iv,  cap.  7  ,  §  1 1 .  haesitationem,  otiosilatem  ,  etc.  non  va- 

(2)  Haec  sant  praecipuae  (lifficultales  cat  eas  diatius  expendere  ,  qaia  hajc  ia 
qoas  ,  urget  Typhanias  ,  anonyraas  nobis  quidera  locam  habere  possant  , 
passim  nuncupatus  ;  ad  reliquas  enim  non  autem  in  Deo  ;  nam  ,  at  loquilar 
qaod  atlinet  minoris  momenti  desump-  S.  Thomas,  p.  i,  q.  i^.  art.  i^  , 
tas  ex  imperfeclionibus ,  quas  jaxta  ad  3",  esset  scientia  Dei  variabilis , 
ipsum  includit  ejusmodi  scientia  ,  tum  si  enunciahilia  cognosceret per  modum 
ex  eo  qaod  particula  «z  nota  sit  com-  enunciabilium  componendo  et  dividen- 
positionis  ,  condilionis  nempe  cum  con-  do ,  sicut  accidit  in  intellectu  nostro  ; 
ditionato,  tum  etiam  ex  eo  quod  dis-  quod in Deo esse non potest. Cons. Card. 
cursum  ,  ut  ipse   loquitur,  involvat ,  Gotti,  loc.  cit. 

tam  etiam  qaod  dicat  saspensionem  , 


186 


TRAGT.    DE    DEO. 


diatcB.  Ita  speculuin  est  medium ,  per  quod  imaginem  nostram 
conspicimus ,  et  in  pliilosophicis  prima  principia  seu  axiomata 
sunt  media  ,  quibus  devenitur  in  conclusionis  notitiam. 

420.  Deus  autem  ex  dictis  videt  se  et  alia  a  se  distincta.  Ea 
autem  quaeextra  Deum  sunt ,  vel  possibilia  dicuntur,  velexistentia 
cum  suis  differentiis  praeteriti ,  praesenlis  aut  futuri ;  haec  rursum 
vel  sunt  necessaria  vel  libera ;  hbera  denique  futura  taha  sunt 
vel  absolute  vel  sub  ahqua  conditione  tantum. 

421.  Itaque  circa  rationem,  qua  Deus  diversa  haec  intuetur, 
aha  penes  omnes  aut  fere  omnes  certa  sunt  atque  explorata ,  aha 
vero  magnam  dissensionum  segetem  ac  disputationum  praebue- 
runt ,  ita  ut  ingentia  hinc  inde  volumina  prodierint.  Nos  igitur 
principiis  nostris  insistentes  de  nuUa  miscenda  domestica  concer- 
tatione ,  qua  fieri  poterit  brevitate  incerta  ab  incertis  secernemus; 
deinde  ne  theologiae  candidati  hospites  omnino  sint  in  his  contro- 
versiis ,  quae  ohm  cathohcas  scholas  agitabant,  historica  ratione 
diversas  opiniones  exponemus ,  hberum  unicuique  permittentes 
arbitrium  eam  sectandi ,  quae  magis  arriserit ,  eamque  adhibendi 
contra  incredulos  aut  heterodoxos,  prout  nos  quoque  praestiti- 
mus,  et  praestabimus  etiam  deinceps  ,  quae  ad  eorum  difficultates 
disjiciendas  expeditior  et  opportunior  visa  fuerit,  praesertim  quum 
vahdius  quisque  iis  armis  pugnet ,  quibus  assuevit. 

422.  1°  Igitur  iilud  certum  apud  omnes  est ,  Deum  absque  ullo 
medio  seipsum  cognoscere  seu  essentiam  suam ;  cum  in  Deo,  utpote 
ente  a  se ,  nihil  prius  essentia  sua  sit  vel  concipi  possit ,  quod  ha- 
beatur  veluti  causa  vel  medium  cognitionis  essentiae  divinae. 

423.  2«  Illud  pariter  pro  certo  habetur,  Deum  juxta  nostrum 
cogitandi  modum  in  essentia  sua  veluti  in  medio  sua  attributa 
cognoscere ,  quia  essentia  divina  a  nobis  concipitur  tamquam  ra- 
di^ ,  a  qua  ejus  attributa  dimanant. 

424.  3°  Certum  est  Deum  aha  a  se  in  seipso  tamquam  in  ob- 
jecto,  rationeprius  cognito,  cognoscere,  tum  nempe  quae  possibifia 
tantum  sunt ,  tum  existentia  proea  temporis  ac  status  diiferentia, 
pro  qua  existunt ,  sciUcet  ut  futura  pro  eo  tempore  ,  quo  nondum 
sunt,  utpraeterita,  pro  eo  tempore,  quoampUus  non  sunt;  et  hoc 
quidem  de  illorum  existentium  classe ,  quae  vel  immediate  produ- 


PART.    III.    CAP.    I.    DE    SGIENTIA    DEI. 


187 


cuntur  a  Deo  vel  a  causis  secundis  necessario  seu  naturaliter  agenti- 
bus.  Haec  autem  a  Deo  in  se  ipso ,  seu  in  propria  essentia ,  tamquam 
in  medio  ratione  prius  cognito ,  sub  triplici  respectu  cognosci  pos- 
sunt,  ac  1°  quidem  ut  rerum  omnium  sive  possibiliura  sive  exis- 
tentium  causa  productiva ;  2"  ut  illarum  causa  exemplari ,  seu  idea 
objectiva  omnium  quae  sunt  vel  esse  possunt ;  3°  ut  in  se  conti- 
nente  secundum  modum  quemdam  excellentem  omnes  et  singulas 
perfectionesomniumcreaturarum.  Vid.  S.  Thomas ,  Contra  gentes, 
lib.  I,  cap.  XLIX,  nec  non  p.  1  q.  14,  art.  3  et  6. 

425.  Et  haec  quidem  certa  ac  rata  penes  omnes  aut  fere  omnes 
sunt.  Sed  illico  oritur  controversia,  num  Deus  possibiha  in  se 
prsecise  videat  tamquam  in  causa  aut  tamquam  in  speculo  ea  omnia 
repraesentante,  prout  expositum  est  circa  diversas  rationes  ,  quibus 
Deus  ea ,  quas  sunt  a  se  distincta ,  videre  potest.  Thomistae  con- 
tendunt  omnia  possibiha  Deum  cognoscere  in  se  ut  in  causa ;  Vas- 
quez  cum  ahis  arbitratur  Deum  ea  videre  in  Verbo  ut  in  speculo. 
Quoad  existentia  vero  cum  suis  respectivis  differentiis  (1),  rursum 


(1)  Cons.  Petav.  lib.  iv ,  cap.  ii  , 
imm.  10  et  seqq.  ubi  ostendit  Patres 
in  ea  esse  sententia  ,  nt  omniam  reram 
efficiendarum  rationes  et  exemplaria  in 
Deo  a  tota  aeternitate  fuerint ,  adeo  ut 
jam  illa  quodammodo  in  sna  a:ternitate 
condiderit.  Quidquid  enim  ,  iuquit 
Augustinus  ,  facturus  erat  Deus  in 
creatura  ,  jam  in  Ferho  erat ;  nec 
esset  in  rebus ,  nisi  esset  in  P^erho  ; 
quomodo  et  in  te  non  esset  in  fahrica, 
nisi  esset  in  consilio.  Sicut  in  Evan- 
gelio  dicitur  :  quod  factum  est  in  ipso 
vita  erat.  Erat  ergo  quod  factum  est ; 
sed  in  Verho  erat',  et  omnia  opera 
Dei  ihi  erant ,  et  opera  nondum  erant 
[Enarr.  in  Ps.  lxv  ,  n.  5).  Clarius 
adhuc  alibi  idem  S.  Doctor  id  ipsum 
docet  :  Faher,  inquit ,  facit  arcam, 
Primo  in  arte  hahet  arcam  ;  si  enim 
in    arte  arcam   non   haberet  ,    unde 


iltam  fabricando  proferret  P  Sed  arca 
sic  est  in  arte  ,  ut  non  ipsa  arca  sit, 
qucB  videtur  oculis.  In  arte  invisihi- 
liter  est ,  in  opere  visihiliter  erit.., 
attendite  etgo  arcam  in  arte  ,  etarcam 
in  opere.  Arca  in  opere  non  est  vita  , 
arca  in  arte  vita  est ;  quia  vivit  anima 
artificis ,  uhi  sunt  ista  omnia,  ante" 
quam  proferantur.  Sic  ergo ,  fratres 
carissimi  ,  quia  sapientia  Dei ,  per 
quam  facta  sunt  omnia  ,  secundum 
arteni  continet  omnia  ,  aniequam  fa- 
hricet  omnia  ;  hinc  quce  fiuntper  ip- 
sam  ariem .  non  coniinua  vita  sunt , 
sed  quidquid  factum  est ,  vita  in  illo 
est.  Terrani  vides ,  est  in  arte  terra , 
ccelum  vides  ,  est  in  arte  ccelum  ;  so- 
lem  et  lunam  vides ,  sunt  et  ista  in 
arte.  Sed  foris  corpora  sunt,  in  arte 
vita  sunt  (Tracl.  i.  In  Joan.  n.  17).  Ex 
quibus  discimns  omnium  rerum  exem- 


188 


TRACT.    DE    DEO. 


Thomistse  censent  ea  a  Deo  videri  in  essentia  sua  ut  eorum  causa 
effectrice  et  in  decretis ;  alii  veluti  in  causa  exemplari  et  supere- 
minenti*,  plures  vero  contendunt  Deum  ista  cognoscere ,  non  so- 
lum  in  se  ipso  tamquam  in  medio  ratione  prius  cognito  ,  scdetiam 
in  se  ipsis  immediate  seu  absque  medio ,  non  quasi  res  sic  cognitae 
sint  causae  cognitionis  divinse,  sed  terminus  et  objectum  ipsius 
cognitionis.  Yerum  de  his  hactenus  satis. 

426.  Majoris  momenti  sunt  controversiae ,  quse  versantur  circa 
contingentia ,  sive  absolute  sive  sub  conditione  futura ,  ob  con- 
nexionem,  quamistse  habent  cum  controversiis  de  efficacia  gratiae. 

427.  Ut  ea,  qua  par  est ,  claritate  quaestiones  istae  exponantur, 
debemus  distinguere  duplicem  ordinem  istorum  futurorum  con- 
tingentium  ,  ac  dupHcem  hominis  statum.  Nempe  1°  libere  futura 
alia  sunt  ordinis  naturalis  ,  alia  vero  ordinis  supernaturahs  seu 
gratide.  Rursum  alia  sunt  bona  ac  meritoria ,  aha  vero  mala ,  ut 
peccata.  2®  Homo  vel  considerari  potest  in  statu  innocentiae  ante 
peccatum ,  vel  in  statu  naturae  lapsae  post  peccatum ,  per  quod 
a  primaevo  iilo  innocentiae  ac  felicitatis  statu  decidit. 

428.  Itaque  Thomistse,  qui  gratiam  a  se  efficacem  admittunt, 
contendunt  Deum  omnia  futura  contingentia  siveordinis  naturalis 
sive  supernaturalis  cognoscere  in  suis  decretis  physice  prsedeter- 
minantibus,  tum  pro  statu  naturae  innocentis,  tum  pro  statu  na- 
turae  lapsas ,  cum  Deus  sit  prima  causa,  causa  universalissima, 
primum  movens  et  agens  ,  et  supremus  dominus;  creatura  autem 
dependeat  a  Deo  sicut.causa  secunda  a  causa  prima ,  non  solum 
utsit,  verum  etiam  ut  agat  et  operetur;  quo  fit,  ut  in  nuUum 
actum  erumpere  possit,  nisi  Deus  ejus  voluntatem  praemoveat 
et  physice  praedeterminet  ad  agendum.  Quoad  peccata  vero  ,  pleri- 
que  ex  ipsis  contendunt  Deum  ea  videre  in  decreto  permissivo 
quoad  mahtiam  ,  in  decreto  vero  praemovente  ac  physice  prsede- 
terminante  quoad  entitatem ,  seu  actum  materialem  et  physicum, 

plaria  in  Deo  esse  ,  ac  Deum  in  se  res  piendi   modo ,  et  in  se  tanquam  causa 

omnes  velut  in  exeraplari   conspicere  ,  exemplari ,  et  insuper  in  se  tamquaoi 

non  solum  qua;  sunt  ,  sed  etiara  quae  in  causa  forraali  per  subsequens  decre- 

esse  possent ,  quibus  si  accedat  decre-  lum  ,  quod  a  scientia  distingui  debet. 
tum  eas  condendi ,  videt ,  nostro  conci- 


PART.    III.    GAP.    I.    1)E    SCIENTIA  JDEI.  189 

429.  Jansenii  discipuli  et  Augustiniani  conveniunt  cum  Tho- 
mistis  pro  statu  naturae  lapsae,  non  autem  pro  statu  naturae  inno- 
centis  quoad  actus  supernaturalis  ordinis  ;  quia  juxta  S.  Augusti- 
num  liomo  in  statu  naturae  integrjE  non  indigebat  ad  actus 
supernaturales  nisi  adjutorio  sine  qito,  in  statu  naturse  infirmae 
jam  indiget  adjutorio  quo  voluntas  determinetur  ad  operandum , 
per  delectationem  coelestem  relative  et  necessario  victricem  juxta 
Jansenianos ,  et  per  delectationem  relative  ac  moraliter  victricem 
juxta  Augustinianos  (1).  Hinc  est  quod  utrique  perfecte  conve- 

niant  cum  Molinistis  et  Congruistis  pro  statu  naturae  innocentis , 
sive  quoad  naturam  gratioe,  sive  quoad  scientiam  mediam  seu 
directricem  ,  utramque  verotamquam  summopere  Deo  injuriosam 
rejiciant  pro  statu  naturae  lapsae. 

430.  Ceteri  omnes  theologi ,  qui  non  admittunt  gratiam  a  se 
efficacem  ,  et  rejiciunt  decreta  absoluta  praemoventia  et  physice 
praedeterminantia ,  utpote  quae  sibi  videantur  humanae  liberati 
conlraria ,  contendunt  Deum  videre  actiones  libere  futuras  ordinis 
naturalis  in  essentia  sua ,  tamquamspecie  inteUigibili  in  repraesen- 
tando  infinfta ,  seu  tamquam  in  speculo  ,  eodem  modo  ac  videt 
omnia  possibilia  ;  quia  ea  videt  in  se  seu  essentia  sua  velut  perfec- 
tissima  similitudine  omnium  intelligibilium  secundum  esse  pro- 
prium  quod  habent ,  sive  possibile  tantum ,  sive  etiam  actuale  et 
exercitum  pro  quacumque  temporis  difFerentia  ,  nec  non  ea  ,  quae 
creaturae  sive  necessario  sive  hbere  acturae  essent  in  quacumque 
hypothesi  possibiH.  Nisi  enim  hoc  modo,  inquiunt,  Deus  creatu- 
ras  cognosceret,  nec  perfecte  nec  comprehensive  eas  cognosceret, 
quia  juxta  S.  Thomam  p.  1 ,  q.  12,  art.  7  :  Illud  comprehendi- 
tur^  quod  perfecte  cognoscitur ;  perfecte  autem  cognoscitur ,  quod 
tantum  cogiioscitur,  quantum  est  coguoscibile ^  atque,  ut  addit, 
ibid.  q.  14,  art.  5  :  Si  perfecte  aliquid  cognoscitur,  necesseest^ 
quod  virtus  ejus  cognoscatur;  virtus  autem  alicujus  reiperfecte 
cognosci  non  potest ,  nisi  cognoscantur  ea^  ad  quce  virtus  se  ex- 
iendit.  Sed  non  cognosceret  perfecte  virtutem  creaturae  rationalis, 
nisi  cognosceret  ea  omnia  ,  quae  potest  hsec  agere ,  et  quae  libere 

(1)  De  his  ex  professo  loquemar  in  tractata  de  gratia. 


190  TRACT.    DE    DEO. 

actura  est  pro  quacumque  temporis  differentia ,  et  in  quacumque 
hypothesi  constituta  actura  esset ;  hinc  concludunt  Deum  contin- 
gentia  libere  futura  in  se  seu  essentia  sua  modo  exposito  cog- 
noscere. 

431.  Sic  quoad  actus  supernaturales  illi  ipsi  theologi  censent 
Deum  hos  videre  in  decretis  dandi  gratiam  praevisam  efficacem 
per  scientiam  futurorum  conditionatorum.  Qusegratia,  utpraevisa 
efficax  sub  tali  conditione ,  si  eam  dari  Deus  decernat ,  distingui- 
tur  in  istorum  sententia  a  gratia  pure  sufficienti  ratione  doni  et 
beneficii;  cum  non  obstante  hac  praevisione  posset  Deus  eam  non 
dare,  prout  reipsa  eam  non  dedit  Tyriis  atque  Sidoniis.  Peccata 
vero  in  istorum  opinione  Deus  videt  in  forma  opposita  ,  id  est ,  in 
bono,  in  quantum  scilicet ,  bono  cognito ,  ipsius  privationem, 
nempe  malum,  praenoscit,  ut  ipse  etiam  loquitur  S.  Thomas. 

432.  Tota  ratio  dissensionis ,  quae  viget  inter  Thomistas  illos- 
que  omnes ,  qui  gratiam  a  se  effloacem  admittunt ,  et  aUos  theolo- 
gos ,  qui  gratiam  hanc  a  se  efficacem  rejiciunt ,  sed  solum  efficacem 
esse  contendunt  ex  praevisione  consensus  et  decreto  subse- 
quenti ,  consistit  in  eo ,  quod  Thomistae  nullum  discrimen  agnos- 
cant  neque  agnoscendum  esse  vehnt  inter  scieiitiam  visionis  et 
decretum  Dei;  quia  juxta  ipsos  unum  idemque  sunt  5c/eri^/«  visio- 
nis  et  decretum,  nec  praeter  istam  scientiam  aham  agnoscant, 
nisi  illam ,  quae  est  mere  possibilium ,  et  quam  simplicis  i^itelli- 
gentice  dicimus.  Congruistaee  contrario  et  Augustiniani  recentiores 
in  his,  quae  a  causis  liberis  pendent,  distinguendos  actus  volunt, 
qui  efficaci  Dei  gratia  indigent,  ut  fiant,  ab  ahis,  qui  vel  a  sola 
humana  hbertate  prodeunt ,  cujusmodi  sunt  actus  moraUs  hones- 
tatis ,  vel  quos  solo  gratiae  sufficientis  auxiho  fieri  posse  propug- 
nant ;  distinguunt  praeterea  Dei  decretum  a  scientia  visionis  (1). 

433.  Hinc  Thomistae  docent  Deum ,  si  sermo  sit  de  actibus  mo- 
rahs  honestatis ,  hos  praenoscere  in  decretis  praemotionis ,  imo  et 
praedeterminationis  physicae ;  si  vero  sermo  sit  de  actibus  ordinis 
supernaturaUs  ,  in  decretis  dandae  vel  negandae  gratiae  a  se  effica- 
cis ,  quam  pariter  comitatur  praedeterminatio  physica  eamque  in- 

(l)  Cfr.  Card.  Golti ,  tom.  ili,  q.  4>  dub.  i  et  seqq. 


PART.    III.    GAP.    I.    1)E    SCIENTIA    BEI.  191 

cludit.  Ceteri ,  si  sermo  sit  de  artibus  moralis  honestatis ,  passim 
conteridunt  hos  a  Deo  praenosci  in  aitissima  voluntatis  humanae 
comprehensione ;  si  vero  agatur  de  actibus  supernaturalibus  ,  exis- 
timant  Deum  hos  praenoscere  in  decreto,  quod  subsequitur  proe- 
visionem  Dei  de  iis  ,  quse  hberse  voluntates  acturae  essent  sub  tali 
gratia ,  quam  Deus  dare  decrevit.  Hi  propterea  bifariam  distin- 
guunt  scientiam ,  nempe  eam,  quae  in  simpUci  rei  futurae  cogni- 
tione  posita  est,  et  eam,  quse  subsequitur  decretum.  Scientiam  , 
quae  praecedit  decretum  illudque  dirigit ,  veteres  vocarunt  acien^ 
tiam  futurorum  exploratricem ,  Molina  vocavit  mediam;  de  hac 
in  articulo  sequente. 

434.  Thomistae  ad  suam  sententiam  adstruendam  afferunt 
ex  Scripturis  illa  omnia  testimonia,  in  quibus  quidquid  mah  vel 
boni  naturahs  ac  supernaturalis  homines  hbere  faciunt,  totum 
'prceparatum  a  Deo  dicitur  in  decretis ,  viis ,  judiciis  ,  ac  provi" 
dentia  ejus  positum ,  utidtantum  factum  sit,  quod  ipse  cogitavit^ 
ac  fieri  voluit^  hominum  vohmtate  sive  bona  sive  mala  sapien- 
tissime  usus  ad  rectissimos  fines  consequendos.  Taha  sunt  inter 
cetera  Act.  IV,  27  :  Convenerunt  vere...  adversus  sanctum pue^ 
rum  tuumJesumy  quem  unxisti ,  Herodes  et  Pontius  Pilatus 
cum  gentibus  et  populis  Israel ,  facere  qucB  manus  tua  et  consi- 
lium  tuum  decreverunt  fieri ;  Ephes.  II,  10,  ubi  creati  ddcimnT  .^ 
in  Christo  Jesu  in  operihus  honis ,  quce  prceparavit  Deus y  ut  in 
illis  ambulemus.  Ex  Patribus  laudant  S.  Augustinum  et  S.  Greg. 
M. ,  qui  docent ,  ut  superius  vidimus,  non  ideo  Deum  res  futuras 
praevidere,  quia  futurae,  sed  ideo  res  futuras  esse,  quia  Deus 
praevidit. 

435.  Congruistae  e  contrario ,  Augustiniani,  etc.  ex  Scriptura  ea 
proferunt  loca,  in  quibus  opera  nostra  cognita ,  investigata  di- 
cuntur  ,  in  viis  et  in  semitis  nostris  prcevisa  y  non  in  decreto  Dei 
praefinita.  Sic  Ps.  CXXXVIII  et  seqq.  legitur  :  Domine  probasti 
me  et  cognovisti  me ,  tu  cognovisti  sessio7iem  meam.  Intellexisti 
cogitationes  meas  de  longe,  semitam  meam  et  funiculum  meum 
investigasti,  et  omnes  vias  meas  prcevidisti,  His  addunt  futura 
conditionata ,  quorum  conditio  ponenda  non  erat ;  ut  immutandum 
justum,  si  diutius  vixisset  (  Sap..  IV);  capiendum  DavidaSaule,  si 


192  TRACT.    DE    DEO. 

Ceilae  cotastitisset  ( I  Reg  XXIII);  poenitentiam  acturos  Tyrios  et 
Sidonios,  si  Christi  miracula  vidissent  (Luc.  X).  In  his  et  simihbus, 
aiunt ,  solam  Dei  praescientiam  spectare  licet  de  eo,  quod  in  iis 
circumstantiis  futurum  erat ;  nam  ,  si  decretum  aliquod  Deus  fe- 
cisset,  jam  impletum  esset.  Ex  Patribus  laudant  auctorem  Quces- 
tionum  ad  Orthodoxos ,  q.  LVIII ;  Origenem  ,  in  cap  VIII  epist.  ad 
Rom. ;  Hieronymum  in  cap.  XXVI  Jeremias,  qui  expresse  tradunt 
res  non  ideo  futuras  ,  quia  Deus  eas  praescivit ,  sed  ideo  Deum  eas 
praescivisse  ,  quia  futurae  erant.  Cum  his  concordat  S.  Augustinus 
in  locis  supra  citatis  ,  tum  etiam  libro  De prcedestinatione  Sancto- 
rum,  cap.  X,  ubi  ait :  Proedestinatio  (seu  decretum)  sineprfBscientia 
esse  non potest,potest  autem  esse  sine  prcedestinatione prasscientia. 
Prcedestinatio7ie  quippe  Deus  ea  prcescivit  quce  fuerat  ipse  fac- 
turus;  unde  dictum  est  :  fecit  quce  futura  sunt.  Prcescire  autem 
potens  est  ^  quce  ipse  non  facit ,  sicut  qucecumque  peccata.  Sic 
S,  Joan.  Damasc.  Admrsus  Manichceos :  Est  quidem,  inquit,  prce- 
scientia  Dei  vera  et  inviolabilis ;  verum  ipsa  nequaquam  est 
causa  y  cur  omnino  fiat,  quod  futurum  est;  quin  potius ,  quia 
hoc  vel  illud  facturi  sumus ,  ideo  prcenoscit.  Sic  Patres  rehqui, 
nec  non  Richardus ,  Aiensis,  Bonaventuraj  et  innumeri  ex  vete- 
ribus  scholasticis  (1). 

.  436.  In  tanta  sententiarum  diversitate  nos  quid  dicemus?  II- 
lud  ipsum  quod  dixit  S.  Augustinus,  Enarr.  in  Ps,  XLIX  n.  18  , 
cujus  ha^c  sunt  verba  :  Ne  forte  hoc  a  me^  fratres ,  expectis  y  ut 
explicem  vohis ,  quomodo  cognoscat  Deus;  hoc  solum  dico,  non 
sic  cognoscit  ut  homo  ,  non  sic  cognoscit  vt  angelus ,  et  quomodo 
cognoscit,  dicere  non  audeo ,  quoniam  et  scirenon  possum,  Unum 
tamen  scio ,  quia  et  antequam  essent,  omnia  noverat  Deua, 

ARTICULUS  IV. 
De  divisione  scientioe  Dei, 

437.  Scientia  divina  reipsa  unica  est  ac  simplicissima ,    ut- 
pote  quae  est  ipsa  divina  substantia  tali  modo  per  se  ipsam  se 

(l)  Cfr.  Tournely  ,  Traci,  deDeo  ,  q.  i6  ,  art.  4- 


PART.    III.    GAP.    I.    DE    SGIEWTIA    DEI.  193 

habens.  Quatenus  autem,  seclusis  imperfectionibus,  multis  scien- 
tiis  seu  cognitionibus  realiter  inter  se  distinctis  aequivalet  ,  est 
virtualiter  multiplex.  Hinc  solent  theologi  eam  per  inadaequa- 
tos  conceptus  in  plures  scientias  seu  cognitiones  extrinsece  dis- 
cernere. 

438.  Dividitur  itaque  ratione  objecti  1°  in  scientiam  necessa- 
riam  et  liberam.  Necessaria  est  cognitio  objecti  independentis  a 
liberis  Dei  decretis ;  tale  autem  objectum  est  Deus  ipse  et  res  om- 
nespossibiies.  Libera  est  cognitio  objecti  dependentis  a  liberoDei 
decreto;  objectum  propterea  istius  scientise  sunt  res  omnes  vel 
existentes  vel  aliquando  extiturae. 

439.  2°  Dividitur  in  scientiam  speculativam  et  practicam. 
Speculativa  est ,  qua;  versatur  circa  objectum ,  ut  vocant ,  non 
operabile ,  cujusmodi  est  Deus  ipse  et  res  mere  possibiles.  Practica 
est  cognitio  objecti  operabilis,  prout  sunt  res  omnes  conditee  seu 
condendae. 

440.  3°  In  scientiam  approbationis  et  improbationis .  Scien- 
tia  approbationis  est  cognitio  objecti ,  quod  Deus  approbat  et  quod 
ipsi  placet^  improbationis  est  scientia  objecti,  quod  Deus  reprobat 
quodque  ipsi  displicet.  Objectum  prioris  scientiae  sunt  omnia 
existentia  ac  bonae  creaturarum  liberarum  actiones ;  posterioris 
vero  sunt  peccata. 

441.  4°  In  scientiam  simplicis  intelligentice  et  visionis.  Sim- 
plicis  intelligeiitias  est  cognitio  rerum  mere  possibilium,  quae  nec 
extitere  neque  extiturae  sunt ,  quo  fit  ut  scientia  ista  antecedat 
quodcumque  Dei  decretum ;  scientia  visionis  est  cognitio  tum  ip- 
sius  Dei ,  tum  rerum  existentium  in  aliqua  temporis  differentia  , 
sive  actu  existant ,  sive  extiterint ,  sive  extiturae  sint ;  binc  scientia 
visionis  partim  necessaria  est  respectu  sui  objecti ,  partim  contin- 
gens  et  libera  (1). 

(1)  Atqne  hic  obiter  noletur  perpe-  in  scientiam  sCmplicis  intelligenticB , 

ram  Doctorem  HenricamKlee,profes8.  in  scientiam  visionis  Alqne  in  scien- 

ordin.  tbeolog.  Bonnae  ,  in  sua  Katho-  iiam  mediam.  ^iemm  pag.  54  et  seqq. 

lische  Dogmatik^  seu  Dogmatica  catho'  loqnens  de   modo  divinse  cognilionis  , 

lica  ,  Mogantiae  i835  ,  vol.  i ,  irridere  ostendere  plaribas  nisasest,  Dei  cogni- 

theologos  ob  distinctionem  scientiae  Dei  tionem  atpote  perfectissiraam  esse  sim- 

T.  II.  13 


194  TRAGT.    DE    DEO. 

442,  Circa  has  divisiones  vix  est  inter  theologos  controversia ; 
at  gravis  est  circa  postremam  ,  utrum  sciHcet  ea  sit  adaequata ,  an 
vero  inadaequata.  Thomista3  contendunteamesseadoequatam,  quia 
praeter  scientiam  simphcis  inteUigentiseet  visionisjuxta  ipsosnuUa 
aha  datur;  Augustiniani  autem  recentiores  ,  ut  Card.  Norisius, 
Berti ,  Juenin  ahique  magno  numero ,  cum  Congruistis  ahisque 
omnibus  ,  qui  negant  omnia  Deum  praescire  in  decreto  suo  phy- 
sice  praedeterminante  ,  affirmant  esse  inadaequatam,  quia  praeter 
eam  scientiam ,  qua  Deus  videt  res  mere  possibiles  ,  et  illam  ,  qua 
videtresabsolute  futuras,  datur  media  quaedam  scientia  ,  qua  Deus 
videt  res  sub  conditione  futuras,  et  quidem  independenter  ab  omni 
suo  decreto,  sed  eas  in  se  videt,  prout  videt  in  se  res  omnes  possibi- 
les.  Hinc  scientia  media  definitur  cognitio  divina  rerum  sub  con- 
ditione  futurarum  independensabomni  Dei  decreto  (1) ;  revocatur 
autem  haec  scientia  ad  scientiam  simphcis  intehigentiae  velut  spe- 
cies  ejusdem. 

443.  Quum  nunc  ,  ut  superius  vidimus ,  omnes  fere  theologi 
cathohci  conveniant  in  admittenda  in  Deo  scientia  futurorum  con- 

plicissimam  ac  joror«?/«  immediatam  ,  passim    in   Gerraania  theologiam   lin- 

seu  Deum  cognoscere  omnia  immedia-  gua   vernacula  tradi  noii    absque   in- 

ife;  quibusabsolutis,  pag.  57.  ita  conclu-  genti    linguae    latinae   jactura  in   clero 

dit  :  Ej^  hactenus  dictis  patet  ec(piXo-  catholico  instituendo ,   quae  tamen  ec- 

Toiptei    distinctionis    inter    scientiam  clesiasticis  viris  cordi  summopere  esse 

visionis ,    scientiam  mediam  et  sim-  deberet.    Georgins     Hermes    ad    hanc 

plicis  intelligentioB  ,  qum  restititui  de-  scribendi  ralionem  suosinducere  cona- 

bet   suis  auctorihus  ad  ipsorum  pro-  tus  est  apposita  dissertatione.  Sed  hu- 

prium   ornatum ,    nomine    ac    sensu  jus  viri   conatus  polius  inducere  recte 

aliquantum  mutato  ,  scilicet  visionariae  sentientes  debuisset  ad  contrariam  viam 

(visiondre)  dimidiae   scientiae   {  halbe  ineundam. 

FTissenschaft)  et  intelligentiae  cujus-  (I)  Sic  loc.  cil.  q.  6,  dub.  111,  §  2, 

dam    simplicioris    (  FFissenschaft  der  n,  8,  Card.  Gotti  definit  scientiam  me- 

einfdltigen  Einsicht).   At  doctus  pro-  dhm  iScientiam ,  qua  Deus  ante  omne 

fessor  debuisset  animadvertere  ,  hanc  suce   voluntatis  decretum  certo  novitj 

divisionem  a  theologis  peti  non  a  »noc?o  quid  voluntas  factura  esset,  sidecer- 

cngnilionis  ,  sed  ab  objecto  cognitionis  neret  eam  ponere  in  talibus  circum- 

diviua; ,  quae  confundi  a  viro  theologo  stantiis ,  vel  tali  rerum  ordine  et  sub 

inter  se  minime  possnnt.  Neque  illnd  tali  auxilio. 
praetereundumsineanimadversione ,  est 


PART.    III.    GAP.    I.    DE    SGIEWTIA    DEI.  195 

ditionatorum ,  tota  quoestio  arctatur  ad  mediuin ,  quo  Deus  haec 
futuracondilionatacognoscit;  si  enim  videt  in  se  seu  essenlia  sua, 
ut  cognoscit  res  possibiles  in  omni  ipsarurn  hypothesi  anteceden- 
ter  ad  omne  ipsius  decretum,  jam  necessario  fluit  dari  ejusmodi 
scientiam  mediam ;  quod  si  Deus  ea  non  videat  nisi  in  positivo 
suo  decreto  ac  dependenter  ab  ipso  ,  non  datur  scientia  media. 
444.  Thomistoe  contendunt  Deum  videre  futura  conditionata 
in  decreto  suo  subjective  absoluto ,  et  conditionato  ex  parte  ob- 
jecti  (1).  Quod  ut  intelHgatur,  notandum  est  duplici  ratione  ah- 
quod  decretum  posse  dici  conditionatum  :  uno  modo  ex  parte  sub- 
jecti ,  ut  si  quis  diceret :  Vellem  dare  Petro  centum  nummos ,  si 
venderem  domum  meam  ;  ast  cum  decreverim  eam  non  ven- 
dere ,  ideo  nolo  dare  Petro  centum  nummos.  Alio  modo  potest 
ahquod  decretum  esse  conditionatum  ex  parte  objecti,  ut  si  quis 
diceret  :  Vellem  dare  Petro  centum  aureos ,  si  die  crastina  Petrus 
ad  me  veniret.  Jam  vero  dari  in  Deo  decreta  objective  conditio- 
nata ,  certum  est  apud  theologos  omnes.  Tale  est  decretum  sive 
voluntas  salvandi  omnes  homines ,  si  recte  utantur  mediis  sibi  a 
Deo  dandis ;  non  delendi  Sodomam  ,  si  in  ipsa  reperti  fuerint  tri- 
ginta  virijusti;  exhibendiChristo  plusquam  duodecim  legiones  an- 
gelorum,  si  Christus  eum  rogasset,  etc.  Hinc  quoestio  solum  est  circa 
decreta  subjective  conditionata.  Thomistae  acriter  pro  ipsis  pugnant, 
contendentes  scientiam  conditionatorum  ab  illis  tamquam  a  causa 
futurae  existentiae  actuum  hberorum  ,  circa  quam  haec  scientia  oc- 
cupatur ,  pendere.  Sed  non  minus  nervose  ceteri  theologi  ista  de- 
creta  subjective  conditionata  rejiciunt ,  quod  videantur  humanae 
hbertati  contraria  ,  imo  et  iUusoria ,  cum  in  Thomistarum  hypo- 
thesi  etiam  conditio  objectiva  pendeat  ab  ipsius  Dei  decreto  phy- 
sice  praedeterminante ,  ut  patet  ex  allato  exemplo  :  Vellem  dare 
Petro  centum  aureos ,  si  Petrus  veniret  ad  me  crastina  die ;  cum 
autem  venire  ad  me  non  possit  absque  curru  meo ,  quem  decrevi 
non  dare  (quo  sensu  decretum  subjective  absolutum  concipitur) , 
ideo  decerno  non  dare  Petro  centum  aureos.  Hinc  reducitur  con- 
ditio  ad  haec  verba  :  Nolo  dare  Petro  absolute  centum  aureos. 

(1)  Cfr.  GoUi,  loc.  cit.  lib.  vi,  dub.  ii,  §  i  et  seqq. 

13. 


196  TRACT.    DE    DEO. 

445.  Nostrum  non  est  hanc  litem  dirimere,  imo  nec  eam  at- 
tingere  constituimus ,  cum  aetas  nostra  alias  habeat  majoris  rao- 
menti  quaestiones ,  quibus  serio  occupetur ,  nec  divisione  nunc 
temporis  praesertim  opus  sit,  sed  polius  animorum  consensione, 
quo  validiorem  tot  christianas  seu  catholicae  fidei  hostibus  obicem 
opponamus  ;  Hcet  enim  salva  pace  et  charitate  unaquaeque  schola 
propria  placita  tueri  possit ,  attamen  experientia  compertum  est 
ex  diversitate  sententiarum  ,  ut  plurimum ,  animorum  etiam  sin- 
ceram  benevolentiam  non  parum,  etiam  nobis  invitis  ,  retardari. 
Optandum  utique  esset ,  ut  vel  extrema  ipsa  lineamenta  antiquge 
ilHus  disceptationis  ,  quae  tantopere  jam  insonuit ,  penitus  dele- 
rentur.  Ecclesia  nihil  decernere  statuit ,  utraque  sententia  salva 
fide  teneri  potest.  Itaque  cum  ad  aptius  tuenda  fidei  dogmata 
utraque  sententia  excogitata  sit,  quihbet,  ut  superius  jam  a  no- 
bis  animadversum  est ,  adoptet  illam ,  quae  raagis  conducere  vi- 
detur  ad  fidera  sartam  tectamque  tuendam  ,  tum  adversus  Protes- 
tantes ,  tum  adversus  Jansenianos  ,  quos  nunc  constat  ex  factis 
non  fuisse ,  nec  esse  nisi  deistas  larvatos  (1) ,  ac  lupos  sub  ovina 
pelle  latentes. 

446.  Qui  pugnant  contra  scientiam  mediam  ,  affirmant  eam  esse 
novam  ,  nec  notam  fuisse  nisi  ad  summum  Arianis  et  Semipela- 
gianis  ,  insuper  repugnare  sanae  rationi  (2). 

447.  Qui  veroeampropugnant,itadisserunt:  Datosemel,  prout 
Thomistae  omnes  in  praesens  dant ,  Deo  esse  scientiam  infalli- 
bilem  futurorum  conditionatorum ,  quaestio  reducitur  tota  ad 
medium,  in  quo  Deus  ea  cognoscit ,  dependenter  scilicet  vel  inde- 
pendenter  a  decretis  subjective  absolutis  et  objectiveconditionatis. 
Hinc  excutiendum  restat ,  ulrum  istud  taHum  decretorum  inven- 
tum  recens  an  antiquum  sit ;  utrum  in  Sacris  Litteris  et  in  Sanctis 
Patribus  occurrat  vestigium   horum   decretorum   nec  ne.  Si  in 

(1)  Cfr.  Realil^  du  Projet  de  Bourg-  teologia  moderna  colla  filosofia  a  danni 

Fontaine  et  Coniinuazione  dellarealta  della  cliiesa  di  Q,  C.  a  P.  Rocca  Bo- 

del  progetto  di  Borgo-Fontana  ;  op.  nola  Socielatis  Jesu  editumanno  1789, 

dell'abbate  Gasta ,  nec  non  opuscalQm  ac  saepe  postea  recnsum. 

commendatum  a  Pio  vi  in  opere  super  (2)  Cfr.    Card.  Gotti ,  tom,   m ,  in 

^uneiatnris ,  cap.  tui.;  La  lega  della  p.  i  q.  6,  a  dub.  i  ad  Tiii. 


PART.    III.    CAP.    I.    DE    SGIENTIA    DEI.  197 

Sacris  Litteris  vel  in  Sanctis  Patribus  inveniantur  ejusmodi  de- 
creta ,  et  ita  constituta ,  ut  sine  illis  Deo  nullum  aliud  suppetat 
medium  ,  quo  futura  conditionata  cognoscat,  fatentur  scientiam 
mediam  novam  esse ;  si  vero  nulla  horum  decretorum  mentio 
sive  in  Scripturis  sive  in  tota  antiquitate  occurrat ,  et  quidem  ut 
unici  medii^  quod  Deo  insit  ad  futura  libera  conditionala  cognos- 
cenda,  tunc  e  contra  patroni  scientiae  mediae  novitatis  notam  inu- 
runt  adstipulatoribus  decretorum. 

448.  Jam  vero,  pergunt,  primus  qdi  perhibeatur  auctor  seu 
inventor  ejusmodi  decretorum  est  Didacus  Alvarez  ,  qui  sic  com- 
ponere  nisus  est  scientiam  divinam  certam  et  infallibilem  futuro- 
rum  conditionatorum  cum  generaU  thomistica  doctrina  de  scientia 
visionis  dependente  a  decretis  Dei  tamquam  rerum  omnium  effec- 
trice,  non  exclusis  liberis  hominum  actionibus  sive  naturahbus 
sive  supernaturahbus.  Et  reipsa  ,  inquiunt,  ab  eo  tempore  tantum 
communis  esse  coepit  inter  Thomistas  doctrina  de  scientia  certa  et 
infalhbih  futurorum  conditionatorum ,  quam  ante  ipsi  vel  penitus 
respuebant  vel  nonnisi  ut  conjecturalem  admittebant  (l).  Cum 
vero  doctrina  de  scientia  certa  et  infaliibih  futurorum  conditiona- 
torum ,  ipsis  Thomistis  nunc  fatentibus ,  fundetur  in  Scriptura  et 
Patribus  ,  in  qua  sola  absque  decretis  scientia  media  ex  dictis  con- 
sistit,  patet ,  aiunt,  scientiammediamantiquamesse,  prout  anti- 
qua  est  doctrina  Scripturarum  et  Patrum  ;  ac  proinde  nonnisi  ad 
labem  ei  aspergendam  tribuitur  vel  Arianis  vel  Semipelagianis , 
a  qua  lateeam  purgant  Augustiniani ,  contendentes  S.  Augustinum 
eam  docuisse ,  saltem  pro  statu  innocentiae  hominis  et  angelo- 
rum  (2). 

(1)  Cfr.  Theodoras   Eleutherius  seu  (2)  Cfr.  Georg.  MariaeAlbertini  Ord. 

Livinos  de  Meyer  ,  Historia  congreg-  Praed.  Acroases  de  Deo ,  Venet.  1809, 

JB.  M.  K,  de  auxiliis  ,\\h.  v,  cap.  44»  ac  praeserlim  Acroasis  xiii  ,  iuscripta  : 

nec  non  ipse  Didacus    Aivarez    Ord.  MoUnistarum  scientia  media  a  calum- 

VT3dd.  inResponsionutnVih.  i,cap.  4?  ««««  vindicata,    ubi   ostendit  senten- 

n.  9,  ubi  profUelur  se  liajc  decreta  de-  tiarn  istam  apud  priscos  Ecclesiae  Patres 

fendisseRomae  incollegiosanctiThomaB  pervagatam  esse  ,    lum  allata  Molinae 

super  Minervam  ab  anno  1 5g6  ad  annom  scientiac  mediae  definitione  ,  ex  lib.  Con- 

1607  ,  cum  Regentis  fungerelur  officio.  cord.  quaes,   xiv,   art.    i3,disp.  5.2, 


198 


TRAGT.    DE    DEO- 


449.  Demum  non  repugnare  rationi  scientiam  mediam,  ex  eo 
evincere  satagunt,  quod  nihil  magis  consonet  sanae  rationi  quam 
dicere ,  Deum  ,  quin  tot  ac  pene  infinita  decreta  inducantur , 
quibus  indigeret  ad  ejusmodi  futura  cognoscenda ,  posse  per  se 
et  in  se  ipsis  illa  cognoscere ;  quod  niliil  magis  extollat  vim  divinae 
ejusmodiscientiae,  dumecontranil  mirumsita  Deofutura  cognosci 
in  eo,  quod  ipse  decrevit  facere.  Quis  praeterea  potest  certo  sta- 
tuere  decreta  unicum  medium  esse ,  quo  Deus  futura  videat ! 
Sic  illi. 

450.  Ceterum  neque  in  hoc  quidquam  per  Ecclesiam  hactenus 
est  difinitum  ,  ut  cuique  integrum  maneat  in  suo  sensu  abun- 
dare,  qui  conformior  Scripturae  videatur  et  Patribus,  quique 
melius  conferat  ad  concihandam  hominis  libertatem  cum  efficacia 
divinae  gratiae. 


p.  227  ,  edil.  Aatwerp.  i5g5  ,  qua 
nempe  dicitur  illa  ,  qua  ex  altissimaet 
inscrntahili  comprehensione  cujusque 
liberi  arhitrii  in  sua  essentia  intuitus 
est  (Deus)  quid  pro  sua  innala  tiher- 
tate ,  si  in  hoc  vel  illo  vel  etiam  infi- 
nitis  rerum  ordinihus  collocaretur , 
actururn  esset  ,  cum  tamen  posset ,  si 
vellet ,  facere  reipsa  oppositum  ,  eam 
confert  cnm  sententia  S.  Bonaventurae, 
qui  in  Lih.  Sentent.  dist.  4  j  art.  1  , 
q.  2,  iisdem  pene  verbis  eam  docuit ; 
scrihit  enim  :  Talis  est  aspectus  di- 
vince  prwscienticB ;  quia  ab  ceterno 
cognovit  ,  quid  cogitare  poteramus 
vel  velle ,  simul  cum  hoc  vidit ,  in 
quam  parlem  nostra  voluntas  et  ope- 
ratio  inclinaretur  ;  et  quia  (  divina 
prcescientia  )  totutn  posse  et  velle  et 
agere  complectitur ,  ideo  non  potest 
falli.  Et  quia  prcedestinatio  concludit 
proescientiam  ,  hinc  est  quod  concor- 
dat  cum  lihero  arbitrio ,  et  non  potest 
discordare»    Post   haec    subdit   cilatas 


auctor  :  Confer  verba  hcec  cum  Mo- 
lincB  sententia  ,  tum  dicito  mihi,  in 
quo  differant  P  Gons.  praelereaejusdem 
Albertini  orationes  duae  ad  Bannezianos 
et  Lemosianos,  (  Bannez  siquidera  et 
de  Lemos  primi  perhibentur  auctores 
sjstematis  pra^determiaationis  physica}, 
applicatae  praesertim  ad  efficaciam  di- 
vinae  gratia?  et  liominis  libertatem  ). 
Ipsi  viderint ;  interea  pos,  qui  volumus 
omnino  liis  disceptationibus  extranei 
esse,  remiltimus  audilores  nostros  ad 
auctores  ,  qui  vel  pro  utraques  iententia 
pugnarunt  ,  vel  pro  alterutra.  Inter 
ceteros  ,  qui  pro  utraque  sententia 
scripserunt,  cfr.  Tournely ,  tract.  De 
Deo  quyest.  xviii ,  art.  x  ;  Boucat  , 
Theolog.  Patrum  ,  de  Deo,  tractat.  111, 
diss.  III.  Ex  imptjgnatoribus  sunt  omnes 
Thomistae ;  ex  propugnatoribus  omnes 
Congruistae ;  inutilis  proinde  res  vide- 
tur  peculiares  auclores  indicare  ,  utpote 
notissimos. 


PART.    III.    CAP.    II.    DE    VOLUNTA.TE    DEl.  199 

CAPUT  II. 

DE    VOLUWTATE    DEI, 

451.  Ut  brevitati  consulairus  ,  multa  ex  iis  praetermittimus , 
quce  scholastici ,  agentes  de  divina  voluntate ,  in  utramque  partem 
agitare  solent,  quseque  minus  scitu  necessaria  sunt.  Interea  hic 
breviter  subjicimus  notiones,  quae  conferre  possint  ad  eorum, 
quse  pertractanda  erunt ,  claritatem. 

452.  Yoluntas  definitur  facultas  appetendi  bonum  et  aversandi 
malum  intellectualiter  cognitum.  Voluntas  in  Deo  reahter  idem 
est  ac  divina  essentia,  a  qua  nonnisi  virtualiter  distinguitur ,  ideo- 
que  una  est,  simplicissima  ,  immutabilis  ac  perfectissima. 

453.  Objective  tamen  ,  seu  ratione  rei  volitae,  ut  aiunt ,  et  pro 
diversa  ratione,  qua  in  objectum  tendit ,  divina  voluntas  vir- 
tuahter  multiplex  est,  seu  plures  actus  habet  virtualiter  dis- 
tinctos. 

454.  Ac  1<*  quidem  voluntas  divina ,  distinguitur  in  voluntatem 
beneplacitiet  in  voluntatem  sigrd;  prior  est  voluntas  proprie  dicta, 
inquit  S.  Thomas,  p.  1,  q.  19,  art.  2,  quae  nempe  vere  et  pro- 
prie  in  Deo  est.  Posterior  est  signum  voluntatis ,  et  nonnisi  me- 
taphorice  sive  improprie  voluntas  dicitur.  Signum  autem,  ut  ve- 
rum  sit  et  non  falsum  ,  semper  supponit  veram  voluntatem  in 
eo,  qui  illam  per  signum  manifestat;  ex  eodem  ibid.  Ea  scilicet 
ratione  dicitur  voluntas  ac  testaraentum  dicitur  ultiina  voluntas 
testatoris.  Varia  autem  signa  divinae  voluntatis  numerantur,  ex 
quibus  quinque  praecipua  sunt,  ad  quse  cetera  facile  revocari  pos- 
sunt ,  et  hoc  versu  comprehenduntur  : 

Proecipit  aift prohibet ,  permittit ,  consulit,  implet(l). 

455.  2®  Rursum  voluntas  beneplaciti  ex  eodera  Angelico  Doc- 
tore ,  De  verit.  q.  33,  art.  3,  per  antecedentem  et  conseqiientem 
distinguitur,  Afitecedens ^  ex  S.  Joan.  Damasc.  Defide  orthodoxa, 
lib.  II,  cap.  XXIX,  est  ea,  quam  habet  Deus  ex  se  ipso,  seu  c?/- 

(1)  Id  est:  praeceptum  ,  prohibitio,      cepturn,  consiliuni  et  opcratio  respectu 
permissio  ,  consilium  ,  operalio  ;  prohi-      boni  inquit  S.  Ti».  ib.  art.  12. 
bitio  et  permissio  respectu  mali ,  prae- 


200 


TRACT.    DE    DEO. 


jus  tpse  catisa  sit,  non  expectata  occasione  vel  causa  ex  parte 
creaturse.  Talis  est  voluntas  salvandi  reprobos.  Voluntas  conse-^ 
quens  est  ea  ,  quam  Deus  non  liabet  exse  solo,  sed  data  occasione 
seucausa  ex  parte  creatura^;  exnostra  causa  ortum  habeus,  utidem 
Sanctus  loquitur,  seu,  ut  ait  S.  Thomas,  in  lib  I  Sent.  dist.  46,  q.  1, 
art.  1 ,  voluntas  consequens  ea  dicitur  eo  quod  prcesiipponit  prce- 
scientiam  operum^non  tamquamcausam  voluntatis^  sedquasira- 
tionem  voliti,  Talis  est  voluntas  damnandi  reprobospropterimpoe- 
nitentiam  finalem.  Idem  S.  Doctor,  p.  1,  q.  19,  art.  6  ad  l»»,  utitur 
exemplo  judicis  ad  hoc  declarandum.  Judex  enim  antecedenter 
vult  omnem  hominem  vivere,  sed  consequenter  vult  homicidam 
suspendi.  S.  Joan.  Chrysostomus ,  I  in  Epist.  hom.  Ad  Ephes. , 
has  voluntates  \ocixt  primam  et  secundam  (1). 


(1)  Sic  enim  S.  Joan.  Chrys.  hom.  i. 
in  ep.  y4d  Ephes.^  ubi  verba  illa  enar- 
rans  :  Secundum  beneplacitum  volun- 
tatis  SUOB  y  ait  ;  Jlctvrot^^^ou    yu^   iv^oKiec 

TO     B-e?itJ/t>CCC     iff-Tt    TO     TTftOtjyoU/U.iVOV'     iTTl 

yasp  KUt  uXXo  BiXvjf^u'  oiov  l^iXtjTFU 
7rp2Tov  ,  T6  f^yi  uTsroMff-But  -^ f^u^TyiKOTUS' 
^iXvifAU  otuTt^ov  j  To  yevo/tiivovg  KUx.ovg 
utfoxIt^ui'  id  est ,  Ubique  enim  bene- 
placitum  est  voluntas  antecedens.  Nam 
est  alia  voluntas.  f^elut  voluntas  pri- 
ma  est,  ut  ne  qui  peccaverunt  pereant, 
Volunt  as  secuuda,  utquimaii  suntfacti 
pereant  Quem  secutus  Joan.  Damasc. 
De  fide  orthodoxa  ,  lib.  ii ,  cap.  xxix  , 
scribit:  tom.  i,  pag,  198,  edit.  Lequien, 
Xp;;  ^l  el^ivut ,  as  o  &tos  ^^ftofjyovfcivaff 
B-iXei  TTuvTUs  a-eoB^vui,  ku)  t^s  (iuTtXtlus 

UUTOU     TV)(,ttV,     Otf    yUf      ITTt     TO     KOAUTUt 

*i7r>^UTiv   ijfcccs,  .„  as  ccyuBos.  ufcu^TU- 

VOVTUS  S'i  B-iXit  KoXdZ^tTB-Ul  OIS  ^IKUIOS» 
AtytTUl  OVV  ,  TO  fCtV  TT^aTOV  TTfOViyoUfCtVOV 
B-iX»lfCUf  KUt  iv^QKlU  ,   e'!  UVTOU    cv.    To  Oi 

^ivTtpov  iTrofcivovB-eXijfcUy  ku)  7rupu^ci)pf]- 
<rtSj  i%  fjfciTtfius  utTius'  id  est,  Sciendum 
est ,  inquit ,  Deum  prcecipua  et  ante- 
cedente  voluntate  velle  omnes  sahari, 


et  regnisui  compotes  fieri,  Non  enim, 
ut  nos  puniret ,  condidit ,  quia  bonus 
est.,, peccantes porro puniri  vult  tam- 
quamjustus.  Itaque  prima  illa  volun- 
tas  antecedens   dicitur ,  et  beneplaci- 
tum  ,  quod  ex  ipso  est,  Secunda  autem 
consequens  voluntas  ,  et  permissio  ex 
nostra  causa  ortum  habens,  Observat 
autem    doctus    Lequien ,    in   notis    ad 
hunc  locum,  S.  Joan.  Damasceni ,  ab 
ipsis    elhnicis    cognitam    jam    pridem 
fuisse  duplicem  hanc  Dei  voluntatem. 
Hierocles  enim,  apud  Photium  cod.aSi, 
refert  Platonem  de    legibus   docuisse  , 
Deum    voluntate  quidem  antecedente 
bona  convenientia  hominihus  imper- 
tiri  eaque  conservare ,  iTTt  yu^  ti  fctv 
Tuv  eiyuBav  Trpotjyoofcivfj   eoTts  ,  icui  ^ 
tSv  kutu  TrfoTicvTCOv  T^^tjTts ,  tatovtpyov 
rvis   KuBufus  Trfovoius'  altera  i\  vTroB-t- 
Ttas  Tijs  tZv  Tr^o/it/Stuftivav  cclius ,  seu 
consequenle  admissorum  scelerum  poe- 
nas  infligere  ,  et  bonos  ad  beatam  vi- 
tam    transferre.    Vid.    Pholii    Biblio- 
theca,  Col.    iSgOjcdit.  A.    Schotti, 
Rolbomag.  i653. 


PART.    III    CAP.    11.    DE    VOLTJNTATE    DEI.  201 

456.  3°  Voluntas  divina  dividitur  in  efjicacem  et  inefjicacem, 
Efficax  ea  est ,  qua  Deus  sic  intendit  aliquid  eflicere ,  ut  determi- 
natus  sit  ad  omnia  superanda  impedimenta.  Hgec  propterea  vo- 
luntas  semper  habet  effectum  suum.  De  hac  voluntate  dicitur 
(Rom.  IX,  19)  :  Volunfati  ejus  quis  resistit^  et  (Esther.  XIII,  9) : 
Non  esty  quipossit  tuce  resistere  voluntati.  Inefpxax  est  illa ,  qua 
Deus  sic  intendit  ahquid ,  ut  non  sit  determinatus  ad  superandum 
quodlibet  impedimentum,  De  hac  dicitur  ( Matth.  XXIII ,  37  )  :  Je- 
rusalem...  quoties  volui  congreyare  filios  tuos  ^  quemadmodum 
gallina  congregat pullos  suos  sub  alas^  et  noluisti,  et  alibi.  Hinc 
actus  efficax  voluntatis  est  incompossibilis  cum  opposito  illius  , 
quod  Deus  intendit;  actus  vero  voluntatis  inefiicacis  est  compos- 
sibilis  curn  opposito  illius,  quod  intendit  Deus. 

457.  4°  Dei  voluntas  distinguitur  in  absolutam  et  conditiona- 
tam.  Absoluta  est  illa  quae  nullam  involvit  conditionem  ex  parte 
objecti ,  seu  quae  a  nulla  conditione  pendet.  Talis  est  voluntas , 
qua  Deus  vult  mandata  sua  ab  hominibus  servari.  Conditionata 
est  illa ,  qu3e  aliquam  includit  conditionem  ex  parte  objecti ,  seu 
est  illa  ,  quae  ab  ahqua  conditione  pendet.  Tahs  est  voluntas, 
qua  Deus  voluit  Israelitas  defendere  ab  hostibus,  si  mandata 
ejus  observarent ,  nec  deos  alienos  colerent.  Notandum  autem 
sedulo  est  voluntatem  absolutam  non  converti  cum  efficaci.  Omnis 
enim  voluntas  efficax  est  absoluta ;  at  non  omnis  voluntas  abso- 
luta  est  efiicax  ,  ut  patet  ex  adducto  exemplo  voluntatis ,  qua  Deus 
vult  mandata  sua  ab  hominibus  servari.  Soepe  tamen ,  quod  ob- 
servandum  est ,  voluntas  absoluta  cum  efficaci  confunditur. 

458.  Hae  sunt  praecipuae  divinae  voluntatis  divisiones,  circa  quas 
nulla  fere  controversia  est  inter  theologos.  Tantum  res  est  cum 
Jansenistis  ,  qui  contendunt  voluntatem  beneplaciti  semper  im- 
pleri ;  unde  concludunt  Deum  non  habere  veram  et  proprie  dic- 
tam  voluntatem  salvandi  omnes  homines,  sed  solummodo  signi 
et  metaphoricum ;  ex  quo  pariter  principio  inferunt  nonnisi  vo- 
luntate  metaphorica  Deum  velle  mandatorum  suorum  observan- 
tiam.  Contendunt  praeterea  voluntatera  distingui  in  antecedentem 
et  consequentem  quoad  hominum  saiutem ,  ratione  habita  ad  pec- 
catum  originale  praevisum  vel  non  pra^visum ;  ac  docent  Deum 


202 


TRAGT.     DE    DEO. 


voluntate  antecedente  voluisse  omnium  hominum  salutem  ante 
praevisionem  peccati  originalis ;  sed  hoc  supposilo  et  praeviso  Deum 
jam  nolle  salutem  omnium  hominum,  sed  electorum  tantum,  ac 
reproborum  non  velle  salutem  nisi  improprie  ac  metaphorice, 
atque  ex  eadem  voluntate  metaphorica  et  improprie  dicta  Chris- 
tum  pro  iis  mortuum  esse  ac  sanguinem  fudisse.  Adversus  quam 
execrabilem  doctrinam  sequentes  statuimus  propositiones. 

PROPOSITIO  I. 

Deus ,  supposito  etiam  peccafo  originali  y  voluntate  beneplaciti 
seria  et  antecedente  vult  alios  salvos  fieri  quam  prcedesti^ 
natos ,  et  Christus  non  pro  solis  prcedestinatis  mortuus  est,  ac 
sanguinis  sui  pretium  Deo  Patri  ohtulity  sed  etiam  pro  aliis, 
saltem  fidelibus. 

459.  Haec  propositio  defide  est  quoad  utramque  partem,  ut  ex 
dicendis  patebit.  Duas  vero  istas  propositionis  partes  conjunximus 
ob  maximam  inter  se  relationem  ac  connexionem.  Christus  enim 
ex  eodem  affectu  et  volunlate  apphcationis  meritorum  suorum 
passus  et  mortuus  est  pro  hominibus  ,  quo  Deus  vult  ipsorum  salu- 
tera ,  teste  ipso  Christo  (Joan.  VI ,  38)  de  se  ipso  dicente  :  Des- 
cendide  coelo,  non  ut  faciam  voluntatem  meam,  sed  voluntatem 
ejus^  qui  misit  me;  et  (Joan.  YIII,  29) :  Ego  quce  placita  sunt  ei, 
facio  semper,  Eadem  igitur  certitudine  constat  Deum  velle  homi- 
num  salutem  ,  qua  certum  est  Christum  pro  iis  mortuum  esse ; 
atqui  certum  est  certitudine  fidei  Christum  non  pro  sohs  praede- 
stinatis  mortuum  esse  ,  sed  etiam  pro  aliis ,  saltem  fidehbus;  cer- 
tum  igitur  est  certitudine  fidei  Deum  velle  salutem  non  pra^des- 
tinatorum  tantum  ,  sed  etiam  aliorum,  saltera  fidehum.  JVlinor 
patet  ex  damnatione  prop.  V*  Jansenii,  quaeita  se  habet :  Semipe- 
lagianum  est  dicere  Christum  pro  omnibus  omnino  hominibus 
moriuum  esse ,  aut  sanguinem  fudisse ;  Falsam ,  temerariam, 
scandalosam  y  et  intellectam  eo  sensu,  ut  Christus  pro  salute 
dumtaxat  proedestinatorum  mortuus  sit,  impiamy  blasphemam , 
contumeliosam ,  divince  pietatt  derogantem  et  hcereticam  decla- 


PART.    III.     CAP.    II.     DE    VOLUNTATE    DEI.  203 

ramus,  et  uti  talem  damnamus  (1).  Ex  qua  censura  sic  coUigi- 
xnus  :  Haec  propositio  :  Christus  pro  salute  dumtaxatprcedestina- 
torum  mortuus  est ,  est  lioeretica;  ergo  contradictoria  :  Christus 
mortuus  non  est pi^o  salute  dumtaocat prcedestinatorum ^  catholica 
ac  de  fide  est.  Seu ,  quod  idem  est ,  Christum  mortuum  esse 
pro  salute  aliquorum  non  praedestinatorum ,  ac  proinde  Deum 
liabere  sinceram  voluntatem  salvandi  aliquos  non  praedestinatos 
de  fide  est. 

460.  Christum  autem  pro  non  praedestinatis  saltem  fidelibus 
mortuum  esse ,  constat  1°  ex  symbolo  Constantinopohtano ,  in 
quo  dicitur  :  Qui  propter  nos  homines  et  propter  tiostram  salu^ 
tem  descendit  de  coslis...  crucifixus  etiam  pro  nobis;  tum  ex 
symbolo  Athanasiano ,  in  quo  de  Christo  pariter  dicitur  :  Qui pas- 
sus  estpro  salute  nostra ;  undesicratiocinamur  :  Defidesuntomnes 
articuli  in  utroque  symbolo  contenti;  ergo  de  fide  est ,  FihumDei 
de  coelo  descendisse  et  crucifixum fuisse  pro  salute  illorum  omnium, 
pro  quibus  haec  vocabula  nostram  et  nobis  supponunt ,  ut  per  se 
patet;  jam  vero  h£Ec  vocabula  supponunt  pro  omnibus  saltem 
fidehbus ,  Hcet  non  praedestinatis  ,  cum  omnes  fideles  indiscrimi- 
natum  teneantur  eos  articulos  de  fide  credere  :  Ilcec  est  enim  fides 
catholica  y  quam  nisi  quisque  fideliter  firmiterque  crediderit^ 
salvus  esse  non  poterit ,  ut  concludit  symbolum  Athanasianum ; 
ergo  de  fide  est  Christum  non  pro  sohs  praedestinatis  mortuum 
esse ,  sedetiam  pro  ahis  saltem  fidehbus  ,  ac  Deum  proinde  volun- 
tate  sincera  et  beneplaciti  velle  alios  salvos  fieri  quam  praedes- 
tinatos ,  saltem  fideles. 

461.  Ex  iisdem  fontibus  patet  de  fide  esse  Deum  velle  repro- 
borum  saltem  fidehum  salutem ,  etiam  supposito  peccato  origi- 
nah ;  fideles  enim  illa ,  quae  modo  protulimus ,  credere  tenentur 
supposito  originah  peccato.  Demum  de  fide  esse  hanc  voluntatem 
Dei  non  esse  signi  tantum  ac  metaphoricam ,  sed  beneplaciti ,  seu 
esse  voluntatem  sinceram  ac  proprie  dictam  ,  constat  1°  ex  verbis 
citatis  utriusque  symboh,  quibus  dicitur  Christus  descendisse  de 

(1)  Haec  censura  est  Innocentii  X  recepta  ,  et  qnidem  damnata  est  prae- 
et  Alexandri  VII  ab  universa  Ecclesia      fatapropositio  in  sensu  Jansenii. 


20^ 


TRACT.    DE    DEO. 


coelo  propternostvsim  salutem,passus/?ro  salute  nostra  ,  crucifixus 
joro  nobis,  quas  profectonondenotant^^5f;?.?^;/i  voluntatis,  sed  finem 
ipsuma  Cliristo  intentum  ;  2°  ex  verbis  Cbristi,  qui  expresse  banc 
divinam  Patris  sui  voluntatem  nobis  manifestavit  (Joan.  VI ,  38 
ad  40),  dicens :  Descendide  coelOy  non  ut  faciam  voluntatem  meam, 
sed  voluntatem  ejus ,  qui  misit  me.  Hcec  est  autem  voluntas  ejuSy 
qui  misit  me ,  Patris ,  ut  omne ,  quod  dedit  mihi ,  noti  perdam  eoc 
eo.,.  Hcec  est  autem  voluntas  Patris  me.i  .^  qui  misit  me ,  ut  om- 
nis ,  qui  videtFHimny  et  credit  in  eum,  habeat  vitam  ceternam. 

462.  Quibus  sic  expositis  ,  operosum  non  est  utramque  propo- 
sitionis  partem  tum  ex  Scriptura  tum  ex  traditione  ostendere. 
Ac  loquidem  quoadprimam  partem,  Cbristus  (Joan.  Yl),  ut  patet 
ex  recitatis  verbis,  declaravit  Patris  voluntatem  esse,  ut  omne  quod 
ipsi  dederat^  non  periret,  sed  resuscitaretur  seusalvaretur ;  atqui 
interceteros,quosPater  Fibodederat.deditetiamreprobum.nempe 
Judam ,  ut  constat  ex  verbis  Cbristi(Joan.  XVII,  12)sic  Patrem 
alloquentis  :  Quos  dedisti  mihi ,  custodivi;  et  nemo  ex  eis  periit 
7iisi  filiusperditionis,  Ergo(l)  voluntas  Deiest ,  ut  non  solum  sal- 
Yentur  prsedeslinati,  sed  etiam  reprobi,  praesertim  fideles ,  cujus- 
modi  Judas  fuit.  Hoc  ipsumaliis  Scripturae  testimoniis  confirmatur, 
atque  praecipue  iliis  apertissimis  Cbristi  verbis  (  Joan.  III ,  16)  di- 
centis  :  Sic  Deus  dilexit  mundum ,  ut  Ftlium  suum  unigenitum 
daret ,  ut  omnis ,  qui credit  in  eum  ^  non  pereat,  sed  habeat  vitam 
ceternam;  atqui  mundi  nomine  non  veniunt  soH  praedestinati, 
sed  Cbristo  ipso  interprete  veniunt  omnes,  qui  credunt  in  eum, 
qui  profecto  non  omnes  praedestinati  sunt;  ergo  Deus  ex  sincero 
dilectionis  affectu  alios  quam  praedestinatos ,  saltem  fideles ,  vult 
salvos  fieri. 

463.  2»  Ex  Patribus  unius  urgeo  Augustini  auctoritatem  quo 

(1)  Vim  hujus  argamenti  senserant  ne  sest  perdu  ,    mais  celui-la  seule- 

Jansenistae  ,  qui  propterea  nuUum  non  ment  qui  ^lait   enfant   de  perdition  ; 

moverunt  lapidem  ad  earn  elevandam.  ac  si  sensus  esset  :   Nemo  es  iis  ,  quos 

Inter  cetera  in  versione  Montensi  par-  dedisli  mihi ,  periit;  sed  tantum  filius 

ticulam   nisi  verterunt   in   particnlam  pcrditionis ,  qui  ex  illis  non  erat.  Sed 

adversativam  sed  :  J'ai  conserve  ceux  perperam  ita  interpretaulur. 
que  vous  nCavezdonnes ;   etnuld^eux 


PART.    III.    GAP.    II.    DK    VOIUNTATE    DEI.  205 

patrono  Janseniani  per  summam  impndentiam  gloriantur.  Igi- 
tur  S.  Doctor ,  Tract.  in  Joan,  CVI ,  num.  2 ,  verba  Christi  expo- 
nens  nuper  allegata  :  Qtios  dedisti  mihi  custodivi,  et  7temo  ex  eis 
periit  nisi  filius  perditionis ,  vt  Scriptiira  impleatur ,  ait  :  /m- 
dam  significans  y  qui  tradidit  eum;  ex  isto  quippe  duodenario 
numero  Apostolorum  solus  periit,  Ergo  juxta  S.  Augustinum 
Judas  erat  ex  numero  eorum ,  quos  Pater  Filio  dederat,  ex  nu- 
mero  scilicet  eorum ,  quos  Pater  Filio  dederat ,  ut  ipsos  salvaret , 
resuscitaret ,  et  non  perderet.  Ex  sancto  Augustino  propterea 
certum  est  Deum  vere  salutem  velle  reproborum  saltem  fide- 
lium  (1). 

464.  Quoad  secundam  partem ,  seu  Christum  mortuum  esse  pro 
reprobis  saltem  fideiibus ,  id  evincunt  1°  Christi  verba  (  Joan. 
XVII,  20),  quibus  ait :  Non  pro  eis  (  Apostolis)  rogo  tantum ,  sed 
et  pro  eis ,  qui  credituri  sunt  per  verhum  eorum  in  me.  Pro  iis 
igitur  mortuus  est  Christus  ex  sincera  voluntate  applicationis  meri- 
torum  suorum,  pro  quibus  ora vit,  ipsis  Jansenistis  fatentibus ;  atqui 
Christus  oravit  pro  omnibus  fidehbus ,  qui  omnes  certe  praedes- 
tinatinoasunt;  ergo...Rursum  Apostolus(Rom.  VIII,  31  etseqq.)  : 
Si  Deus  pro  nohis ,  inquit,  q%iis  contra  nos'^  Qui  etiam  proprio 
Filio  suo  non  pepercit,  sedpro  7iohis  omnibus  tradidit  illum,  quo 
modo  7ion  etiam  cum  illo  omnia  nohis  donavit  ?  Ibi  Apostolus  de 
omnibus  saltem  fidehbus  loquitur ;  ergo...  Sed  absque  omni  am- 
bage  id  ipsum  constat  ex  iis  ,  quae  scribit  idem  Apostolus  (Rom. 
XIV  ,15),  dicens  :  Noli  ciho  tuoillum  perdere ,  pro  quo  Christus 
mortuus  est;  et  ( 1  Cor.  VIII,  11 )  :  Pe^Hhit  infirmus  in  tua  scientia 
fratery  propter  quem  Christus  mortuus  estl  Unde  sic  argumenta- 
mur  :  Fidelis  ille  ,  quj  ex  propria  infirmitate  scandalum  passus  ob 
aliorum  velimprudentiam  vel  malitiam  perditur  et  perit ,  profecto 
non  est  proedestinatus ;  atqui  teste  Apostolo  et  pro  isto,  sicut 
et  pro  aliis,  qui  r^ipsa  salvantur,  Christus  mortuus  est ;  ergo. 

465.  2°  S.  Augustinus  inter  alia  innumera ,  quae  pro  re  nostra 

(1)    Plara  alia    testimonia   qoisque      apud   Tournely ,  tract.    De  Deo  ,    q. 
reperire  poterit  tum  apud  Petavium  ,      19 ,  art.   10 ,  concl.  2. 
De  Deo  ,  lib.  x  ,  cap.  4  et  5  ,  tam 


206  TRAGT.     DE    DEO, 

scribit,  Enarr.  in  Psalm.  XCVI,  num.  17  ,  sic  universum  popu- 
lum  pro  concione  alloquitur  :  Filius  Dei  pro  nohis  mortmis  est, 
secnrus  esto  accepturnm  te  vitam  ipsius ,  qiii  pignus  hahes  mor- 
tem  ipsius.  Cetera  ejusdem  dicta  non  minus  luculenta  recoluntur 
apud  Tournely,  loc.  cit. 

466.  3°  Utraque  demum  conclusionis  pars  confirmatur  ex  Conc. 
Trid ,  sess.  VI ,  cap  6  et  7  ,  docente  omnes ,  qui  baptizantur , 
teneri  sperare  sibi  Deum  per  Christum  propitium  fore,  et  conse- 
cuturos  vitam  aeternam,  quse  est  causa  finalis  justificationis  per 
eumdem  Jesum  Cbristum ,  qui  est  causa  meritoria  vitae  JBternse , 
credentes  vera  esse ,  quce  divinitus  revelata  et  promissa  sunt;  at- 
qui  spes  ista  baberi  non  posset ,  si  de  fide  omncs  credere  non 
tenerentur  Deum  velle  omnium ,  saltem  credentium,  salutem,  et 
pro  ipsis  Cbristum  mortuum  esse  ac  sanguinem  fudisse  ad  meren- 
dum  pro  iisdem  gratias  necessarias  ad  salutem  ,  cum  spei  funda* 
menlum  fides  sit ;  ergo  ex  Concilio  Trid.  certa  fide  ab  omnibus 
tenendum  est  Deum  sincera  voluntate,  praeter  salutem  praedes- 
tionatorum  ,  velle  aliorum  etiam  saltem  fidelium  salutem  ,  et  ex 
eadem  intentione  Cbristum  pro  iisdem  mortuum  esse  et  sangui- 
nem  suum  fudisse  (1). 

DIFFICULTATES. 

467.  Ne  denuo  eadem  refricare  debeamus,  has  praetermittimus 
difficultates  ,  qu3e  immediate  afficiunt  ipsam  Dei  voluntatem  circa 
salutem  reproborum  saltem  fidelium  et  Christi  mortem  in  eum- 
dem  finem  ;  eas  proptereasolumurgemus  difficultates,  quse  affisrri 

(I)  Praestat  et  alia  ejusdem   Concilii  quibos  patet  fidelibus  omnibus  gratiara 

verba    in    medium    afferre    ex   eadem  praesto  esse  ac  proinde  pro  iis  omnibus 

sess.  VI ,  cap.   i3  ,  ubi  inter  cetera  haec  Christum    mortuum    esse,   inde  enim 

habet  :  Nemo  sihi  certi  aliquid  abso-  infert  spem  ,  quam  omnes  firmissimam 

luta   certitudine  polliceatur ;    tametsi  in   Deo   collocare    debent.    Jam    vero 

in  Dei    ausilio  firmissimam  spem  col~  nemo    spem    ejusmodi    habere    posset 

locare  et  reponere  omnes  debent.  Deus  nisi  certus  esset    ex  parte  Dei  et  raor- 

enim  ,  nisi  ipsi  illius  gratice  defue-  tis  Christi   pro  nnoquoque   fideli   sibi 

rint ,  sicut  coepit  opus  bonum  ,  itaper'  conferri.Gons.  Suarez,  De  Deo,\\\i,  iii , 

ficiet,  operans  velle  et  perficere.  Ex  cap.  8,etlib.  v,  cap.  2. 


PART.     III.     CAP.     II.     DE    VOLUNTATE    DEl.  207 

solent  adversus  qualificationem ,  ut  scliola  loquitur ,  certitudinis 
assertae  propositionis.  Itaque. 

468.  Obj.  prima,  Ex  censura  quintse  propositionis  Jansenii  in- 
ferri  non  potest ,  de  fide  esse  Cliristum  pro  aliis  quam  pro  praedes- 
tinatis  mortuum  esse ,  Deumque  vera  et  proprie  dicta  voluntate 
velle  aliorum  etiam  non  prsedestinatorum  saltem  fidelium  salu- 
tem ,  si  censura  praecise  cadat  in  verbum  dumtaxaty  quasi  nempe 
Christus  nuliam  temporalem  saltem  gratiam  reprobis  obtinuerit ; 
atqui;  ergo. 

469.  Resp.  Neg.  min.  Quia  propositio  damnata  fuit  in  sensu 
Jansenii ;  jam  vero  sensus  Jansenii  in  hac  propositione  fuit, 
Christum  pro  salute  tantumelectorum  mortuum  fuisse,  non  autem 
Christum  non  obtinuisse  pro  reprobis  aliquas  gratias  tempora- 
les,  quura  Jansenius  id  aperteprofessusfuerit.  En  ipsius  verba  :  Pro 
his  (reprobis),  inquit,  in  tantum  mortuus  est  (  Christus)...  tn 
quantum  temporalibus  qutbusdafn  divince  ijratice  effectibus  ewor- 
na7idisunt{De  gratia  Christi,\\h,\\\y  cap.  XXI,  tit.  III^  p.  164); 
et  paulo  infra  :  Eatenus  igitur  et  non  aliterpro  illis  Christus  mor^ 
tuus  est..,  ut  videlicet  illos  temporales  effectiis propitiationis ^  hoc 
est  y  mortis  et  sanguinis  y  et  orationes  consequantur;  ergo. 

470.  Inst.  Nori  desunt  Catholici  Theologi ,  qui ,  salva  fide  ,  hanc 
eamdem  thesim  propugnaverint ;  ergo. 

471.  Resp.  Dist.  antec.  Non  desunt  theologi  cathoHci,  iique 
perpauci ,  qui  thesin  istam  propugnaverint  ante  censuram  pro- 
positionis  Janseniana^ ,  trans.;  post  eamdem  censuram,  quique 
eamdem  propugnaverint  in  sensu  Jansenii,  Subdist.  Qui  Catholici 
fuerint  nomine  tenus,  conc;  reipsa  Catholici ,  neg.  Nam  postcen- 
suram  nonnisi  Jansenistae  ,  qui  CathoHci  non  sunt ,  nisi  quatenus 
Cathohcos  se  vocare  pergunt,  sed  reipsa  lupi  sunt  ovina  pelle  con- 
tecti,  hanc  doctrinam  propugnarunt  atque  propugnant  (1). 

472.  Obj.  secunda.  Nullum  saltem  argumentum  est,  quod  ex 
Concilio  Trid.  desumitur.  Ad  hoc  enim  ,  ut  quis  teneatur  sperare 

(l)Exantiquioribusrecensentar  Gre-  parte  ,  ut  pote  Baji  discipulus  ,  qui 
gorius  Ariminensis  et  Estius  qui  vir  tamen  ,  ut  observat  Tournely  ,  postea 
certe  doctus  est ,  sed  suspectus  hac  in     sententias  suas   nimis  daras  temperat 


208  TRACT.    DE    DEO. 

salutem  et  media  ad  ipsam  obtinendam  necessaria  ,  sufficit  nescire 
se  positive  exclusum  esse  e  salvandorum  numero,  seu  sufficit 
probabilitas ,  quam  quisque  habere  potest,  quod  conlineatur  in 
Bumero  electorum ;  ergo. 

473.  Resp.  Neg,  antec.  'Vam  nemo  firmiter  sperare  potest, 
multo  minus  tenetur ,  seternam  vitam ,  nisi  certus  sit  certitudine 
fidei  Deum  ,  quantum  ex  se  est,  velle,  et  quidem  voluntate  afFec- 
tive  efficaci ,  sic  sperantem  salvare ,  quia  alioquin  spes  ipsa  des- 
trueretur ,  utpote  carens  solido  fundamento  seu  motivo ,  quod  con- 
stituitur  ex  Dei  fidelitate  in  promissis  suis  adimplendis.  Et  sane 
quomodo  possum  sperare  salutem  vel  media  salutis  ex  Christi 
meritis  ,  quomodo  possum  haec  ipsa  media  in  oratione  petere,  si 
dubius  haeream  ^  an  Christus  pro  me  passus  ac  mortuus  sit  (1)? 
Patet  autem  nos  hicloqui  non  de  spe  generice  surapta  seu  humana, 
quae  consistere  potest  cum  incertitudine ,  sive  ex  parte  hominum, 
in  quibus  fiducia  collocatur,  sive  ex  parte  eventuum,  quorum 
plerumque  exitus  incertus  est ,  sed  de  spe  specifice  sumpta  seu 
theologica  ,  quae  debet  esse  tamquam  anchora  firma ,  ut  loquituf 
Apostolus ,  scilicit  ex  parte  Dei ,  et  tota  incertitudo  pendet  unice 
ex  parte  nostra. 

et  modificat ,  ut  ad  commnnem   theo-  tam  ad  hoc  ,  ut  non  desperem,  asl  non 

logorum  sentenliam  accedere  videatur.  sufficit ,  ut  sperem  ,  quia  ad  eliciendum 

Inter  eos  ,  qui  post  damnatas  Jansenii  firmissimae  spei  aclum  requiritur  prae- 

proposiliones  eamdem  doctrinam  tenue-  terea   posilivum  spei    fundamentum  , 

runt ,  eminent  auctores  iheologiae  Lug-  seu  molivum  ,  quod  omnino  deest  in 

dunensis  nuncupatae.  sententia  hic  rejecta  eoram  ,  qui  negant 

(1)  Hic   sedulo  distingui  debet  spes  Deum  velle  oranium  saltem  fidelium 

a  desperatione.  Incertitudo  utrum  ipse  salatem  ,  et  quidem  sincere  ,  et  Chris- 

inclusus  sim  in  salvandorum  numero,  tum   pro  his  omnibus  mortuum  esse, 

an  ab  eodem  sim  exclusas  ,  sufficit  tan-  at  patet. 


PART.     III.     GAP.     II.     DE    VOLUNTATE    DEI.  209 

PROPOSITIO    III. 

Vera^  pia,  catholica  et  fidei  proxima  est  sententia ,  Deum,  sup- 
posito  etiam  peccato  originali,  velle  vere  et  sincere  omnes  et 
singulos  homines ,  saltem  adultos^  salvos  fieri,  et  Christum 
ex  eadem  sincera  voluntate  applicationis  meritorum  suorum 
pro  iisdem  mortuum  esse^  et  sanguinem  fudisse. 

474.  Illa  enim  sententia  vera  ,  pia ,  catholica  ac  fidei  proxima 
censenda  est ,  quae  in  Scriptura ,  traditione  et  theologorum  con- 
sensu  fundatur;  atqui  tahs  est  sententia  nostra  quoad  utramque 
suam  partem ;  ergo. 

475.  Id  1<*  quoad  primam  partem,  eruitur  ex  innumeris  prope 
Scripturarum  testimoniis  ,  quae  in  medium  adduci  possent  ex  utro- 
que  foedere ,  ex.  gr.  Ezech.  XXXIII  ^  11  :  Vivo  ego  dicit  Dominus, 
nolo  niortem  impii  y  sed  ut  convertatur  a  via  sua  et  vivat ; 
Is.  V  ,  4  :  Quid  est,  quod  debui  ultra  facere  vinem  mece ,  et  non 
feci  ei?  Matth.  XVIII ,  11  :  Venit  Filius  hominis  salvare ,  quod 
perierat;  aliaque  ejusmodi ;  quae  certe ,  si  iliusoria  non  sunt,  verani 
ex  parte  Dei  voluntatem  salvandi  omnes  supponunt.  Unum  ur- 
gemus  Apostoli  t.estimonium  ex  I  Timoth.  II ,  1  et  seqq. ,  quod 
ita  se  habet  :  Obsecro  igitur  primum  omnium  fieri  obsecratio-' 
nesy  orationes ,  postulationes ,  gratiarum  actiones  pro  OMNiBtrs 
HOMiNiBtis....  hoG  enitn  bonumest,  et  acceptum  coram  Salvatore 
nostro  Deo  ,  qui  omnes  homines  vidt  salvos  fieri,  et  ad  agni- 
tionem  veritatis  venire,  TJnus  enim  Deus ,  unus  et  mediator 
Dei  et  hominum^  homo  Christus  Jesus ,  qui  dedit  redemptionem 
semetipsum  pro  omnibus.  Atqui  cum  hic  Apostolus  dicit  Deum 
velle,  ut  omnes  homines  salvi  fiant ,  intelligit  omnes  et  singulos, 
nemine  excepto ;  ergo. 

476.  Etenim  a)  si  accurate  loquitur  Apostolus  ,  sique  recte  pro- 
bat ,  in  dubium  revocari  nequit  ipsum  tam  late  ac  universim  in 
V.  4  omnes  homines  sumere ,  quam  in  v.  1  pro  omnibus  homi^ 
nibus  late  et  universim  sumpsit ;  ideo  enim  vult  Apostolus  pro 
omnibus  hominibus  orari  a  fideiibus ,  quia  Deus  vult  omnes  ho- 
mines  salvos  fieri;  sicut  ergo  pro  omnibus  prorsus  hominibus, 

T.  II.  14 


210  TRACT.     DE    DEO. 

nemine  excepto,  nobis  orandum  esse  asseruit  v.  1 ,  ut  patet  ex  praxi 
Ecclesiae  Apostolum  sic  intelligentls ,  et  fatetur  ipse  Estius  (1)  , 
ita  et  in  V.  4.  affirmat  Deum  velle  omnes  prorsus  homines  ,  ne- 
mine  excepto ,  salvos  fieri. 

477.  b)  Id  ipsum  evincitur  ex  ralionibus ,  quas  adducit  Apos- 
tolus  vv.  5  et  6  ad  probandum  Deum  velle  omnium  hominum 
salutem.  Nimirum  ,  quia  unus  est  Deus  omnium ,  et  quia  Jesus 
Christus  omnium  hominum  mediator  est,  et  hic  mediator  noster 
dedit  semetipsum  rede?nptionem  pro  omnibus  ^  atqui  Deus  est 
omnium  hominum ,  nemine  excepto ,  creator ;  Jesus  Ghristus  est 
omnium  hominum ,  nemine  excluso  ,  mediator ;  pro  omnibus  ho- 
minibus  redimendis ,  nemine  excepto ,  semetipsum  obtuiit  hic 
mediator  Dei  et  hominum  ;  ergo  Deus  vult  omnes  homines,  ne- 
mine  excepto ,    salvare. 

478.  c)  Idem  evincitur  ex  g,eneraU  Scripturas  interpretandi  re- 
gula  a  S.  Augustino  tradita ,  juxta  quam  sensu  proprio  et  secundum 
totam  latitudinem  suam  Scripturie  verba  inteliigenda  sunt,  nisi 
aha  Scripturae  loca,  aut  evidens  aliqua  ratio  vel  potius  traditio  ali- 
ter  exposcant ;  atqui  tantum  abest  ut  in  casu  nostro  vel  Scripturae 
vel  ralio  vel  traditio  exigant,  ut  voces  universaHssimae  Apos- 
toii  omnes  et  omnibus  restringantur  ac  coarctentursive  ad  paucos, 
siveadplurimos,  ac  voluntas  Dei ,  de  qua  loquitur  Apostolus,  me- 
taphorice  accipiatur,  ut  contrarium  potius  exposcant,  sicuti  patet 
tum  ex  dictis  tum  ex  dicendis ,  et  scopus  ipse  ab  Apostolo  intentus , 
scilicet  inducendi  fideles  ad  orandum  pro  omnibus ,  necessario 
supponit;  ergo(2)....  Sane  Apost.Petrus  (  Ep.  II ,  cap.  III,  9),ad 

{\)\Ti\innc\o(iTxm:Nequese7isusest.  dious    a  Piconio ,  ex  qao   probationes 

inqnit,  orandum  esse pro  omni  genere  nostras  desumpsiraus  in  Triplici  expO" 

hominum ,  ut  quidam  intelligunt,  quia  sitione  ad  hanc  locam,  ubi  clare  et  miri- 

non  iantum  ad  genera  hominum  res-  fice    totam   banc    Apostoli   sententiam 

picit  intentio  Ecclesiw  pro   omnihus  evolvit.   Sic    inter  cetera   ex  sermonis 

orantis  y    sed   etiam  ad  singulos;  cu-  contextu   mentem    Apostoli    exponit  : 

pit  enim  mmtnquemque  salvum  fieri  ,  Attendo  ,  ait  ,  ad  Apostoli  scopum  et 

et  non  tantum  ex  singulis  hominum  sermonis  contextum.  Frimo ,  asseruit 

generibiis  aliquos,  pro  omnibus  orandum  esse.  Hcecpro- 

(2)  Dignus   est  qui  legatar  Bernar-  positio  universalis  est  ^  et  nullam pror- 


PART.    III.    CAP.    II.     DE    VOLUWTATE    DEl. 


211 


omnem  excludendam  exceptionem  ab  hac  sincera  Dei  voluntate 
salvandi  omnes,  ait :  Nolens  aliquos  perire ,  sed  omnes  ad 
poenitentiam  reverti, 

479.  2°  Haec  eadem  veritas  probatur  ex  constanti  Ecclesiae  uni- 


SU8  suscipit  exceptionem ;  nec  enim 
nohis  fas  est  quemquam  ab  orationi- 
bus  nostris  excludere  ;  koc  faietur 
etiam  Estius.  Secundo  ,  ut  hanc  pro- 
positionem  universalcm  probet  Apos- 
tolus ,  seu ,  ut  nos  ad  illam  in  praxi 
redigendam  excitet ,  id  est ,  ut  nos 
excitet  ad  orandum  pro  omnibus , 
afprmat  talem  orationem  bonam  esse , 
et  Deo  gratam»  Tertio  ,  hoc  ipsum  , 
sciUcet  orari  pro  omnibus  ,  pulchrum 
et  gratum  esse  Deo ,  probat ,  ex  eo 
quod  Deus  Salvator  noster  volt  oranes 
homines  salvos  fieri ,  et  propterea  vult 
ut  ad  veritatis  cognitionem  veniant. 
Afjirmans  autem  Apostolus  ,  quod 
Deus  vult  omnes  homines  fieri  salvos , 
nobis  concludendum  relinquit ,  quod 
cum  Deum  oramus  pro  omnium  ho- 
tninum  salute  ,  divince  tunc  confor- 
mamur  voluntati]  quod  Deo  gratum 
et  acceptum  est.  His  omnibus  serio 
et  sincere  attentis ,  sic  ratiocinor  :  Si 
accurate  loquitur  Apostoliis ,  sique 
recte  probat  [quod  in  dubium  revocare 
nefas)  tam  late  et  universaliter  sumii 
in  V.  4  omnes  homines,  quam  in 
V.  1  late  et  universaliter  sumpsit  pro 
omnibus  hominibus.  Ideo  enim  vult 
Apostolus  pro  omnibus  hominibus 
orari  a  fidelibus  ,  quia  Deus  vult  om- 
nes  homines  salvari.  Sicut  ergo  pro 
omnibus  prorsus  hominibus ,  nemine 
excepto ,  nobis  orandum  esse  asseruit 
V.  I,  ita  et  in  v.    4  (^fpirmat  Deum 


velle  omnes  prorsus  homines  ,  nemine 
excepto  ,  salvos  fieri.  Deinde  ,  re- 
jectis  tribus  contrariis  interpretatio- 
nibus ,  concludit  :  Cum  omnes  su- 
pradictce  interpretationes  (  nisi  nostra 
vera  supponatur)  sint  a  D.  Pauli 
menie  alience  ,  illiusque  infringant 
argumentum ,  quod  a  simplici  et  lit- 
terali  verborum  sensw  totam  vim  suam 
habet ,  concludo  simpliciter  et  ad  lit- 
teram  credendum  esse  D,  Paulo  , 
gentium  Apostolo^  veritatisque  doctori, 
formaliter  et  expresse  dicenii  :  Deus 
vult  omnes  salvos  fieri ;  credendum  et 
D.Petro  Apostolorum  principi ,  Eccle- 
sicB  fundamento  et  veritatis  columnm  , 
confirmanti  Paulum  et  quasi  expli- 
canti.  Deus  vult  omnes  homines  sal- 
vosi  fieri ,  ait  Paulum  :  Nolens  aliquos 
perire  ,  sed  ad  omnes  poenitentiam  re- 
verti ,  ait  D.  Petrus ,  ii  epist.  cap. 
III ,  9.  Ecce  veritatem  eamdem  propo- 
sitionibiis  ceque  universalibus ,  tum 
afjirmatims  tum  negativis ,  a  duobus 
prcBcipuis  Aposiolis  formaliter  expres- 
sam ,  et  multis  a  D.  Paulo  rationi- 
bus  probatum  v.  5  ,  6.  Agnoscamus 
itaque  veritatem  ,  elc.  Deinde  ostendit 
hanc  voluntatem  non  signi  tanlum 
esse  ,  sed  beneplaciti ,  et  in  Deo  ,  qua 
scilicet  Dens  vere ,  sincere  et  serio 
vult  et  cupit  omnium  salutem  ,  imo  et 
ex  parte  soa  efficaciter  ,  etsi  non  abso- 
lutc ,  sed  conditionate  ,  si  ipsi  veiint 
ope  gratiae  cooperari.        >?s^<^\v 

14. 


212  TRAGT.     DE    DEO. 

versae  tradilione,  cujus  testes  suntPatres,  Concilia  ac  ipsa  Ec- 
clesiae  praxis.  Jam  vero  Patres  graecos  sibi  esse  contrarios  ultro 
fatetur  Jansenius:  liinc  supervacaneum  ducimus  eos  commemo- 
rare.  Quoad  latinos ,  S.  Augustinus,  S.  Prosper,  auctor  celebra- 
tissimas  oi^evis  De  vocatione gentiutn ,  qui  creditur  ipseS.  Prosper 
aut,  si  cui  magisplacet ,  S.  Leo  M.,  consonant  Patribus  graicis.  Nam 
S.  Augustinus,  Itb.  De  spiritu  etlittera,  cap.  XXXIIl ,  haecbabet: 
Vult  autem  Deus  omnes  homines  salvos  fieri,  et  in  cognitionem 
veritatis  venire;  non  sic  tamen ,  ut  eis  adimat  liberum  arbi- 
trium  y  qtto  vel  bene  vel  male  utentes  y  justissimejudicentur,  Ex 
quibus  verbis  lioc  invictissimum  exurgit  argumentum  :  Deus  ex 
S.  Augustino  sincere  vult  salvos  fieri  illos  bomines ,  quos  judica- 
turus  est ;  atqui  Deus  omnes  prorsus  bomines ,  nullo  excepto  , 
judicaturus  est ;  ergo  Deus  ex  S.  Augustino  sincere  vult  omnes  et 
singulos  bomines ,  nemine  excepto ,  salvos  fieri ,  et  Apostoli  verba , 
ad  quae  manifeste  alludit  S.  Doctor,  debent  accipi  et  inteUigi 
absque  ulla  restrictione  et  exceptione.  Vim  argumenti  sensit  Jan- 
senius ;  propterea  ad  ipsum  eludendum  asserit  titata  verba  non 
doctrinam  Augustini ,  sed  objectionem  pelagianam  continere ;  sed 
frustra  ,  ut  patet  ex  toto  contextu  ,  et  ex  verbis  ,  quibus  S.  Doctor 
orsus  est  caput  immediate  subsequens :  Hcec  disputatio ,  si  quces- 
tioni  illi  solvendce  (quare  nempe  non  omnes  salventur,  si  tamen 
Deus  vult  omnes  salvos  fieri )  sufflcit  ^  sufficiat.  Certe  S.  Doctor  de 
doctrina  bseretica  non  dixisset:  Si  sufflcit  qucestioni  solvendce, 
sufficiat. 

480.  Paterinsuper  exS.  Prospero  fidelissimo  S.  Augustini  inter- 
prete,  qui  in  responsioneadsecundamobjectionem  Vincentianam, 
germanam  S.  Augustini  mentem  circa  praesentem  controversiam 
breviter  et  accurate  exponit ,  dicens :  Remota  hac  discretione  quam 
divina  scientia  intra  secretum  justitice  suos  continet ,  sincerissime 
credendum  acprofitendum  est  Deum  velle,  utoinnes  homines  salvi 
fiant.  Si  quidem  Apostolus,  cujus  ista  sententia  est,  sollicitissime 
prcecipit  y  quod  in  omnibus  Ecclesiis  piissime  custoditur,  ut  Deo 
pro  omnibus  hominibus  supplicetur;  ex  quibus  quod  multi  pe- 
reunt,  pereuntium  estmeriium;  quod  multi  salvantur,  salvan-- 
tis  est  donum.  Ergo  S.  Prosper  1«  agnoscit  in  Deo  sinceram  vo- 


PART.    III.    CAP.    II.    DE    VOLUNTATE    DEI.  213 

luhtatem  salvandi  omnes  homines ;  2°  hanc  volnntatem  deducit 
ex  prsecepto  Apostoli  orandi  pro  omnibus ,  et  ex  praxi  Ecclesiae 
pro  omnibus  orantis ,  et  hanc  divinam  voluntatem  sincerissima 
fide  credendam  et  profitendam  affirmat  absque  praejudicio  laten- 
tis  Dei  consilii  quoad  gratuitam  ahquorum  praedestinationern ; 
3°  ex  duabus  his  veritatibus  duo  eruit  coroUaria ,  primum  :  quod 
miilti  pereunt ,  •pereiintium  esse  meritumy  quia  Deus  ,  quantum 
ex  parte  sua  est ,  sincere  voluit  eos  salvari,  et  iihs  media  ad  salutem 
consequendam -idonea  contuht;  alterum  vero  :  qiiod  midti  sal- 
vantur ,  salvantis  esse  donum ^  quia  Deus  gratuito  discrevit  et 
praedestinavit  omnes,  qui  salvantur,  ita  ut  nulli  salvarentur ,  si 
nullos  Deus  misericorditer  praedestinasset. 

481.  His  addimus  citatum  auctorem  hbrorum  Be  vocatione  (jen- 
tium ,  qui  hb.  I,  cap.  XII ,  probat  ex  sensu  et  praxi  Ecclesifje  ha3C 
ApostoU  verba :  Deus  vult  omnes  homines  salvos  fieriy  intelhgenda 
esse  de  ommbus  omnino  hominibus,  et  lib.  II,  cap.  XXX,  sic 
loquitur :  Tribus  saluberrimis  et  veracissimis  definitionibus  simus 
inniwiy  quarumunaprofitetur  ceternum  etproprium  divince  esse 
honitatis,  ut  omnes  homines  salvos  fieri  velit, 

482.  Patres  Concihi  Carisiaci  contra  Goteschalcum  monachum 
Prsedestinatianum,  capitulo  III,  pronunciant  :  Deus  omnipotens 
omnes  homines  sine  eocceptione  vult  salvos  fieriy  licet  7ion  omnes 
salventur  (V),  Quod  attinet  ad  alia  Patrum  et  theologorum  testi- 
monia,  qua)  nos  hic  brevitatis  gratia  praetermittimus  ,  praesertim 
vero  Magistri  Sententiarum ,  S.  Thomae,  Scoti ,  S.  Bonaventurae 
aHorumque  ,  asserentium  apertissime  Deum ,  quantum  ex  se  est , 
velle  bmnes  homines  ,  nemine  excepto  ,  salvos  fieri ,  dummodo  et 
ipsi  vehnt ,  per  voluntatem  nempe  a  Dei  gratia  praeventam ,  con- 
sulatur  Tournely ,  De  Deo ,  quaest.  XVII,  art.  10,  concL  3. 

483.  Alteram  conclusionis  partem,  qtfa)  est  de  morte  Christi 
pro  omnibus  ,  quaeque  magis  magisque  primum  confirmat ,  invic- 
tissime  ostendimus  ex  Apostolo,  qui(Rom.  V,  18)  scribit:  Sicut 
perunius  delictum  in  omnes  homines  (reatus  peccati  pertransiit) 
in  condemnationem ,  sic  et  per  uniusjustitiam  in  omnes  honii^ 

(1)  Apud  Labb^um,  lom.  viu  ,  col.  67  ,  cumobserv.  Philippi  LabbeL 


214  TRAGT,    DE    DEO. 

nes  (redemptio  pertransiit ,  quantum  est  ex  parte  Christi)  injus- 
tificationem  vitce;  et  clarius  ( II  Cor.  V ,  14 )  :  Si  unus  pro  omni^ 
bus  mortuus  est  y  ergo  omnesmortui  sunt,  Unde  sic  ratiocinamur  : 
Ex  Apostolo  pro  iis  omnibus  mortuus  est  Christus  ,  qui  mortui  sunt 
in  Adam;  atqui  omnes  homines(B.  V.  Ma.ria  ex  singulari  pri- 
vilegio  excepta  )  et  singuli  in  Adam  raortui  sunt ;  ergo  pro  om- 
nibus  et  singulis  mortuus  est  Christus. 

484.  Quod  confirmatur  tum  ex  aliis  S.  Scripturae  locis ,  ex. 
gr.  I  Joan.  II,  2  :  Ipse  est  propitiatio  pro  peccatis  nostris  (id 
est  omnium  fidelium  ) ;  no7i  pro  nostris  autem  tantum ,  sed  etiam 
pro  totius  mundi,  et  alibi  passim ,  tum  ex  Patribus.  Sic  S.  Leo 
M.  Serm.  I  de  nativ,  cap.  I  :  Sicut  nullum  a  reatu  liberum 
reperit, ita liberandis omnibus venit[l).  S.Ambrosius,  Ser?n,  VIII 
in  Psalm.  CXIII ,  num.  57  :  Sol  ille  justitim  y  inquit,  omnibus 
ortus  est  y  o?nnibus  venit,  omnibus  passus  est  et  omnibus 
resurreocit.,,,  Si  quis  autem  7ion  credit  in  Christum ,  generali 
beneficio  ipse  se  fraudat;  ut  si  quis  clausis  fenestris  radios  SO' 
lis  excludat,  non  ideo  sol  non  ortus  est  omnibus ,  quia  calore  ejiis 
sefraudavit(^).  S.  Augustinus  :  Enarr.  in  Psalm.  XCV,  num.  15  : 
Judicabit,  inquit ,  orbem  terrarum  in  cequitate  y  non  partem  y 
quia  non  partem  emit ;  totum  judicare  debety  quia  pro  toto  pre- 
tium  dedit  ^  et  alibi  passim  ,  praesertim  Contra  Julianum  y  lib  XI, 
cap.  IV  ,  ubi ,  ut  ostendat  omnes  contraxisse  peccatum  originale  , 
morte  Christi  pro  omnibus  utitur  tamquam  medio  demonstratio- 
nis ,  dicens  :  Vnus  pro  omnibus  mortuus  est,  erqo  omnes  mortui 
sunt.  Vide  quia  consequens  esse  voluit  (^Apostolus) ,  iit  intelligan- 
tur  omnes  mortui ,  si  pro  omnibus  mortuus  est.  Quia  ergo  non 
in  corpore  y  restatutin  peccato  esse  mortuos  omnes,  si  pro  om- 
nibus  Christus  mortuus  y  nemoneget,  nemodubitet,  qui  se  non 
negat  aut  dubitat  esse*  christianum.  Nisi  ergo  certum  explora- 
tumque  fuisset  tunc  temporis  apud  omnes,  Christum  reipsa  pro 
omnibus  ,  nemine  excepto ,  mortuum  esse ,  nullius  roboris  fiiis- 
set  argumentum  S.  Augustini  ad  adstruendam  in  omnes  et  sin- 

(i)  Edit.  Ballerin.  sermon.  xxi. 

(2)  Dignas  est ,  nt  integer  hic  textus  legatar. 


PART.    III.     GAP.    II.     DE    VOLUNTATE    DEl.  /  215 

gulos  ,  nemine  excepto ,  peccati  originalis  transfusionem.  Neque 
aliter  sentit  ejus  discipulus  S.  Prosper ,  qui  in  Responsione  ad  IX 
Capit.  Gallorum  ait :  Cum  rectissime  dicatur  Salvator  pro  totius 
mundi  redemptione  crucifixus ,  propter  veram  humance  na- 
turcB  susceptionem  ,  et  propter  communem  in  primo  homine 
omnium  perditionem ;  potest  tamen  dici  pro  his  tantuni  cru- 
cifiocus y  quihus  mors  ipsius  profuit...  dedit  pro  mundo  san- 
guinem  suum^  et  mundus  redimi noluit.  Ergoex  S.  Doctore  Chris- 
tus  pro  omnibus  crucifixus  est ,  et  omnes ,  nemine  excepto^  quan- 
tumest  ex  seipso ,  salvavit,  licet  de  facto  non  salventur ,  nisi  qui 
sibi  per  bona  opera  ,  gratia  praeveniente  facta  ,  applicant  commu- 
nem  istum  redemptionis  fructum.  Quod  consentaneum  est  doc- 
trinae  Concilii  Tridentini,  dicentis  sess.  VI ,  cap.  III  :  Verum,  etsi 
ille  ( Christus )  pro  omnibus  mortuus  est ,  non  omnes  tamen  mor- 
tis  ejus  heneficium  recipiunt ,  sed  ii  dumtaxat y  quibus  meritum 
passionis  ejus  communicatur.  Certe ,  si  qui  sunt ,  pro  quorum  sa- 
lute  Christus  non  est  mortuus ,  sunt  ii ,  quibus  meritum  passionis 
ejus  non  communicatur ;  atqui  ex  Tridentino  etiam  pro  istis  mor- 
tuus  est  Christus ;  ergo ,  quum  Tridentinum  ait  Christum  pro  om- 
iiibus  mortuum  esse ,  manifeste  inteliigit  omnes  omnino ,  nemine 
prorsus  excepto. 

DiFFICULTATES. 

Adversus  voluntatem  Dei  salvandi  omnes.  .^«:;.,, 

485.  Obj.  prima.  1°  Si  ex  Scriptura  constaret  Deum  velle  bm- 
nium  omnino  salutem ,  id  ideo  esset ,  quia  interdum  legitur  Deum 
velle  omnes  salvos  fieri ;  atqui  2°  hsec  ratio  nulla  est ,  quia  vox 
omnis  non  omnes  reipsa  significat ,  sed  multos,  ut  Gen.  VI ,  12  f 
Omnis  caro  corruperat  viam  suam ;  et  ahbi  passim.  3°  Ex  eo 
omne  dubium  prorsus  tollitur ,  quod  Scriptura  ipsa  aperte  con- 
trarium  supponat ,  curn  antecedenter  ad  omne  meritum  dicatur  : 
(  Malach.  I,  2,  3)  :  Jacob  dilexi,  Esaii  autem  odio  habui ,  et 
(Exod.  X  ,  27)  :  Induravit  Dominus  cor  Pharaonis ;  ergo. 

486.  Resp.  ad  l^»,  Dist.  maj,  Ideo  etiam  esset;  conc;  ideo  tan- 
tum  esset ,  ney.  Nam  id  eviucimus  pi  yesertim  ex  antithesi  inter 
Christum  et  Adam,  quam   Apostolus  instituit,  nec  non  ex  eo 


216  TRAGT.    iiE    DEO. 

quod  S.  Petrus  aperte  tradat  quo  sensu  velit  Deus  omnes  salvos 
fieri ,  quia  scilicet  non  vult  aliquos  perire ,  sed  omnes  ad  poeni" 
tentiam  reverti;  ac  demum  quia  sic  Ecclesise  Patres  ,  imo  et  Ec- 
clesia  ipsa  citata  a  nobis  testimonia  interpretantur  juxta  genuinam 
ipsorum  vim. 

487.  Ad  2"*,  Neg,  Adprob.  Dist.  Aliquando,  conc;  semper  ac 
praecise  in  casu  nostro ,  ?z<?^.  jj 

488.  Ad  3°^  N^Q'  Ad  l^  autem  prob.  Dist.  Deus  Esaii  odio  ha- 
buit ,  comparate  ad  majorem  dilectionem  suam  erga  Jacob ,  et 
quidem  in  ordine  ad  bona  temporalia ,  conc, ;  absolute  et  in  or- 
dine  ad  aeternam  salutem,  neg.  (l).  Quodsi  Apostolus  (Rom.  IX,  13) 
Malacbiae  verba  refert  ad  ostendendam  gratuitam  Dei  vocationem 
ad  fidem,  refert  tantum  ut  typum  ,  quemadmodum  patet  ex 
contextu  (2). 

489.  Ad  2™  prob.  Dist,  Induravit  negative ,  speciales  gratias 
non  concedendo ,  velindirecte,  cwic.;positiveetdirecte,  7iey.  In- 
duravit  enim,  ut  inquit  S.  Augustinus  ,  non  cor  illoruni  (^gyp- 
tiorum)  malum  faciendo ,  sed  populo  suo  henefaciendo  cor  il-^ 
lorum  sponte  malum  convertit  ad  odium  (3). 

490.  Inst.  primo.  S.  Augustinus  Apostoli  testimonium  :  Qui 
milt  omnes  homines  salvos  fieri,  cum  restrictione  et  limitatione 
interpretatur ,  et  quidem  triplici  ratione  :  1°  in  lib.  De  Prcedesti- 
natione  Sanctoruni,  cap.  YIII,  ubi  ait  Deum  velle  omnes  ho- 
mines  salvos  fieri ,  quatenus  vult  omnes  salvari ,  qui  reipsa  sal- 
vantur,  id  est  omnes  electos;  2^  in  Enchirid.  cap.  CV,  ubi  tradit 
illud  omnes  in  textu  Apostoli  sumi  de  generibus  singulorum  ,  non 
de  singulis  generum  ,  seu  distributive  ;  3<^  lib.  De  corrept.  et  grat, 
cap.  XV ,  ubi  Apostolum  intelligit  de  voluntate  salvandi  omnes 
homines  non  formali,  sed  causali,  in  quantum  Deus  facit  nos 
velle  salutem  omnium  hominum;  ergo. 

491.  Resp.  Dist.  antec.  Ut  excludat  expositionem  Pelagia* 
norum  et  Semipelagianorum ,  conc;  ut  excludat  nostram  inter- 

(1)  Cfr.  Corn.  a  Lapide  ad  hnnc  lo.  (3)  Enarr.  inPsal.  civ,  nam.  17; 

cumuum.  54et8eqq.etex  ipsoTirinus.  vide   Dissert.   crit.    in  S.    Thom.  P. 

(2)  Cfr.  Bernard.  Piconio  in  Tripl.  De  RubeisOrd.  Praed.  Diss.  vi,cap.  7. 
expoa.  ad  hunc  iocum. 


PART.    III    CAP.    II.    DE    VOLUWTATE    DEI.  217 

pretationemdevoluntate  generali  et  antecedente,  neg.  Voluntatem 
enim  Dei  generalem  ac  antecedentem  salvandi  omnes  homines 
S.  Augustinus  nunquam  inficiatus  est ,  imo  perpetuo  eam  supponit, 
ubi  agit  de  morte  Christi  pro  omnibus ,  de  gratia  sufficienti  omni- 
bus  coJlata ,  et  in  locis  a  nobis  superius  citatis ;  sed  reprobavit  abu- 
sum  istius  textus  sive  ex  parte  Pelagianorum ,  qui  ex  eo  conclude* 
bant  Deum  velle  omnium  saiutem ,  si  homines  velint  salvari ,  at 
propriis  viribus ,  non  viribus  gratiae,  cujus  necessitatem  illi  ne- 
gabant ,  sive  ex  parte  Semipelagianorum ,  qui  adunttebant  quidem 
necessitatem  gratiae  ad  opus  bonum  ponendum,  sed  non  ad  de- 
siderandum ,  volendum  ,  inclioandum  ;  sive  ex  eo ,  quod  nul- 
lam  peculiarem  Dei  praedilectionem  erga  electos  praedicti  haeretici 
agnoscerent,  docentes  Deum  ceque  velle  omnes  homines  salvos  fieri, 
et  quidem  voluntate  absolute  efficaci  ex  parte  sua.  Quare  merito 
reponebat  S.  Augustinus  Deum  voluntate  absoluta ,  efficaci  ac 
consequenti  velle  salvos  fieri  solos  electos. 

492.  Inst.  secundo.  S.  Augustinus  constanter  tamquam  Pela- 
gianam  rejecit  et  confutavit  hanc  generalem  Dei  voluntatem  sal- 
vandi  omnes  homines. 

.V  493.  Resp.  Dist,  antec,  Istorum  sensu  intellectam  ,  conc. ; 
Sensu  Catholico,  neg. 

494.  Inst.  tertio.  Ergo  hoc  ipso ,  quod  voiuntas  ista  generahs 
Pelagianis  ac  Semipelagianis  accepta  fuerit ,  suspecta  est ,  ideoque 
rejicienda. 

495.  Resp.  neg.  sequelam.  Nam  constat  non  omnia^  quce  hcere^ 
ticidocent ,  inquit  ipse  Jansenius,  de  Grat.  Chr.  lib.  VIII,  cap.  21, 
esse  hceretica ;  mos  enirn  solemnis  omnium  hcereticorum  esty  ut 
falsis  vera  misceant^  miscendoque  perturbent  ornyiia ,  quo  vene- 
num  quasi  melle  circumlitum  ab  incautis  cum  securitate  hau- 
riatur  (1).  Hinc ,  prout  erronea  est,  juxta  Pelagianorum  placita 

(1)  Sic  etiam  Bossuet ,  Pr^face  sur  in  op,  Eclaircissement  siir  les  sacri- 

VexpHc.  de  Vj4pocalypse  ,  fatetur  oni-  fices  ,  chap.  3  ,  in  annotatione  :  Uef' 

nem  errorem  fundari  in  veritate  ,  qua  reur  ^  inquit ,  ne  peut  etre  que  la  v^- 

quis  abulitur.  Sic  Massillon,  Disc.  sur  riticorrompue  ^c^est-a-direunepensee 

la  verit^  de  la  Relig.^  V^  ^Qmi,  2^(\A\i  procedant    d^un    principe    intelligent 

non  esse  errorem  nisi  vitiosam  veritatis  plus  ou  moins  degrade. 
imitationem  ;   hic  Comes   de   Maistre 


218 


TRACT.    DE    DEO. 


est  rejicienda  ejusmodi  generalis  voluntas ;  prout  Catholica  est , 
juxta  Catholicorum  principia  retineri  debet. 

496.  Inst.  quarto.  Tam  stupidi  Pelagiani  non  erant ,  ut  admit- 
terent  in  Deo  voluntatem  eflicacem  salvandi  omnes  homines  quan- 
tum  in  ipso  est ,  quae  tamen  non  impleatur ;  non  enim  ignora- 
bant  efiicacem  voluntatem  Dei  semper  impleri ;  ergo  in  eo  errabant, 
quod  admitterent  generalem  illam  voluntatem  antecedentem  sal- 
vandi  omnes  homines  ,  si  ipsi  voluerint. 

497.  Resp.  Trans.  antec.  Dist,  conseq.  Ergo  in  eo  errabant, 
quod  admitterent  generalem  illam  voluntatem  salvandi  omnes 
homines  ,  si  ipsi  voluerint  viribus  naturce,  conc;  vtribus  gratice^ 
neg,  Hinc  enim  est  capitahs  ipsorum  error ,  quem  perpetuo  impug- 
nat  S.  Augustinus. 

498.  Inst.  quinto.  Vohnitas  antecedens  et  conditionata  non 
semper  impletur ;  atqui  S.  Augustinus  nuUam  in  Deo  agnovit  veram 
voluntatem ,  quae  non  impleatur.  Nam  in  Enchiridio ,  cap.  XCV, 
ait  :  In  clarissima  luce  videbitur.,.,  quam  certa  ,  imrnuta'^ 
bilis ,  efficacissima  sit  voluntas  Dei;  quam  multa  possit  ct  non 
velit,  nihil  autem  velit,  quod  non  possit;  quamque  sit  verum , 
quod  in  psalmo  canitur  :  Omma,  qucecumque  voluit,  fecit.  Quod 
utique  non  est  verum^  si  aliqua  voluit  et  non  focit;  et  quod  est 
indignius  y  ideo  non  fecit y  quoniam  ^  ne  fieret ,  quod  volebat  om- 
nipotensy  voluntas  hominis  impedivit.  Quod  nisi  credamus,  sub- 
dit,  cap.  X.C\l ,  periclitatur  ipsum  nostrce  confessionis  initium^ 
qua  nos  in  Beum  Patrem  omnipote^item  credere  confitemur. 
Quod,  cap.  XCVII,  confirmat  exemplo  parvulorum,  qui  sine  Bap- 
tismo  decedunt ,  de  quibus  dici  non  potest ,  quod  salvi  facti  non 
fuerint,  eo  quod  noluerint ;  et  adductis  Christi  verbis:  Quotiesvolui 
congregare filios  tuos.. .  et noluisti,  interrogat :  Et  ubiest illa  omni- 
potentia,  quce  in  coelo  et  in  terra  omnia,  qucecumque  voluit^  fecit, 
sicolligere  filios  Jerusalem  voluit  et  non  fecit?  Demum ,  cap.  CIII, 
expositis  tribus  superius  memoratis  interpretationibus  Apostolici 
textus,  Deus  vult,  etc.  addit  afiam  quamcumque  eorum  verborum 
expositionem  admitti  posse,  dum  tamen  credere  non  cogamur, 
aliquid  Deum  omnipotentefn  voluisse  fieri^  factumque  non 
esse;  ergo. 


PART.    III.    GAP.    II.    DE    VOIUKTATE    DEI.  219 

-^  499.  Resp.  Dist.  min.  S.  Augustinus  nullam  agnovit  in  Deo 
verara  voluntatem ,  quae  simpliciter  absoluta  sit ,  consequens  et 
efficax,  quaeque  non  impleatur,  conc;  nuUam  verara  volunta- 
tera ,  quae  ex  parte  Dei  sit  efficax ,  et  conditionata  ex  parte  crea- 
turae ,  7ieg,  Id  patet  ex  scopo  S.  Augustini  in  objectis  locis  refel- 
lendi  Pelagianos ,  qui  nullam  voluntatem  absolutam  ,  efficacem  et 
consequentem  salvandi  electos  admittebant,  sed  omnem  Dei  vo- 
luntatem  conditionatam  posuerunt ,  conditione  se  tenente  ex  parte 
creaturse,  et  quidem  ex  solis  v^WZji/^liberiarbitrii,  addentes  Deum 
non  posse  hominem  salvare  sine  his  naturalibus  conditionibus ; 
ad  hunc  autem  errorem  confirmandum  abutebantur  textu  Apos- 
toli  et  verbis  Christi  :  Quoties  volui,..  et  noluisfi,  Ceterum  S.  Au- 
gustinum  hanc  generalem  voluntatem  antecedentem  et  efficacem 
ex  parte  Dei ,  conditionatam  autem  ex  parte  hominis ,  omnes  sal- 
vandi  agnovisse  patet  ex  eodem  Enchiridio ,  cap.  CII ,  ubi  eodem 
modo  loquitur  S.  Doctor  de  voluntate  Dei  salvandi  homines  ac  de 
voluntate  salvandi  omnes  angelos;  atqui  Jansenio  ipso  fatente, 
De  grat.  Chr.  lib.  X,  cap.  I ,  Deus  habuit  generalem  voluntatem 
benevolentice  erga  omnes  ajigelos ,  ex  qua ,  quantum  in  se  est  y 
omnium  beatitudinem  ceternam  voluit ,  omnibusque  propterea 
beatitudinis  consequendce  media  su^icientissima  largitus  est; 
qui  tamen  non  omnes  salvati  sant ,  neque  in  omnibus  impleta 
fuit  haec  Dei  voluntas ;  ergo. 

500.  Inst.  sexto.  Ille  censendus  non  est  velle  omnium  salutem 
voluntate  etiam  conditionata  ,  qui  cum  per  ipsum  stet  ponere  con- 
ditionem ,  per  collationem  nempe  gratise  efficacis ,  eam  non  po- 
nit ,  atqui,..;  ergo. 

501.  Resp.  Dist.  Maj.  Si  conditio  ab  ipso  solo  pendeat ,  conc; 
si  ab  alio  simul,  7ieg.  Sicdist.  min.  Deus  potest  ponere  conditio- 
nem  largiendo  gratiam  efficacem ,  quae  nerape  talis  sit  in  actu  se- 
cundo ,  ut  dicitur,  seu  ex  libero  hominis  consensu ,  conc;  quae 
talis  sit  in  actu  primo  ,  seu  a  se  efficax  in  sensu  Jansenii ,  quaeque 
uecessitet  voluntatem  ,  neg.  Sufficit  proinde  ex  parte  Dei ,  ut  dici 
possit  ipsum  veram  habere  voluntatem  antecedentem  salvandi 
omnes  homines ,  si  omnibus  hominibus  largiatur  gratias  vere  suf- 
ficientes  ,  quibus  si  homines  consenserint ,  de  facto  salutem  con- 


220 


TRACT.    DE    DEO. 


sequantur;  quod  Deus  utique  praestat,  ut  suo  loco  ostendemus , 
prout  Jansensio  ipso  fatente  praestitit  relate  ad  omnes  angelos. 

502.  Inst.  septimo.  V^oluntas  illa  Dei  antecedens  et  voluntas 
altera  consequens  pugnare  inter  se  videntur ;  sic  enim  Deus  vellet 
et  non  vellet  omnes  homines  salvare ;  ergo. 

503.  Resp.  Dist.  antec.  Pugnare  inter  se  viderentur,  si  versa- 
rentur  circa  idem  objectum ,  et  suh  eodem  respectu  spectatum , 
eonc;  si  sub  diverso  respectu ,  ney.  Addatur  Deum,  juxta  Janse- 
nium ,  utramque  voluntatem  habuisse  circa  angelos  ac  primum 
hominem. 

504.  Obj.  secunda.  1°  Ex  S.  Thoma  voluntas  antecedens  ea 
est ,  quae  praescindit  a  circumstantiis  omnibus  creaturae,  et  2^  qua- 
lem  habet  judex  salvandi  hominem  homicidam  ;  quaeque  3°  non 
habet  efFectum  ,  nisi  voluntas  consequens  adjungatur ,  ut  ipse  lo- 
quitur  in  Lib.  I  Sefitent.  dist.  XLVII,  q.  1  ,  a.  2 ,  et  quae  4»  juxta 
^umdem  doctoremp.  1 ,  q.  19 ,  a.  6 ,  ad  1"^ ,  appellanda  est  potius 
velleitas y  seu  voluntas  secundum  quid,  quam  veravoluntas;  ergo 
ex  S.  Thoma  haec  Dei  voluntas  ,  quae  antecedit  peccatum  originale, 
sterilis  est  et  otiosa  velleitas,  et  5°  merae  complacentiae ,  qua- 
lis  est  illa ,  qua  Deus  vult  etiam  daemonum  ac  damnatorum 
salutem. 

505.  Resp.  ad  1™ ,  Dist.  Praescindit  a  circumstantiis  creaturae 
personalibus  meriti  vel  demeriti ,  consensus  vel  dissensus  gratiae  , 
et  particularibus ,  conc;  a  circumstantiis  naturae  communibus, 
nempe  peccati  originalis ,  neg,  Nam  S.  Doctor  in  priore  ex  duo- 
bus  laudatis  locis  aperte  docet  voluntatem  Dei  consequentem 
esse  eam,  quce  supponit  prcescientiam  operum  ;  ergo  antecedens 
Dei  voluntas  juxta  ipsum  ea  est,  quae  praescindit  ab  hac  prcB- 
^cientia  operum  ,  et,  ut  ibidem  loquitur,  quse  praescindit  ab  eo, 
utrum  aliquis  consentiat  an  resistat  (jratice  divince. 

506.  Ad  2«^,  Dist,  Si  esset  adsequata  similitudo,  conc ;  si 
inadaequata,  neg.  Jam  vero,  prout  exponit  ipse  Gonet,  haec  si- 
militudo  adaequata  non  est  quantum  ad  omnia  ,  sed  solum  quan- 
tum  ad  ahquid.  Hinc  judex  ut  provisor  particularis  nulla  me- 
dia  praeparat  reo ,  quibus  ipse  capitis  poenam  evadere  possit;  e 
contrario  Deus  ut  provisor  generalis  per  voluntatem  anteceden- 


PART.    III.    GAP.     U.     DE    VOLUWTATE    DEI.  221 

tem.  qua  vult  omiies  homines  salvos  fieri ,  dat  omnibus  media 
sufficientia  ac  necessaria  ad  salutem  (1). 

507.  Ad  3*^,  Dist,  Principalem,  nerape  salutem  ,  conc;  mi- 
nus  principalem ,  collationem  scilicet  gratiae  necessariae  ad  salu- 
tem ,  neg. 

508.  Ad  4^ ,  Dtst.  Comparate  ad  voluntatem  consequentem , 
consideratis ,  ut  ipse  ibidem  loquitur,  omnibiis  circumstantiis 
'particularihus y  conc;  inse  ,  neg.  Quod  adeo  verum  est  ex  mente 
S.  Doctoris  ,  ut  juxta  ipsum  voluntas  beneplaciti ,  licet  antece- 
dens  ,  actuosa  sit ,  et  cujus  effectus ,  inquit  loc.  cit.  ,  est  ipse  ordo 
naturce  in  finem  salutis ,  et  promoventia  in  finem  omnibus  com- 
muniter  proposita ,  tam  naturalia  ,  quam  gratuita.  Quare  sem- 
per  sibi  coboerens  S.  Doctor ,  tum  alibi ,  tum  Con.  gent,  lib.  III , 
cap.  CLIX,  subdit :  Deus,  quantum  in  seest^paratus  est  omnibus 
gratiam  dare  ^  vidt  enim  omnes  homines  salvos  fieri,  et  ad  cogni- 
tionem  veritatisvenire ,  ut  dicitur  I  ad  Tim,  II.  Sed  illi  soli 
gratia  privantur ,  qui  in  se  ipsis  gratios  impedimentum  prces- 
tant;  sicut,  solemundum  illuminante ,  in  cidpam  imputatur  ei^ 
qui  oculos  claudit,  si  ex  hoc  aliquod  malum  sequatur;  licet  vi- 
dere  non  possit  y  nisi  lumine  solis  prceveniatur.  Ex  quibus  obiter 
observamus  non  esse  proprium  Molinistarum ,  ut  quidam  dixe- 
runt ,  larga  manu  auxilia  sufjicientia  omriibus  conferre. 

509.  Ad  5^,  Dist.  Id  est  qualem  vere  habuit  ante  ipsorum  dam- 
nationem,  conc;  post  damnationem,  neg. 

510.  Inst.  1°  Voluntas  conditionata  est  Deo  indigna.  Sane  2«,  si 
Deus  reipsa  vellet  omniura  oranino  salutem ,  inutile  foret  ipsum 

(I)  Gonetiom.  i,S\s\i.  ^,  Devolunt.  bonum  commune   et   generale    totius 

Dei  a  3,  §   2  ,  n.    83   ubi  cum   sibi  universi ;   unde   ille  posset  adhibere 

opposaisset  exemplam  ,    seu  paritatem  media  efjicacia  ad  conservationem  mer" 

mercatoris  qoi  non  censeturhabere  vo-  cium ,   imminente   tempestate  ,   et  ea 

luntatem  sinceram  conservandi  merces  tamen  respueret ,  vel  negligeret ,  non 

dum  eas  projicit  in  mare  ad  naufragium  censeretur   habere  voluntatem  veram 

vitandum  repondet  :  nego   paritatem  ;  et  sinceram  de  iUarumconservatione^ 

Quia  mercator^  inquit,  est  aliqua  per-  Deus  autem  est  causa  generalis  et  uni- 

sonaparticularis ,  quce  solum  intendit  versalis  provisor ,  etc.  Gfr.   ibid, 
bonum  particulare ,  et  utile  ,  non  vero 


222 


TRACT.    DE    DEO. 


orare  pro  omnium  salute;  jam  vero  ex  Apostolo  debemus  pro  om- 
nibus  orare ;  ergo. 

511.  Resp.  Ad  1»»,  Dist.  Conditione  se  tenente  ex  parte  ipsius 
Dei,  trans.  vel  conc;  ex  parte  objecti ,  neg. 

512.  Ad  l^^.Ney.  maj.  Deus  enim  potest  velle  omnium  salu- 
tem  sub  conditione  orationis  nostr^.  Addo  nos  orare  pro  Ecclesia, 
pro  pane  quotidiano,  licet  Deus  et  Ecclesiae  firmitatem  et  panem 
promiserit  (l). 

DIFFICULTATES. 

Adversiis  mortem  Christi  pro  omnibus. 

513.  Obj.  prima.  Si  constaret  Christum  pro  omnibus  reipsa 
mortuum  esse ,  ideo  esset ,  quia  passim  in  Scripturis  legitur  pro 
omnibus  Christum  passum  esse,  dedisse  semetipsum  redemptio- 
nem  pro  omnibus,  aliaque  ejusmodi.  Atqui  ex  his  vocibus  omneSy 
omnibus ,  etc.  nihil  confici  potest ;  cum  exploratum  sit  ejusmodi 
voces  vel  ad  paucos  restringi  vel  ad  multos  \  sic  Joan.  XII ,  32  , 
dicitur  :  Si  exaltatus  fueroa  terra^  omnia  traham  ad  me  ipsum ; 
Joan.  1,9:  Erat  lusc  vera  ,  quce  illuminat  omiiem  hominem  ve- 
nientem  in  hunc  mundum;  I  Cor.  XV,  22  :  Sicut  in  Adam  om^ 
nes  moriuntur  y  ita  et  in  Christo  omnes  vivificabuntur ;  licet  de 
facto  Christus  nec  ad  se  omnes  traxerit,  nec  omnes  illuminet ,  nec 
omnes  vivificet;  ergo. 

514.  Resp.  Dist.  maj.  Etiam,  cowc;  tantum ,  neg.  Recolantur 
dicta  in  probationibus.  Neg»  min,  Ad  prob.  Bist.  Scriptura  has 
voces  saepe  restringit  ac  limitat,  trans.;  semper  et  in  casu  nostro , 
we^.  Absurdum  enim  est  concludere  nunquam  in  vera  sua  signifi- 
catione  ac  latitudine  accipi  voces  omnes ,  etc. ,  ex  eo  quod  eaedem 
voces  interdum  limitentur. 

515.  Inst.  primo.  Scriptura  in  casu  nostro  hanc  vocem  limitat, 
si  expresse  afiirmat  Christum  pro  multis  dumtaxat  mortuum 
esse;  atqui....   Etenim  Matth.  XX,  28,  Christus  testatur  se  ve- 

(1)  Cous.  Tournely  ,    Z)e  Deo  ,  q.  xix ,  art.  lo  ,  concl.  3, 


PART.    III.    GAP.     II.     DE    VOLUNTATE    DEI.  223 

nisse  animam  suamdare  redemptionem  pro  multis ;  et  cap.  XXVI, 
28  :  Hic  est  sanguis  Novi  Testamenti ,  qui  pro  multis,  effiindetur 
i7i  remissionem  peccatorum,  seu  prout  legitur  apud  S.  Lucam 
cap.  XXII,  20;  Qui  pro  Yobis  fundetur y  et  Hebr.  IX,  28  : 
Christus  semel  oblatus  est  ad  multorum  exhaurienda  peccata; 
ergo. 

516.  Resp.  Dist,  maj,  Si  expresse  affirmet  Christum  pro  mul^ 
#25mortuum  esse ,  ita  ut  vox  multis  supponat  pro  omnihus ,  neg.; 
pro  multis  tantum  ,  subdist.  effective,  neg,;  affective,  conc;  Dist. 
pariter  minorem.  Itaque  observat  ipsemet  Augustinus  ,  Op,  im^ 
perf,  Jib.  II ,  cap.  CLXXV  :  Non  repugnare  omnibus  multos  si- 
gnificare,  quiipsiomnes  fionpauci,  sed  multi  sunt,  Deinde  con- 
cedimus  Christum  reipsa  quoad  effectum ,  seu  salutem  in  actu 
secundo,  non  mortuum  esse  nisipro  multis,  quia  de  facto  non  om- 
nes  saivantur ;  sed  conlendimus  eum  quoad  affectum ,  seu  inten- 
tionem  suam  in  ordine  ad  media  salutis  omnibus  obtinenda  et 
applicanda ,  pro  omnibus  ,  nemine  excepto ,  mortuum  esse.  Quod 
si  non  omnes  salvantur  id  ex  culpa  solum  reproborum  est  (1).  Nec 
praetereundum  est ,  ex  collatione  textus  S,  Matthaei  cum  textu 
S.  Lucae  evidenter  constare,  Christum  etiam  pro  reprobis  san- 
guinem  fudisse  ;  siquidem  Judas  reprobus ,  prout  fert  communis 
sententia ,  erat  unus  ex  communicantibus ,  et  tamen  Christus 
dicit  :  Pro  vobis  fundetur;  ergo. 

517.  Inst.  secundo.  Atqui  Scriptura  restringit  vocem  omnes 
ad  multos ,  ut  multorum  nomine  non  veniant  nisi  electi ;  nam 
Apoc.  V ,  9  dicitur  :  Redemisti  nos  Deo  in  sanguine  tuo  ex 

(i)  Atqae hic  illoram  solatio ,  quam  ad  omniam  solvenda  peceata  ,  j"^o  ^t 

plares  tamen  dare  solent,  non  videtar  damnatoram    et  dsemonam  etiam.  Sed 

satis  accarata  ,  quam  dicunt  Cliristum  controversia  est,  anChristus  tale  pretium 

mortuura  esse  pro  omnibus  quoad  suf-  dederit  ad  proraerendum  oranibus  gra* 

ficientiam ,  non  tamen  qaoad  efficien-  tias  necessarias  ad  salutem,  nec  ne  ;  et 

tiamsue  efFectam.  Si  enim  sermo  esset  praeterea  an  eas  ita  promerait  ex  inten- 

tantum  de  suflBcientia  pretii  a  Christo  tione  eas  reipsa  omnibus  conferendt ,  et 

solati ,  jamnullasuperesset  controversia  non  solum  offerendi ,  quin  reipsa  tri- 

cum  Jansenislis.  Ipsi  enim  ultro  dant,  buat,  ut  nonnulli  autumant. 
pretiam  sanguinis  (jhrisli  sailiciens  esse 


224-  TRAGT.     DE    DEO. 

omm  tribu  et  lingua ,  etc.  et  Joan.  X,  15  :  Animam  meam  pono 
pro  ovihus  meis  (1),  et  aliis  omissis  Mattli.  XV,  24,  Christus 
aperte  declarat  se  non  esse  missum,  7iisi  ad  oves  ^  quw  perieruni 
domus  Israel;  ergo. 

518.  Resp.  Dist.  antec,  Nisi  electi  quoad  efficaciam  in  actu 
secundo ,  seu  quoad  efFectum,  conc;  quoad  efficaciam  in  actu 
primo ,  seu  quoad  affectum ,  et  gratiae  necessariae  largitionem  , 
neg,  Responsio  patet  ex  dictis.  Quum  igitur  Scriptura  redemp- 
tionis  beneficium  restringere  videtur ,  si ve  cum  dicit  Christum  mor- 
tuum  esse  pro  electis  ,  vel  pro  ovibus  suis  ,  ut  in  locis  citatis  ,  sive 
quum  alibi  dicit  eum  mortuum  esse  pro  credentibus,  utomms,  qui 
credit  in  eum ,  non  pereaty  vel  pro  iis  ,  qui  sunt  in  Ecclesia  : 
Tradidit  semetipsum  pro  ea  ;  hsec  dicuntur  non  in  sensu  exclu^ 
sivo  y  sed  prcecisivo  ^  idest,  praecise  affirmat  Scriptura  Christum 
mortuum  esse  pro  electis  in  sensu  a  nobis  exposito ,  nec  tamen 
negat  ipsum  mortuura  etiam  esse  pro  ceteris  ,  sed  solumibi  de  iiUs 
reticet ,  quod  alibi  non  semel ,  ut  vidimus,  clare  inculcat.  Christus 
proinde  redemit  otnnes  ^  vocavit  midtos y  salvavit  paucos  ^  quia 
omnes  suo  modo  vocantur ,  multi  credunt ,  et  pauci  perseverare 
volunt. 

519.  Inst.  tertio.  Pro  ilHssoHsmortuus  est  Christus  pro  quibus 
oravit ;  atqui  oravit  pro  sohs  prsedestinatis ;  nam  Joan.  XVII ,  9 , 
Christus  sic  Patrem  orat  :  Non  pro  mundo  rogo ,  sed  pro  his , 
quos  dedisti  mihi;  ergo. 

520.  Resp.  Dist.  maj,  Oravit  pro  solis  ApostoHs  ,  seu  pro  solis 
praedestinatis ,  hac  singulari  oratione ,  trans,;  nunquam  oravit 
pro  omnibus,  neg,  Hinc  dato  etiam  ,  quod  citatis  locis  Christus  ora- 
verit  pro  omnibus  et  solis  praedestinatis,  nihil  inde  concludi  potest, 
nisi  probetur  Christum  nunquam  pro  aliis  orasse.  At  vero  longe 
abest  ^  ut  hoc  probetur ,  quin  potius  contrarium  constet ;  nam  in 
hac  eadem  oratione  v.  20  orat  pro  omnibus  credituris,  dicens, 
Non  pro  eis  autem  rogo  tantum^  sed  et  pro  eis,  qui  credituri 


(1)  Ty»   '^v^c^v  /u,ou   Ti^fjfit  vTre^  rSv   Tpfo^eirav  ^  ubi  observandam  ia  graeco 
texta  nou  haberi  meis. 


PART.    III.    GAP.    II.    DE    VOLUNTATE    DEI.  225 

siint  per  verbum  eorum  in  me ;  v.  21  orat ,  tit  mundus  credat , 
quia  tu  me  misistij  Luc.  XXIII ,  34  orat  pro  suis  tortoribus  : 
Pater  dimitte  illis ;  et  alibi  le(j[inius  :  Et^at  pernoctans  in 
oratione  Dei  (  Luc.  YI ,  12 ) ;  ergo. 

521.  Inst.  quarto.  1°  Si  Christus  orasset  pro  omnibus,  omnibus 
de  facto  obtinuisset  salutem ,  cum  Christi  oratio  semper  exaudita 
fuerit  a  Patre  :  Eijo  sciebam,  ait  ipse  Christus,  Joan.  XI,  42, 
quia  semper  me  audis,  et  Hebr.  V ,  7  de  Ciiristo  dicitur  :  Exau- 
ditusest  pro  sua  reverentia ;  atqui  non  omnes  salvantur  ;  2°  con- 
cludendum  est  igitur  cum  Jansenio,  Christum  orasse  pro  qui* 
busdam  ,  ut  salvarentur  ,  pro.  aliis  ,  ut  justificarentur ,  pro 
aliis,  ut  crederent  sine  charitate,  et  eodem  modo  pro  his  tribus 
classibus  passum  et  mortuum  fuisse  (1);  et  sic  omnia  cohaerent. 

522.  Resp,  Ad  1*"  ,  Dist.  maj.  Si  Christus  non  semper  orasset 
consentanee  cum  voluntate  Patris,  conc;  si  semper  oravit  con- 
sentanee  cum  Patris  voluntate,  neg.  Jam  vero  quum  in  Patre 
seu  in  Deo  duplex  distinguatur  voluntas  antecedens  et  consequens , 
juxta  dicta ,  relate  ad  hominum  salutem,  hinc  Christus  confor- 
miter  ad  duplicem  divinam  voluntatem  semper  oravit ,  semperque 
exauditus  est.  Id  manifestum  fit  ex  ipsius  oratione ,  quam  fudit 
in  horto  dicens  :  Pater ,  si  fieri  potest ,  transeat  a  me  calix  iste; 
verumtamen  non  sicut  ego  volo ,  sed  sicut  tu;  quae  oratio  erat 
conditionata  et  conformis  voluntati  Patris.  Quum  igitur  volufitas 
I)ei  antecedens  sit,  ut  omnes  salventur,  consequens  vero  prse- 
visionem  meritorum,  ut  non  salventur,  nisi  qui  gratiis  usque 
ad  mortem  bene  usi  fuerint ;  hinc  Christus  eodem  sensu  oravit 
et  exauditus  est;  etsi  non  omnes  de  facto  salventur. 

523.  Ad  2*",  Dist.  In  ordine  taraen  ad  salutem  ab  ipso  intentam, 
quam  credentes  et  justificati,  bene  utendo  gratiis  sibi  concessis , 
possint  obtinere,  conc;  ut  non  consequerentur  nisi  gralias  tem- 
porales  fidei  et  justificationis  per  exclusionem  salutis ,  neg.  Hoc 
enim  abhorret  a  Dei  idea ,  qui  non  alio  fine  ejusmodi  gratias  lar- 
giretur,  nisi  ut  homines  deterius  damnarentur. 

524.  Inst.  quinto.  Juxta  S.  August.  De  Civitate  Dei^  lib,  XXI, 

(1)  Degratia  Chr,  lib.  iii,  cap.  21,  p.  164,  col.  2. 

T.  II.  15 


226  TRAGT.    DE    DEO. 

cap.  XXIV  :  Si  de  aliquibiis  certa  esset  (Ecclesia),  quod  prwdes" 
tinati  sint  in  ceternum  ignem  ire  cum  diabolo ,  1°  tam  pro  eis 
non  oraret  quam  7iec  pro  ipso.  Atqui  Cliristus  noverat  reprobos 
ad  aeternum  ignem  destinatos.  Ergo  pro  eis  non  oravit,  2°  imo 
nec  mortuus  est^  alioquin  pcenas  luisset  peccatis  reproborum 
debitas ,  qui  proinde  jam  damnari  non  possent. 

525.  Resp.  ad  1°^,  Dist,  maj,  Non  oraret  consequenter  ad 
praevisam  eorum  damnationem  ,  conc;  non  oraret  antecedenter 
ad  ejusmodi  praevisionem,  neg.  Sic  dist.  conseq.  Christus  pro  eis 
non  oravit  consequenter  ad  prasvisam  eorum  damnationem,  conc; 
antecedenter  ac  praecisione  facta  ab  usu  vel  non  usu  gratiarum , 
quas  ipsis  promeritus  est ,  neg.  Reprobatio  enim  non  est  nisi 
efFectus  abusus  seu  non  usus  gratiarum ;  gratias  autem  ad  sahi- 
tem  necessarias  Deus,  ex  S.  Thoma  Joc.  cit.  et  ut  nos  suo  locoosten- 
demus,  omnibus  concedit ,  quia  vult  omnes  homines  salvos  fieri , 
misitque  Filium  suum,  ut  daret  semetipsum  pro  omnibus ;  proprio 
enim  Filio  suo  non  pepercit ,  sed  pro  nobis  omnibus  tradidit  illum, 
ut  ait  S.  Paulus  (Rom.  YIII ,  30),  ut  quemadmodum  omnes  in 
Adam  mortui  sunt ,  sic  in  Christo ,  quantum  ex  se  erat ,  vivifi- 
carentur. 

526.  Ad  2™  ,  Dist,  Pcenas  peccatis  reproborum  debitas  luisset 
conditionate,  conc;  absolute ,  neg,  Nempe  Christus  passione  sua 
meruit  pro  omnibus  gratias,  quibus  homines  bene  utentes  ap- 
plicarent  sibi  merita  mortis  suae,  quae  conditio  si  ab  homini- 
bus  impletur ,  remissionem  peccatorum  consequuntur  et  salvan- 
tur;  si  non  impletur,  damnantur  et  pereunt,  prout  damnantur 
reprobi,  quiconditionemistamnonimplent,  etideonon  implent, 
quia  nolunt  implere  ,  ita  ut  nemo  dicere  possit  :  Per  Deum  abest 
(EccH.  XV,  11),  quominus  salvus  sit. 

527.  Obj.  secunda,  Ex  SS.  Patribus.  S.  August.  Tract  I y  in 
epist.  Joan,  num.  8,  expendens  verba  illa:  Ipse  est propitiatio , . , 
pro  totius  mundi,  intelHgit  mundi  nomine  Ecclesiam ,  pro 
qua  sola  Christus  mortuus  est ;  Tract,  autem  Lllin  Joan,  expen- 
dens  illud  Christi  :  Omnia  traham  ad  me  ipsum,  exponit  de  om" 
nibus  prcedestinatis ;  sic  lib.  XXI,  De  Civitate  Dei ,  cap.  XXIV, 
€xponens  verba  Apostoli ,  Rom.  XI  :  Conclusit  omnia  in  incre- 


PART.     III.     GAP.     II.     DE    VOLUWTATE    DEI.  227 

duUtate ,  ut  omnium  miseredtur,  ait  :  Ommum  itaque  mise- 
retur  vasorum  misericordtce,..  eormn  scilioet,  quos  ex  gentibiis y 
et  eorum  quos  ex  Judceis  proedestinavit ,  vocavit,  justificavit , 
glorificavit ^  non  omnium  hominum ,  sed  istorum  omnium 
nemtnem  damnaturus;  quia,  utscribit  ad  Evodium,  Epist.  CLXIX, 
alias  CII:  Non  perit  unus  ex  illis  y  pro  quihus  mortuus  est  Chris^ 
tus;  atque  ut  habet  De  adult.  conjugiisy  lib.  I ,  cap.  XV  :  Omnis, 
qui  sanguine  Christi  redemptus  est,  homo  est;  non  tamen  omnis, 
qui  homo  est^  etiam  sanguine  Christi  redemptus  est.  Ergo  juxta 
S.  Augustinum  Christus  pro  sohs  credentibus ,  seu  pro  sohs  potius 
praedestinatis  mortuus  est.  Addi  possunt  Prudentius  Episcopus 
Trecensis  in  Tractatoria;  nec  non  S.  Remigius  Episcopus  Lugdu- 
nensis  in  hb.  De  tribus  epistolis,  et  in  lib.  De  tuenda  veritate 
Scripturce  y  ubi  capitulum  IV  Carisiacum  ,  de  Christi  morte  pro 
omnibus ,  velut  absurdum  et  erroneum  reprehendit ;  item  Con- 
cilium  Valentinum  III ,  damnans  eumdem  canonem  Garisiacum , 
definiensque  Christum  pro  solis  credentibus  mortuum  esse ;  Synodi 
Lingonensis  et  TuUensis ,  quarum  capitula  confirmavit  Nico- 
laus  I  (1) ;  ergo. 

528.  Resp.  1°  Ergo  juxta  citatos  auctores  Christus  saltem  mor- 
tuus  est  etiam  pro  reprobis  fideUbus,  ac  proinde  non  pro  solis 
praedestinatis ,  ut  cum  Praedestinatianis  contendit  Jansenius. 

529.  Resp.  2*^  Bist,  cons.  Ergo  juxta  allatas  Patrum  et  Conci- 
liorum  auctoritates  Christus  pro  soHs  credentibus  mortuus  est , 
imo  pro  electis ,  ad  obtinendum  eis  de  facto  fidem  vel  salutem 
cohoerenter  ad  voluntatem  Dei  consequentem ,  conc. ;  pro  solis 
credentibus  vel  electis  mortuus  est  cum  exclusione  infidehum  et 
reproborum ,  ita  ut  eis  non  promeruerit  media  sive  gratias  neces- 
sarias  ad  fidem  ac  saiutem  cohaerenter  ad  voluntatem  Dei  ante- 
cedentem,  neg.  Dummodo  haec  principia  probe  teneantur,  difficile 
non  est  illas  Patrum  ac  Conciliorum  sententias ,  quoe  specie  sibi 
contrariae  videntur,  conciliare. 

530.  Neque  omittendum  est,  1®  scopum  Patrum  et  Conciliorum, 

(IJ  Jans.  tom.  iii ,  lib.  iii ,  cap.  2i.pag.  io3,  col.  2.  a.  Item  pag.  i65y 
col.  2,  c. 

16. 


228  TRAGT.    DE    DEO. 

quae  nobis  opponuntur ,  esse  Pelagianorum  ac  Semipelagianorum 
erroneam  et  haereticam  evertere  doctrinam  de  sequali  Dei  et 
Christi  aflfectu  erga  omnes  sive  praedestinatos  sive  reprobos ,  adeo 
ut  utrorumque  discretio ,  ut  saepius  diximus  ,  a  solis  pendeat 
nafurce  viribus, 

531.  2°  Has  auctoritates  ,  si  ad  vivum  resecari  deberent ,  aeque 
premere  adversarios ,  qui  concedunt  Christum  obtinuisse  reprobis 
^ratias  saltem  temporales. 

532.  3o  Capitulum  IV  Carisiacura  damnatum  tum  a  Synodis 
Valtentina  ac  TuUensi  tum  a  S.  Remigio  Lugdunensi  errore  facti 
deceptis ,  eo  quod  putaverint  eo  sensu  ConciHum  Carisiacum 
definivisse  Christum  pro  omnibus  mortuum  esse,  ut  mortuus 
pariter  fuerit  pro  daemonibus  ac  damnatis  (1).  Prudentius  autem 
Trecensis  nuUius  hac  in  parte  auctoritatis  est ,  utpote  qui  ad 
errores  prsedestinatianorum  declinaverit. 

PROPOSITIO  III. 

Deiis  voluntate  seria  et  antecedente  vult  etiam  infantes  deceden- 
tes  sine  Baptismate  salvos  fieri,  et  Christus  pro  iisdem  mor- 
tuus  est, 

533.  Hific  propositio  pia  est  et  communis  inter  theologos; 
nam  eadem  argumenta ,  quae  militant  pro  generali  Dei  voluntate 
salvandi  omnes  prorsus  adultos ,  aeque  miUtant  pro  voluntate  Dei 
salvandi  omnes  infantes ,  quacumque  demum  ratione  ex  hac 
vita  sine  Baptismo  eripiantur ;  imo  majorem  quadammodo  vim 
pro  infantium  salute  prae  se  ferre  videntur ,  quatenus  infantes  ea 
impedimenta  divinae  gratiae  non  opponunt ,  quorum  tamen  salu- 
tem  Deum ,  quantum  ex  se  est,  vere  exoptare  ac  velle  ostendimus. 

534.  Quare  generali  hoc  solo  argumento  hanc  propositionem 

(1)  Patetex  ipsi*  verbis  can.  i?Conc.  Petav.  llb.  xviii,  De  IncarnaL  cap.  8 

Valent.  iii,  apud  Labbeum  ,  tom.  viii ,  et  seqq.;  et  Caroli  da  Plessis  d^Argentre 

col.    i36,  et  can.  iv  Conc.    Tullens.  soc.  Sorhon.  Commentarium  htstorium 

iisdem  verbis  concepti  ac  can.  iv  Syn.  de prmdestinat.  ad  gloriam  etreprohat, 

Valent.  ibid.  fol.  690.  Cfr.  dehocarg'  cap.  7  et  8,  Lnt,  Par.  1709. 


PART.    III.     CAP.    II.     DE    VOIITNTATE    DEI.  229 

evincimus  :  Deus  sincere  vult  etiam  istorum  infantium  salutem , 
si  Christus  et  pro  his  infantibus  sanguinem  suum  fudit  ac  mor- 
tuus  est,  ut  ipsi  pariter  in  eo  vivificarentur ;  atqui... 

535.  Jam  vero  minor  evidenter  patet  ex  auctoritate  Apostoli , 
JI  Cor.  V ,  14 ,  15:  Si  unuspro  omnibus  mortuus  est^  ergo  omnes 
mortiii  sunt;  et  pro  omnibus  mortuus  est  Christus.  In  quae 
verba  haec  habet S,  Augustinus.  Op,  imp.  contra  Julianum^Yih.  I, 
cap.  LXIV  :  Unus  pro  omnibus  mortuus;  ergo  omnes  mortui 
sunt»  Conclusio  hceo  Apostoli  invicta  est^  ac  per  hoc ,  quia  et 
PRO  parvulis  mortuus  est  ,  profecto  etiam  parvuli  mortui  sunt. 
Et  ibid.  lib.  II,  cap.  CLXIII  :  Clamat  Apostolus :  ergo  omnes 
mortui  sunt,  et  pro  ofnnibus  mortuus  est;  et  vos  reclamatis  : 
non  sunt  mortui  parvuli;  clamate  et  quod  sequitur  :  ergo  non 
pro  ipsis  mortuus  est;  ergo. 

536.  Ad  prseoecupandas  adversariorum  difficultates  nptandum 
est  hanc  Dei  voluntatem  antecedentem  sub  duplici  respectu  con- 
ditionatam  dici  posse ;  tum  scilicet  ex  parte  parentum ,  tum  ex 
parte  ordinarii  naturae  cursus;  quatenus  Deus,  quantum  ex  se 
est ,  velut  quidem  et  hos  salvos  fieri ,  et  apphcari  ipsis  media  illa 
generaha ,  qua3  et  pro  ipsis  praeparavit ,  dummodo  tamen  non 
obsistat  reali  istorum  applicationi  aut  perversa  parentum  volun- 
tas  aut  aliqua  ipsorum  culpa  ac  negligentia ,  vel  dummodo  non 
obstet  ordinarius  naturae  cursus ,  quem  ipse  utpote  provisor 
universalis  non  vult  perturbare  et  impedire ,  ut  istis  infanti- 
bus  in  particulari  salutis  media  de  facto  applicentur;  alioquin 
perpetuo  ad  miracula  confugere  deberet.  Hinc  antecedens  haec 
Dei  voluntas  juxta  nostrum  concipiendi  modum  ratione  prior  est 
praevisione  istorum  impedinaentorum ;  e  contrario  voluntas  Dei 
consequens  circa  effectivam  infantium  salutem  et  perditionem  ea 
est ,  quae  eorumdem  impedimentorum  praevisionem  subsequitur. 

DIFFICULTATES. 

537.  Obj.  prima.  1°  Deus  non  vult  salutemillorum,  quibus  nuUa 
prseparavit  aut  confert  media  ad  salutem  consequendam  idonea ; 
atqui  tales  saltem  infantes  sunt  in  utero  matris  morientes ;  ergo. 

538.  Resp.  J)ist.  m«;'.  Quibus  nuUa  praeparavit  aut  confert 


230  TRAGT.    DE    DEO. 

media  ad  salutem  consequendam  idonea  nec  immediate  neque 
mediate,  trans.;  saltem  mediate,  neg.  Tales  sunt  infantes  isti,  quo- 
rum  parentibus  Deus  auxilium  sufficiens  et  idoneum  confert  pro 
loco  et  tempore ,  quo  non  solum  propriae  ,  sed  etiam  saluti  filio- 
rum  prospiciant.  Ita  auctor  librorum  De  vocat.  gentium,  lib.  II, 
cap.  XXIII  :  Non  irreligiose  arhitror  credi,  inquit ,  neque  incou' 
venienter  intelligi)  quod  isti paucorum  dierum  homines  adillam 
pertineant  gratice  partem ,  quce  miiversis  semper  est  impensa 
nationibus,  qua  utique^  si  bene  uterentur  eorum  parentes ,  etiam 
ipsi  per  eosdem  juvarentur.  Semper  propterea  supponitur  aliqua 
culpa  ex  parte  parentum  aliorumve,  quorum  curse  commissi  sunt, 
ob  quam  infantes  decedunt  sine  regenerationis  lavacro. 

539.  Resp.  2°  Dist.  maj.  Non  praeparavit  media  ad  salutem 
idonea  ex  defectu  vel  parentum ,  vel  naturalis  causarum  secun- 
darum  ordinis ,  quem  Deus  ut  provisor  universalis  impedire  non 
vult,  conc;  ex  defectu  conferentis  ,  nempe  Dei,  neg.  S.  Tliomas 
inlib.  IV.  Se7it.  dist.  VI ,  q.  I,  art.  1 ,  ad  l^":  Dicendum,  inquit, 
quod  no7i  ea;  defectu  divince  misericordice  (infantibus)  in  mater- 
nis  uteris  existentibus  remedium  non  eoahibetur;  sed  quia  nou 
sunt  capaces  illius  remedii...quia  nonpossunt  subjici  operationi 
ministrorum  Ecclesice ,  per  quos  talia  remedia  ministrantur, 
Quia  scilicet ,  ut  observat  Suarez,  Deprovidentia  gratice  circa  re- 
probos ,  lib.  IV ,  cap.  IV ,  num.  10 ,  divinae  voluntatis  aflfectus  circa 
aeternam  salutem  borum  parvulorum  Iiabet  rationem  cujusdam 
intentionis  illius  finis  ,  quatenus  per  media  comparari  potest, 
seu,  ut  loquitur  n.  VL.^perqucB  salus  applicari  solet  {!).  Utraque 

{V)  Q^v,  De  providentiagratA\}a.vff  fantiam  ,  et  quomodo  vere  ac  proprie 

cap.  4  5  'ibi  fose  haec  evolvitar  mate-  pro  iisdem   Christus   mortaus  fuerit , 

ria  ,  et    rejecta    illorum   theologorum  etsi  salutem  et  fructum  Chrisli  mortis 

sententia  ,   qui   voluntatem    Dei  circa  de  facto  non  consequantur  ob  impedi- 

horum  infantium  salutem  exponunt  de  menla  recensita ,  quae  Deus  vincere  ac 

mera  quadam  complacentia,  quae  repe-  superare  non  intendit  generali  illa  vo- 

riri  in  Deo  potest  etiam  quoad  damna-  limtate ;  vocatque  hanc  sententiam  com- 

tos  ,  pergit  eximius  doctor  ostendere ,  muniorem  intertbeologos.  Ibiqueargu- 

quomodo  vera   ac  proprie  dicta  sit  in  menta  Vasquezii  in  i  part.  S,  Thomw, 

Deo  YolaDtas  circa  salotem  taliom  in-  dispnt.  xcvi ,  cap.  ii ,  solata  inveniun- 


PART.    III.    GAP.    ir.    DE    VOIUNTATE    I>E1.  231 

responsio  bona  est ;  eam  quilibet  seligat ,  qiiae  magis  sibi  ar- 
riserit. 

540.  Obj.  secunda.  S.  Augustinus  sensit  Deum  nullo  modo 
velle  istorum  infantium  salutem  ;  ceteris  enim  locis  prsetermissis, 
Ep.  CCXVIIad  Vitalem  ,  num.  17  ,  italoquitur  S.  Doctor  :  Quo- 
modo  dicitur  omnes  homines  eam  (gratiam)  fuisse  accepturos..- 
cum  multis  non  detiir parvulis ,  et  sine  illa plerique  moriantur^. 
et  aliquando  cupientibus  festinantibusque parentibus ,  ministris 
quoque  volentibus  ac  paratis ^  Deo  nolente,  non  detur ,  cum  re- 
pente ,  antequam  detur ,  eocpirat ,  pro  quo ,  utaccideret,  curre- 
batur;  ergo. 

543.  Resp.  Neg.  antec.  Ad  prob.  Dist.  Deo  nolente  voluntate 
consequente  ,  conc;  voluntate  antecedente,  vel  neg.  vel  subdist. 
voluntate  negativa  ,  non  tollendi  scilicet  illa  impedimenta  ,  conc; 
voluntate  positiva  ,  seu  ex  directa  ordinatione  impedimentorum  , 
neg.  Excludit  S>  Doctor  voluntatem  solum  efficacem  et  absolu- 
tam ,  non  autera  conditionatam ,  qualem  nos  propugnamus.  Id 
patet  ex  eo ,  quod  S.  Augustinus  iocis  supra  adductis  habuerit 
mortem  Christi,  pro  istorum  parvulorum  salute  oblatam,  ut  prin- 
cipium  inconcussum ,  quo  utitur  ad  demonstrandam  in  omnes 

tur.   Profecto,  si  Vasquez  praevidisset  expresae  denegasse  ullis  parvulis  me^ 

abusum  ,  quem  suae  senlentiae  facturas  ritvm  suum  ,  et  a  fructu  suce  passio- 

erat  Jansenius ,  in  eam  minime  conces-  nis  apud  Patrem  eos  exclusisse ,  sicut 

sisset.  Id  ipsum  de  nonnullis  aliis  recte  doBmones  rejecit,     Tertio  ,    quia  non 

pronunciare   licet.   Addo   Vasquezium  rninus  pie  afjirmare  passumus  Chris- 

fortassenonnisiverbisacommuniTheo-  ium   voluntate  simplicis  affectus  om- 

logorum   sententia  recedere  ;  sie  enim  nihus  parvulis,  nemine  excepto^  etiam 

scribit  in  i™  part.  S.  Th.  q.  cvi,  cap,  3  :  postpeccatumprimiparentis  ,  salutem 

Ceterum  trihus  de  causis  dicere  possu-  desiderasse  ,  sicut  sihi  ipsi  vitam  con- 

mus  Christum  pro  omnihus  parvulis  cupivit,  atque  ita  pro  omnibus  orasse  , 

mortuum  esse ,  qui  tamen pro  dcemoni-  ut  saluiem  consequerentur  ,  sicut  pro 

husnullomodomorluusdicitur  :primo,  se  ,  ut  liberaretur  a  morte  ,  sed  cum 

quiacommunis  erat  causaparvulorum  ea  conditione  ,  quam  pro  se  factaad- 

et  omnium  hominum  ,  oh  quam  vene-  jecit  :  P^erum  tamen  non  mea  sed  tua 

rat ,  et  pro  qua  oravit ,  extra  quam  voluntas  fiat.   Deinde  dicta  confirmat 

dcemones  omnino  erant,  Secundo,  quia  auctoritate  S.  Prosperi. 
juste  et  pie    credimus  Christum  non 


232  TRAGT.     DE    DEO. 

peccati  originalis  propagationem.  Manifestutn  est  autem  Chris- 
tum  mortem  suam  non  obtulisse  pro  saiute  illorum ,  quorum  sa- 
lutis  nequidem  antecedentem  et  conditionatam  in  Deo  volunta- 
tem  existere  sciebat. 

542.  Inst,  Non  desunt  catholici  theologi ,  qui  negent  Deum 
velle  parvulorum  istorum  salutem,  quiquepropterea  negent  Chris- 
tum  pro  illis  proprie  mortuum  esse ,  eumque  solum  quoad  causae 
coramunitatem  et  sufficientiam  pretii  mortuum  esse  conten- 
dant;  ergo. 

543.  Resp,  Dist.  antec,  Sed  immerito  ,  quique  manifeste  con- 
tradicant  Apostolo ,  conc;  jure  ac  juxta  ApostoH  doctrinam ,  neg. 
Manifeste  enim  istorum  theologorum  sententia  adversatur  Apos- 
tolo,  dicenti :  Si  unus pro  omnibus  mortiius  est^  ergo  omnes  mor^ 
tui  sunt;  quorum  verborum  hic  sensus  est :  si  unus  mortuus  est 
ad  hberandos  omnes  a  morte ,  ergo  omnes  per  peccatum  mortui 
sunt ;  ahoquin ,  ut  per  se  patet ,  nulla  esset  illatio  ab  Apostolo 
facta.  Praeterea  haec  verba  :  Unus  pro  omnibus  mortuus  est, 
sumi  debent  sensu  obvio  et  proprio;  atqui  sumpta  sensu  obvio 
et  proprio  significant  Christum  mortem  suam  Patri  obtuhsse 
ex  sincera  voluntate  ,  ut  omnibus  prodesset  ad  salutem.  Ipso 
enim  Jansenio  fatente  (  qui  certe  hac  in  parte  suspectus  esse 
nondebet),  Christum  esse  passum,  crucifixum ,  tnortuum ,  se  re- 
demptionem  dedisse,  vel  propitiatorum  essepro  omnibus^plus 
aliquid  dicit  y  quam  fiude  pretium  sufjlciens  obtulisse ,  quod  iis 
applicari  nolit,  Illud  enim  indicaty  intentione  morientis  pretium 
pro  illis  oblatum  esse ,  ut  ejus  oblatione  placatus  Pater  eos  reipsa 
de  servitute  libe7^aret[l).  Hinc  est  fidehum  sensus ,  et  sensus  ipsius 
S.  Augustini ,  ut  superius  ostendimus.  Ad  haec  porro  si  attendis- 
sent  doctores  ,  qui  nobis  opponuntur,  nunquam  profecto  ex  in- 
consideratione  in  illam  descendissent  sententiam.  At  rursum  de 
hoc  argumento  in  tract.  De  gratia, 

(1)  Tom.iii  ,lib,iii,  cap.  21,  p.  164,  col.  i ,  b. 


PART.    IV.    CAP.    1.    DE    PROVIDENTIA.  233 

DE  DEO  EJUSQUE  ATTRIBUTIS 

PARS  QUARTA. 

DE    PROVIDENTIA    AC    DE    PR^DESTINATIONE. 

644.  Ad  divinara  scientiarn  simul  et  voluntatem  y  ut  animad- 
vertit  S.  Tliomas  in  prooemio  quaestionis  XXII ,  potissimum  spec- 
tat  tum  generalis  rerum  omnium  providentia ,  tum  peculiaris 
Sanctorum  praedestinatio  5  quare  ordo  doctrinae  postulat  ^  ut  de 
his  distinctis  capitibus  mox  disseramus.  De  divina  autem  seu 
beatifica  visione ,  quae  est  prsedestinationis  objectum  et  finis,  com- 
modius  agemus  in  trac.  De  Deo  creatore, 

CAPUTI. 

DE    PROVIDENTIA. 

545.  Recte  divina  Providentia  ,  quge  a  procul  videndo  dicitur  , 
definitur  a  S.  Thoma  ,  p.  1 ,  q.  22  ,  art.  1  :  Ratio  ordinis  rerum  ia 
finem  in  Deo  existens  (1).  Duo  Providentia  complectitur ,  ipsam 
rerum  omnium  ad  suos  fines  ordinationem,  quae  pertinet  ad  in- 
tellectum,  et  istius  ordinationis  per  media  idonea  in  tempore 
executionem,  quae  speclat  ad  voluntatem. 

546.  Praeter  Epicureos  divinam  providentiam  negarunt  Fata- 
listae  ,  nec  non  ii  omnes ,  qui  universalia  quidem  a  Deo  procurari 
affirmarunt,  non  autem  singularia  ac  minima  quaeque;  item  ex 
recentioribus  illis  philosophis  ,  qui  ita  in  omnibus  vident  causa- 
rum  secundarum  effectionem,  ut  nullibi  Dei  operationem  agnos- 
cant,  qui  etsi  conceptis  verbis  providentiam  haudnegent,  ita  tamen 
se  gerunt  et  loquuntur ,  ac  si  nulla  Dei  providentia  esset.  At  non 
solum  fides  docet ,  verum  etiam  ratio  persuadet ,  Deum  res  creatas 
cunctas ,  hcet  minimas ,  actusque  nostros  etiam  liberos  infinita 
sua  providentia  temperare. 

( 1 )  Praeclare  a  Seneca  ,  Ep.  lxxi  ,  i  3  ,      tiditionis  Tanrinensis ,  Providentia  dicfa 
fait  ceterna  ars  cuncta  temperantis  Dei, 


234  TRACT.    DE    DEO. 

PROPOSITIO. 

Datur  in  Deo  providentia ,  quce  ad  ornnia  et  singula  se  se 

extendit»  '  ^ 

547.  Propositio  ad  fidem  spectat ;  nihil  enim  est  in  Sacris  Litteris 
magis  expressum  quam  Dei  providentiam  se  se  ad  omnia  porrigere; 
sic  Sap.  XII,  13,  dicitur  :  Non  est  alius  Deus,  quam  tu,  cui 
cura  est  de  ornnibus ;  et  Ps.  CXVIII ,  91  :  Ordinatione  tua  per- 
severat  dies ,  quoniam  omnia  serviunt  tibi ;  sortes  ipsae,  quibus 
nihil  magis  fortuitum  videtur,  teste  Salomone ,  Prov.  XVI,  33, 
mittuntur  in  sinum ,  sed  a  Domino  temperantur ;  demum  Chris- 
tus ,  ne  plura  congeram  ,  apud  Matthaeum  ,  cap.  VI ,  26  et  seqq.  et 
Lucam ,  cap.  XII ,  22  et  seqq.  distinctissime  tradit  volatilia  coeli , 
liortorum  liha,  foenum  agri  et  capillos  capitis  omnino  subjici 
providentiae  Dei ,  ita  ut  ilJorum  ne  unum  quidem  cadat  absque  ejus 
imperio ;  unde  colligit  idem  Christus  multo  magis  nihil  esse  vel 
minimum  in  humanis  actibus ,  quod  ab  ejus  providentia  ordi- 
natum  non  sit. 

548.  Id  ipsum  confirmaturex  ratione;  nam  omnia  argumenta, 
quae  superius  ad  probandam  Dei  existentiam  allata  sunt,  ejusdem 
etiam  providentiam  evincunt.  Quod  ita  S.  Thomas  loc.  cit.  osten- 
dit  :  Si  enim  Deus  adspectabilis  hujus  mundi  est  conditor ,  om- 
nia ,  quae  in  eo  bona  sunt ,  Deo  tribuamus  oportet ;  inter  bona  au- 
tem  hujus  universi  numerari  profecto  debet  rerum  omnium  ad 
certos  fines  ordinatio,  quam  ignorare  aut  inficiari  non  potest  nisi 
is  ,  qui  mirabiles  constantesque  naturae  leges  stupide  conside- 
rat ;  ergo  hujus  quoque  ordinis  auctor  est  Deus  ,  sive  in  Deo 
est  providentia  et  ratio  ordinis  rerum  in  finem. 

549.  Eamdem  vero  ad  quaecumque  prorsus  exlendi  probat  art. 
seq. ;  cum  enim  Deus  semper  agat  propter  finem ,  quidquid  agit 
in  suum  etiam  finem  dirigit ;  tam  late  igitur  patere  Dei  provi- 
dentia  debet  quam  ejus  eflScientia;  atqui  haec  ad  singulas  res  ta- 
metsi  viHssimas  difFunditur;  ergo  et  illa.  Itaque  ut  omnes  creatae 
res  existentiam  sui  auctoris  ostendunt,  sic  ordo  in  iUis  elucens 
summi  provisoris  pr^sentiam ,  sapientiam  praestantiamque  de- 
monstrat. 


PART.    IV.    CAP.    1.    DE    PROTIDENTIA.  235 

550.  Jure  proinde  Clemens  Alex.  Strom,  lib.  IV  :  Quiprovi- 
dentinm^  inquit,  esse  non  putat^  revera  atheum  seputat;  et  lib  V : 
Nec  responsionem ,  sed  poenam  rnereri,  testatur ,  eum ,  qui  de- 
monstrari  sibi  petit  esse  providentiam.  Ceteros  Patres  omitto ; 
exscribendi  enim  libri  in  tegri  essent ,  si  testimonia  huc  spectantia 
afferre  quis  vellet  (1). 

551.  Ad  praecavendas  difficultates  notandum  est  ,  Deum  , 
etsi  rebus  omnibus  provideat,  non  providere  tamen  omnibus 
immediate.  Providet  scilicet  immediate,  cum  per  se  solum  media 
exequitur*,  mediate  vero,  cum  media  exequitur  per  causas  se- 
cundas.  Quod  quidem  facit ,  ut  ait  S.  Thomas  (q.  cit.  art.  3), 
non  propter  defectum  suce  virtutis ,  sed  propter  ahundantiam 
sucB  bonitatis  ,  ut  dignitatem  causalitatis  communicet.  Sive  autem 
provideat  immediate  sive  mediate ,  semper  assequitur  finem  ul- 
timum  et  generalem  ,  nempe  gloriam  suam ;  at  non  semper , 
quod  sedulo  notandum ,  assequitur  fines  particulares ;  quia  non 
omnes ,  sed  ahquos  tantum  intendit  efficaciter ,  alios  vero  solum 
intendit  conditionate.  Ad  rationem  autem  perfectae  providentiee 
non  requiritur,  ut  finem  inefficaciter  et  conditionate  tantum  vo- 
litum  provisor  assequatur;  nam  deviatio  a  fine  sic  vohto  est 
medium  sapienter  ordinatum  ad  finem  ultimum  et  generalem 
eflicaciter  intentum,  et  ad  ejus  assecutionem  efficaciter  condu- 
cit  (2). 

(1)  Cfr.  Petav.  J)e  Deo  ,  Uh.  viii,  a  dae  referunlar.  Cfr.  prefatio  Cl.  ancto- 

cap.  I  ad  IV,  el  Lessius  in  opusc.  De  ris.  Ex  antiqnis   inter    celeros   Theo- 

Provid.  Numinis,  Comes  De  Maistre  doretus    decem   orationes   scripsit  De 

in  suis  Soirees  de  Saint-Pitersbourg  protJdentia   Dei;  Synesius  Episcopus 

eleganter  non  minus   quam  solide  hoc  Cyrenes  scripsit  libros  duos  Deprovi- 

prosequitur  et  evolvit  argumentum  de  dentia ,  quos  cum  ceteris  ejusdem  ope- 

divina  Providentia.  Quod  pariter  praes-  ribus  vulgavit  et  interpretatns  est  Pe- 

titit  Cl.  Rosmini  ,  Opuscoli  filosofici  ,  tavius,  Parisiis  i635  ,  vol.  i;  Salvianus 

vol.  I,  Milano  1827  ,  proesertim  Della  Massiliensis  Episc.   scripsit  libros  octo 

divina  Providenza  saggio  primo  ;  li-  De  vero  judicio  et  providentia  Dei, 

cet  vero  tria   subsecjuenlia    specimina  (2)  Cons.  S.  Th.  p.   i  ,  q.  22,  art. 

ad    aliud  argumenium  referri  videan-  2,  ad  i^,  ubi  ait  :  Quod  aliter  de  eo 

tur,   ad  eumdem   tamen  scopum   seu  est,   qui  habet  curam  alicujus  parti- 

finem  Divinae  providentiae  constabilien-  cularis,  et  de provisore  univeesali;  quia 


236  TRACT.    DE    DEO. 

DIFFICULTATES. 

552.  Obj.  prima.  Non  obscure  Scriptura  ipsa  insinuat  Deo  cu- 
ram  non  esse  de  omnibus  et  singulis  5  Apostolus  enim  I  Cor.  IX^  9  : 
Numquid  de  bobus ,  inquit ,  cura  est  Deo  ^  et  Habacuc  1 ,  14  : 
Facies  homines  quasi  pisces  maris,  et  quasi  reptile  non  habeiis 
principem ;  in  quae  verba  nota  est  Hieronymi  exposilio  cum  as- 
serit  :  Absurdum  esse,  etc. ;  neque  ab  his  abhorrere  videtur  ipse 
Angeiicus  Doctor ,  p.  1 ,  q.  23,  art,  7  ,  inquiens  :  Quod  licet  Deus 
sciat  numerum  ojnnium  individuorum  y  non  tamen  numerus 
vel  boum  vel  culicumy  etc.  est  per  se  prceordinatus  a  Deo  ^  qui 
proinde  concludit,  in  hb.  1  Sent.  dist.  XLVI ,  q.  1 ,  art.  3  ad  6"*  : 
Quod  si  nullus  homo  peccaret y  miiversum  getius  humanu7n  me- 
lius  foret;  ergo. 

553.  Resp.  Dist.  antec»  Id  est,  eadem  ratione ,  conc;  diversa 
ratione ,  neg,  Haec  enim  omnia ,  quae  adducta  sunt ,  hfsque  simi- 
lia,  quae  adduci  possent,  non  aliud  evincunt^  nisi  inesse  Deo  spe- 
cialem  magis  curam  ac  providentiam  erga  homines  quam  circa 
bruta  animantia ;  etsi  et  istis  provideat. 

554.  Itaque  Apostolus  loc.  cit.  ratiocinatur  a  minori  ad  majus  , 
quasi  diceret  :  si  curat  Deus  boves  ,  quibus  triturantibus  os  alli- 
gare  vetat,  negliget  nos  verbi  sui  ministros ,  nec  magis  alendos 
praecipiet  ? 

555.  Verba  Habacuc  re^joec^^Ve ,  ad  homines  nempe ,  non  ab- 
solute  accipienda  sunt. 

556.  Textum  S.  Hieronymi  superius  exposuimus. 

557.  S.  Thomasin  primo  textu  loquiturde  speciali  prseordina- 
tione ,  quam  individua  non  habent  primario  et  ratione  sui ,  sed 


provisor particularis  excludit  defecium  mittat  quosdam  defectus  esse  in  all- 

ab  eo,  quodejus  curce  subditur,  quan-  quibus  particularibus  rebus  ,  ne  im- 

ium  potest ;  sed  provisor  universalis  pediatur  bonum   universi.    Si  enim 

permittit  aliquem  defectum  in  aUquo  omniamala  impedirentur ,  multabona 

particulari  accidere  ,   ne  impediatur  deessent  universo;  non  enim  esset  vita 

bonum  totius...  Cum  igitur  Deus  sit  leonis ,  si    non  esset   occisio   anima- 

universalis  provisor  totius  entis ,  ad  lium ;  nec  esset  patientia  martyrum , 

ipsius  provideniiam  pertinet ,  ut  per-  si  non  esset  persecutio  tyrannorum. 


PART.    IV.    CAP.    I.    DE    PROVIDENTIA»  237 

solum  respectu  ad  suas  species,  quae  peculiari  ratione  ad  uni- 
versi  perfectionem  pertinent,  et  ad  quam  praeordinantur,  ut  ibidem 
S.  Doctor  explicat,  et  Deveritaie,  quaest.  v. 

558.  In  altero  vero  loquitur  de  bono  particulari  et  hominum 
proprio  in  se  spectato ,  non  autem  de  bono  in  genere ,  sive  res- 
pectu  totius  universi  ,  et  praesertim  majoris  gloriae  Dei. 

559.  Obj.  secunda.  Providentia  sine  justitia  in  Deo  admittine- 
quit ;  jam  vero  totum  hoc  universum  injustitia  plenum  est.  1»  Im- 
piis  enim  prospera ,  et  adversa  justis  saepe  contingunt ;  2«  exinde 
frequentes  in  Sacris  Litteris  justorum  querelae  et  perturbationes. 
Qiiare  tmpu  vtvunt?  interrogat  Job  (XXI,  7);  Quare  via  im^ 
piorum prosperatur^  sQAsdidXuY  Jeremias  (XII ,  1) ;  et  regius  Psal- 
tes  fatetur  (Ps.  LXXII,  2)  de  se  :  Meiautem  pene  motisunt  pe^ 
des. .  .pacefn  peccatorum  videns.  His  accedit  3°  inaequalis  bonorum 
malorumque  distributio ,  quae  testimonium  dicit  adversus  justam 
Dei  providentiam .  Ipsa  4°  quotidiana  experientia  ostendit  non  pro 
uniuscujusque  meritis,  sedprouniuscujusqueindustria,  res  omnes 
snccedere.  Quod  5«  quidem  cohaeret  cum  eo ,  quod  Ecclesias- 
tici  XV  ,  14  ,  de  homine  dicitur  ,  nempe  Deum  ipsum  reliquisse 
in  manuconcilii  sui;  et  6°  quod  Psalmista  de  impiis  asserit 
(Ps.  LXX,  13),  Deum  dimisisse  eos  secundum  desideria  cordis 
eorum;  ergo. 

560.  Resp.  Dist,  maj.  Universum  plenum  est  injustitia  appa- 
renti,  trans.;  reiAi^neg, 

561.  Ad  1"^,  Data  facti  veritate,  quae  verisimiiius  falsa  est, 
Dist.  Prospera  impiis  et  adversa  justis  saepe  continguat  ex  pecu- 
liari  et  altiori  dispensatione  divinae  Providentiae  ac  justissimis 
causis ,  trans.  vel  conc;  ex  defectu  providae  justitise,  7ieg.  Deus 
enim  hac  ratione  et  majoris  meriti  occasiones  justis  prsebet  et 
majoris  ruinae  impiorum  mahtiae.  Cum  insuper  nemo  tam  bonus 
sit ,  qui  interdum  non  delinquat ,  sic  nemo  tam  malus  ,  qui 
bonum  aliquod  identidem  non  operetur;  cum  vero  Deus  nullam 
bonam  actionem  sine  renumeratione  vel  malam  velit  esse  absque 
punitione ,  hinc  justorum  peccata  hic  temporah  poena  castigat , 
ac  bona  impiorum  opera  temporali  prosperitate  remuneratur, 
utrisque  reservans  in  altera  vita  vel  prsemium  vel  poenam  eorum 


238 


TRACT.    DE    DEO. 


operibus  pro  meritis  repetendam.  Addo  demum  nihil  adversarios 
proficere ,  nisi  ostendant  justos  praecise  miseros  et  afflictos  esse , 
quia  justi,  malisque  bona  ac  prospera  succedere  ,  quia  mali ,  quod 
nunquam  ipsi  praestabunt  vel  praestare  poterunt  (1). 

562.  Ad  2^^  Dist.  Et  ejusmodi  justorum  querelae  proveniebant 
ex  zelo  justitiae  ,  conc;  ex  dubitatione  justae  divinae  Providentise , 
neg,  In  has  enim  querelas  interdum  justi  erumpebant  ex  zelo 
justitiae ,  atque  ex  eo  quo  flagrabant  amore  divinae  gloriag.  Cete- 
rum  et  Jeremias  vocat  ibidem  Deum  justum ,  et  David  pariter 
subdit :  Labor  est  ante  me  ,  donec  intrem  in  sanctuarium  Dei, 
et  intelligam  in  novissimis  eorum, 

563.  Ad  3*» ,  Neg,  inaequalem  bonorum  malorumque  distribu- 
tionem  testimonium  dicere  adversus  providentiam ;  sed  dico  eam 
potius  valde  commendare  ,  tum  aliis  de  causis  ,  tum  ut  magis  fides 
nostra  exerceatur ,  et  in  aeternorum  spem  altius  assurgat ;  tum 
etiam  ut  pateat,  quam  differant  boni  a  malis  ,  cum  utrique  pari 
modo  torquentur.  Manet  enim^  pulcherrime  inquit  S.  Augusti- 
nus  ,  dissimilitudo  passorum  etiam  in  similitudine  passionum; 
et  licet  sub  eodem  tormento ,  non  est  idem  virtus  et  vitium,.. 
na7n  pari  motu  exagitatum  et  exhalat  horrihiliter  cosnum ,  et 
^uaviter  fragrat  unguentum  (2). 

564.  Ad  4°» ,  Dist,  Quia  Deus  statuit  res  in  hac  vita  permitti 
et  agi  suis  motibus,  conc;  secus,  neg.  Et  hoc  quidem  data  veri- 
tate  assertionis  ,  quae  posset  mullis  capitibus  fiilsa  ostendi ,  saltem 
sic  absolute  sumpta ;  cum  saepe  eventus  neque  hominum  consiliis, 
vel  industriae ,  aut  mafitiae  respondeant  (3). 

565.  Ad  5«* ,  Dist.  Fatetur  EcclesiasticusDeumreliquisse  homi- 
nem  in  manu  consilii  sui  ad  denotandam  ejus  arbitrii  hbertatem; 
conc.)  ad  denotandum  esse  eum  emancipatum  a  Dei  Providentia, 
neg,  Ut  enim  observat  S.  Thomas  loc.  cit. ,  quia  actus  ipse  hberi 

(1)  Cfr,  Com.  de  Maistre  ,  Soir^es ,  vol.  m  4»Colon.  Agripp.   1676.  Illad 

etc.  tom.  I ,  troisieme  Entretien  cum  magni   fecerunt  vel   ipsi  Protestantes, 

notis.  Legi  etiam  meretur  Alphonsus  (2)  De  Civit.  Dei,  lib.  1,  cap.  8, 

Ant.  de  Sarasa  S.  J.  in  op.  Ars  sem-  n.  2. 

pergaudendi  demonstrata  ex  sola  con-  (3)  Cfr.  Lessius^  De   Prov,  Num, 

sideratione  Divince   Providentice  ,  2  lib.  iii,  n.  168. 


PART.    IV.    CAP.    I.    DE    PROVIDEWTIA.  239 

arbitrii  reducitur  in  Deum  sicut  in  causara ,  necesse  est ,  ut  ea , 
quae  ex  libero  arbitrio  fiunt ,  divinae  Providentiae  subdantur  5  pro- 
videntia  enim  bominis  continetur  sub  universali. 

566.  Ad  6"^,  Dist.  Quatenus  eos  speciaWiWei  providentia  a  malo 
non  retrahit,  qua  retrabit  justos  et  electos,  conc;  quatenus  a 
generali  etiam  providentia  dimittit ,  neg,  Deum  enim  peccatores 
ab  ordine  divinae  legis  excidunt ,  in  ordinem  incidunt  divina^  jus- 
titiae;  quo  spectant  illa  Augustini  dicta  :  Qui  te  dimittit,  quo  it 
aut  quo  fuijit y  nisi  a  te  placido  ad  te  iratum'}  Nam  ubi  non 
invenit  legem  tuam  in  poena  sua  (1)?...  In  vetustatem  perdu- 
cens  superbos  et  nesciunt  (2). 

567.  Obj.  tertia.  Si  divino  consilio  omnia  dirigerentur  in  hoc 
mundo ,  1°  tot  non  essent  vel  inutiha  ,  vel  monstrosa  ,  vel  noxia, 
quibus  natura  abundat ;  tot  2°  non  darenlur  peccata.  Hinc  3<>  recte 
Epicurus,  teste  Lactantio ,  Deira  Dei,  cap.  XIII,  Stoicos  pro- 
videntiae  assertores  hac  torquebat  dilemmatum  congerie  :  Deus 
aut  vult  tollere  mala  et  non  potest,  aut  potest  et  non  vult,  aut 
neque  vult  neque  potest  y  aut  vult  et  potest,  Si  vult  et  non  potest, 
imbecillis  est,  quod  in  Deum  non  cadit;  si  potest  et  non  vult , 
invidus  y  quod  ceque  alienum  esi  a  Deo;  si  neque  vult  neque 
potest,  et  invidus  et  imbecillis  est ,  ideoque  neque  Deus;  si  vult 
et  potest,  quod  solum  Deo  convenit ,  unde  ergo  sunt  malaf  Ad^ 
datur  4®  neque  Deum  decere  minutis  hisce  negotiis  se  implicare  ; 
nec  5°  posse  esse  beatum ,  si  tot  curis  sit  distentus;  ergo. 

568.  Resp.  ad  l^ ,  Dist.  quoe  tamen  inutilia ,  monstrosa  et  noxia 
tantum  sunt  respectu  nostri ,  qui  ea  cahgantibus  oculis  contem- 
plamur,  nec  fines  singulos  istorum  attingimus,  conc,  ;  respectu 
Dei ,  et  relate  ad  totam  rerum  compagem  et  universitatem  ,  neg, 
Sanoti  Ecclesiae  Patres  pluribus  argumentis  ac  exemplis  totam  rem 
istam  illustrant,  qui  consuh  possunt  apud  Petavium  (3). 

569.  Ad  2°» ,  Dist,  Sipeculiari  tantum  uniuscujusque  bono  Deus 
prospiceret,  trans.  velcons. ;  si  bono  totius  universi,  praesertim 
vero  gloriae  suae  ,  neg, 

(1)  Cfr.  Conf.  lib.  iv,  cap.  9.  Civ,  Bei ,  lib.  xiv ,  cap.  26  et  27. 

(2)  Ibid.  lib.  i ,  cap,  4«  De  hoc  ipso  (3)  Lib.  tui  ,  cap.  5  ;  nec  non  Les- 
argumento  fuse  agit  S.  Augustinus ,  De     sius  ,  lib.  i.  Cfr.  Ruffini ,  Rifleasioni 


240 


TRAGT.    DE    DEO. 


570.  Ad  3»*,  Resp.  Deum  posse  et  noUe  ;  nec  tamen  inde  se- 
quitur  invidum  eum  esse,  sed  sapientissimum,  omnipotentem  et 
optimum;  solius  quippe  tantge  sapientiae,  potentiae  ac  bonitatis 
est  ex  malo  etiam  (quod  creaturae  nullae  etsi  praestantissimae  pos- 
sent)  maximum  elicere  bonum.  Recolantur  superius  dicta  adver- 
sus  Manicha3os. 

571.  Ad  4«^,  Neg.  dedecere  Deum  minimis  his  ,  at  in  se  mira- 
bihbus ,  vacare.  Si  injuria  est  regere,  optime  inquit  Ambrosius , 
nonne  est  major  injuria  fecisse  (1)? 

572.  Ad  5"» ,  Dist,  Si  Deus  adinstar  miseri  hominis  multiplici 
cura  his  implicaretur,  conc;  si  uno  ac  simphcissimo  actu  his  om- 
nibus  prospiciat ,  7ifig. 

573.  Obj.  quarta.  Saltem  nulla  dicenda  est  ad  adstruendam 
providentiam  ratio,  quae  deducitur  ex  constanti  eventuum  serie, 
atque  efFectuum  ,  qui  a  causis  suis  producuntur.  Serio  enim  exa-  * 
mine  ejusmodi  eventuum  ac  efFectuum  instituto  a  naturae  indaga- 
toribus  compertum  est  hanc  effectuum  constantiam  fundamentum 
habere  in  causis  regularibus ,  quaE;  prius  latebant;  ergo  (2). 

574.  Resp.  Neg,  antec.  Ad  prob.  autem  Dist.  Et  causoe  ejus- 
modi  regulares  novam  addunt  confirmationem  existentiae  divinae 
providentiye ,  conc;  excludunt  vel  saltem  infirmant ,  neg,  Ex  eo 
enim  quod  detectae  fuerint  causai  regulares  ,  quae  constantem  ef- 
fectum  producunt ,  numquid  sequitur  has  causas  non  fuisse  a  sa- 
pientissimo  auctore ,  Deo  nempe ,  constilutas  ?  Qui  hanc  absurdam 
consecutionem  infert ,  non  meUus  profecto  ratiocinatur  ,  ac  ratio- 
cinaretur  sylvestris  homo,  qui  admirans  reperti  cujusdam  horologii 
constantem  sphaerularum  motum,  eoque  aperto  reperiens  mecha- 
nismum  internum  ,  qui  talem  motum  producit,  concluderet  exciu- 
dendam  esse  sapientiam  ac  manum  artificis  in  eo  elaborando. 

crttichejelc,Memoriasecunda,ipSiTl,2,  est  regere  ,    nonne  est  major  injuria 

§12,  p.  56.  fecisse^cumaliquidnonfecisse,nulla 

(1)  Be    Officiis  ,    lib.  i,  cap.    i3,  injustitia  sit  y  non  curare  ,  quod  fece- 

cnjas  integra  haec  verba  sunt  :  Et  quis  rit ,'  sumnia  inclemenlia  P 

operator  ,  ait ,  negligat  operis  sui  cu-  (2)  Ita  La  Placein  sno  Essai  philoso- 

ram  ?  Quis  deserat ,  et  destituat,  quod  phiquesur  lesprohahilit^s^  p.  84  et  85. 
ipse  condendum  putavit?  Si  injuria 


PART.    IV.    GAP.    III.    DE    PR^DESTINATIOWE.  241 

Desiperet  isle  profecto ;  ast  non  minus  desipiunt  quotquot  ex  cau- 
sis  secundis  regularibus ,  quse  cernuntur  in  hac  rerum  universi- 
tate,  concludunt  nullam  esse  admittendam  causam  primamillarum 
efiectricem  ac  moderatricem  (1), 

CAPUT  III. 

DE    PR^DESTINATIOKE. 

575.  Quae  de  praedestinatione  dispulari  solent ,  revocantur  ad 
ejusdem  naturam  et  proprietates ,  causas  et  ejffectus.  De  his  pro- 
pterea  ,  qua  fieri  potest  brevitate ,  dechnatis  scholasticis  concer- 
tationibus ,  singillatim  agendum  totidem  articuhs. 

ARTICULUS  I. 
Be  natura  et  proprietatibus  prcedestinationis, 

576.  Melius  percipi  non  potest  praedestinationis  natura  quam 
ex  ejus  definitione.  Jam  vero  pra?destinatio  a  S.  Augustino  (lib. 
De prcedest,  Sanctorum,caip.  X)  definitur  :  Gratice  prceparatio; 
vel  paulo  prolixius  ( lib.  De  dono  persev,  cap.  XIV)  :  Prcedesti- 
natio  nihil  est  aliud  quam  prasscientia  et  prceparatio  benefi' 
ciorum  Dei ,  quibus  certissime  liberantur ,  quicumque  libef^an'- 
tur.  A  Sancto  autem  Thoma  ,  p.  1 ,  qu.  23  ,  art.  2,  ita  definitur  : 
Prcedestinatio  est  qucedam  ratio  ordinis  aliquorum  in  salutem 
ceternam,  in  mente  divina  ewistens.  Nos  utramque  adoptamus 
definitionem;  ex  quibus  deprehendimus  praedestinationem  duo 
includere ,  actum  scilicet  intellectus  et  voluntatis  ,  utpote  partem 
providentiae  et  opus  misericordiae. 

577.  Prgedestinatio  multifaria  spectari  potest,  vel  ut  adce- 
quata^  \el  ut  inadcequata.  Adoequata  complectitur  gratuitam 
electionem  ad  gratiam  et  ad  gloriam,  inadoequata  solam  electio- 
nem  ad  gloriam;  adaequatam  praedestinationem  esse  prorsus 
gratuitam,  de  fide  est ;  utrum  vero  gratuita  pariter  sit  inadaequata, 
an  post  praevisa  merita  gratiae,  controvertitur  in  scholis  catholicis. 

(1)  Cfr.  Rai&ni  ,loc.  cit.  p.  54« 

T.  II.  16 


242  TRAGT.    DE    DEO. 

578.  Rursum  considerari  potest  prredestinatio  in  intentione 
et  in  executione,  vel,  ut  alii  dicunt,  in  actu  primo  et  in  actu 
secundo,  vel  eXASjnin principio et  intermino .  Si spectetur  sub  hoc 
secundo  respectu  ,  vel ,  ut  aiunt,  in  concreto^  eam  pendere  par- 
tima  Deo  gratis  miserante ,  partim  ab  liomine  obsequente,  dogma 
pariter  fidei  est.  Coelestis  quippe  bealitudo  merces  et  coronajus- 
titice  in  Scripturis  dicitur ;  labores  ergo  nostros  ,  seu  cooperatio- 
nem  ,  necessario  postulat.  Hinc  non  coronabitur ,  nisi  qui  legitime 
certaverit,  ut  dicitur  II  Tim.  II,  5. 

579.  Si  vero  consideretur  in  intentione,  seu  in  abstracto,  divisae 
inter  se  scbolae  sunt  in  duas  potissimum  partes.  Alii  enim  conten- 
dunt  Deum  prius  decrevisse  gloriam  quam  gratiam  dare  electis , 
quos  ex  communi  perditionis  massa ,  in  qua  omnes  per  originale 
peccatum  homines  involvuntur,  gratuito  secrevit  ac  praedestinavit, 
relictis  ceteris,  quos  saltem  negative  reprobavit,  deinde  decre- 
visse  auxilia  gratiae,  certo  conducentia  ad  salutem.  Alii  autem 
propugnant  Deum  prius  elegisse  ad  gratiam ,  deinde  ex  precviso 
bono  vel  malo  usu  ipsius  gratiae  aliis  decrevisse  poenam,  aliis 
gloriam ;  hi  igitur  contendunt  praedestinationem  ad  gloriam  esse 
post  praevisa  merita  gratiae.  Qui  stant  pro  prima  sententia ,  dicunt 
prasdestinationem  esse  gratuitam  in  se ;  qui  stant  pro  secunda , 
dicunt  gratuitam  tantum  esse  in  causa  (1). 

580.  Qui  pugnant  pro  pr^edestinatione  gratuita  in  se ,  proferunt 
Scripturarum  auctoritatem  ,  quae  videntur  statuere  Deum  absque 
ullis  suppositis  meritis  aliquos  ad  gloriam  elegisse  ac  praedesti- 
nasse  ,  ut  ex.  gr.  Act.  XIII,  48  :  Crediderunt  quotquot prmordi- 
nati  erant  ad  vitam>  ceternam ;  Joan.  XV  ,  16  :  Non  vos  me  ele- 
gistis  y  sed  ego  elegi  vos;  Ephes.  1 ,  4  et  5  :  Elegit  nos  in  ipso 
ante  mundi  constitutionem  ^  ut  essemus  sancti  (  non  quia  era- 
mus),..  qui prcedestinavit  nos  in  adoptionem  filiorurn , per  J.-C, 
in  ipsum,  secundum  propositum  voluntatis  suoe ;  ac  praecipue 
Rom.  IX,   11 ,  ubi  Apostolus  propositio  exemplo  Jacob  et  Esaii, 

(1)  Alii  vocant  praedestinationem  m  gratiam  ,  sub  qaa  comprehendant  etiam 

se  praedestinationem/orma/ew  ad  glo-  praedestinationem  ad  fidem  ejusqae  ini- 

riam  ;  praidestinalionem  vero  iu  causa  tium  ,  ad  justificationem  donamque  per- 

vocant  prcedestinalionem  radicalem  ad  severantiae. 


PART.    IV.    GAP.    III.    DE    PR^DESTINATIONE.  243 

ut  typo  praedestinatorum  et  reproborum,  inquit  :   Cum  enim 
nondum  nati  fuissent ,  aiit  aliquid  boni  egissent  aut  mali  (  ut 
secundum  electionem  propositum  Dei  maneret)  y  non  ea;  operi- 
bus,  sedex  vocante  dictum  est  ei  (  Rebeccae  )  :  Quia  major  serviet 
ininoriy  sicut  scriptum  est  :  Jacob  dilexi,   Esail  autem  odio 
habui»  Quibus  aliisque  similibus  locis  adductis ,   sic   instituunt 
argumentum  :  In  testimoniis  allatis  sermo  est  de  prsedestinalione 
ad  gloriam  ;  atqui  hsec  praedestinatio  facta  dicitur  independenter 
a  meritis;  ergo.  Adducunt  pra^terea  auctoritatem  SS.  Patrum, 
praesertim  Augustini  et  Thoiiiae,  qui  in  hoc  conveniunt,  ut  asse- 
rant  Deum  ex  communi  perditionis  massa  gratuito  alios  elegisse 
ad  gloriam,  aUos  non  elegisse;   quod  S.  Augustinus  urget  ad- 
versus  Semipelagianos ,  praesertim  exemplo  ducto  ex  duobus  in- 
fantibus,  quorum  alter  baptizatur,  alter  non  baptizatur,  unus 
propterea  perit ,  alter  salvatur ,  in  quibus  merita  nulla  supponi 
possunt;  et  S.  Thomas,  qui,  inter  cetera,  in  cap.  VIII  ad  Rom. 
lect.  6,  concludit :  Unde  convenientius  sic  ordinatur  littera  :  Quos 
prcescivit,  hos  et  prcedestinavit  fieri  conformes  imagini  Filii 
sui;  ut  ista  conformitas  non  sit  ratio  prmdestinationis  y  sed  ter- 
minus  vel  effectus,  His  addunt  rationes  theologicas,  quarum  po- 
tissima  haec  est :  Qui  ordinate  vult ,  prius  vult  finem  quam  media  : 
sed  gloria  est  finis ,  et  merita  sunt  media  ad  illam ;  ergo  Deus ; 
qui  ordinate  vult,  prius  vult  gloriam  quam  merita,  et  conse- 
quenter  antequam  illa  praevideat  ut  futura ,   quia  iion  videt  ea 
futura,  nisi  eaveht.  Majorprobatur,  quiafinisvolitusestcausa,  cur 
ut  eligantur  media,  unde  medicus  ex  voluntate  salvandi  infirmum 
movetur  ad  ei  propinanda  remedia ;  et  sic  dicatur  de  agricola , 
de  mercatore,  etc;  ergo  (1). 

581.  Qui  contrariam  tuentur  sententiam ,  incipiunt  ab  ever- 
sionem  fundamentorum  oppositae  sententiae ,  deinde  opponunt 
Scripturas  Scripturis ,  Patres  Patribus ,  rationes  rationibus ,  ut 
suam  adstruant. 


(1)  Cfr.  Card.  Golti,  tom.  iii,  q.  3,  arl.  i  et  2  ;  Th.  deLemos  ,  PanopUa 
dist.  3,  §8;  Gonet,  Clypeus  theol,  graticB ,  tom.  ii ,  tract,  3,  cap.  2  et 
ThomiattccB  ,  tom.  ii ,  tract.  5;  disp.  2,     cap.    lo  et  seqq. 

16. 


244 


TRAGT.    DE    DEO. 


582.  Itaque  1°  dicunt ,  frustra  quaeri  in  Scripturis  fundamen- 
tum  illius  sententise ,  cum  nec  unus  textus  adduci  possit ,  ubi  non 
loquanturdegratuitaelectioneadgratiam  et  fidem  ,  ut  patet  in  al- 
latis  testimoniis ;  aiioquin  sequeretur  totidem  fuisse  prsedestinatos 
ad  gloriam  ,  quotsuntilli ,  qui  credidisse  dicunturin  primo  textu; 
vel  omnes  illos ,  quos  alloquitur  Paulus  ,  ad  Epbesios  scribens , 
fuisse  prsedestinatos  adgloriam;  Epistola  demum  ad  Romanostota 
est  de  gratuita  electione  ad  fidem,  contra  Judaeos  (1).  Quod  spectat 
ad  SS.  Augustinum  et  Tbomam  ,  abi  reponunt ,  eos  locutos  fuisse 
de  praedestinatione  adaequata  ad  gratiam  et  gloriam  ,  ut  praesertim 
exigebat  S.  Augustini  scopus  adversus  Pelagianos  et  Semipela- 
gianos ,  quae  procul  dubio  gratuita  est ;  abi ,  ut  Petavius  et  Mal- 
donatus,  fatentur  banc  inbaesisse  sententiam  ac  opinionem  S.  Au- 
gustino ,  sed  ut  privato  doctori ,  qui  propterea  sic  tuetur  banc 
sententiam,  ut  abam  non  improbet ,  ut  bquet  ex  ejus  verbis  in 
bb.  De  grat,  et  libero  arb. ,  ubi  cum  multa  dixisset  adversus 
Pelagianos ,  qui  praedestinationem  factam  docebant  ex  praevisis 
meritis  naturabbus  ,  cap.  VI ,  num.  15  concludit  :  Si  merita 
nostra  sio  intelligerent^  tit  etiam  ipsa  dona  Deiesse  cognoscerent 


(1)  Cfr.  Bern.  a  Piconio  Ord.  Capp. 
Triplex  expositio ,  in  praef.  ad  hanc 
Epist.  :  Scopus  u4postoli ,  inquit ,  in 
hac  epistola  est  ostendere ,  quod  Christi 
gratia  nec  Judceis  data  sit  ob  Mo- 
saicce  legis  observantiam  ,  nec  gen- 
tibus  ob  legis  naturalis  custodiam  , 
sed  mere  gratis  et  ex  pura  Dei  mi- 
sericordia.  Qui  et  ad  liunc  locum  cap. 
nempe  viii  ,  v.  3o ,  perpensis  fusius 
ntriusque  interpretationis  fundamentis , 
concludit  pntare  se  Apostoiicae  menti 
conformiorem  esse  eorum  explicatio- 
nem,  qui  per  propositum  intelligunt 
gratuitumDei  decretum,  dedandagratia 
sine  ullo  liominum  merito  ,  sed  ex  pura 
bonitate  et  benevolenlia.  Itaque^  in- 
quil,   et  ex  hujus   epistolce  scopo  et 


ex  toto  illius  contextu  persuasus  sum, 
quod  in  ea  Sanctus  Apostolus  agat 
de  gratia  ,  non  de  gloria  ;  at  maxime 
quia  mihi  clarissime  patet ,  in  Apos- 
toli  nostri  doctrina  ,  quod  Deus  sin- 
cere  et  serio  vult  omnes  hondnes  8al?08 
fieri ,  et  ad  cognitionem  veritatis  venire; 
et  quia  aliunde  decretum  quosdam  ad 
gloriam  eligendi  ante proBvisa  merita  , 
ceteris  in  massa  perditionis  relictis  , 
cum  hac  sincera  et  seria  Dei  volun- 
tate ,  de  salvandis  omnihus  hominibus, 
difficile  potest  conciliari ;  decretum 
vero  de  danda  gratuito  gratia  multo 
facilius  cum  hac  Dei  voluntate  con- 
ciliatur.  Hinc  apostolicce  menti  puto 
conformiorem  essCy  etc.proat  retulimus. 


PART.    IV.    CAP.    III.    DE    PRiEDESTINATlONE.  245 

(  ut  certo  theologi  omnes  cognoscunt ) ,  7ion  esset  reprobanda  ista 
sententia,  Quibus  consonant ,  quae  scribit  S.  Thomas  loc.  cit., 
ubi ,  exponens  illorum  sententiam  ,  qui  verba  Apostoli  :  Quos 
jprcescivit,  etc.  sicexponunt :  Quos  prcescivitcoriformes  fleri  ima- 
ginis  Filii  sui^  hos  prcedestinavit ,  ait :  Et  hoc  quidem  rationahi- 
liter  diceretur  y  si  prosdestinatio  respiceret  tantum  vitam  ceter^ 
nam,quce datur meritis .  Quare  ista  disputatio  semper  ab  Ecclesia 
habita  eslinter profundiores  difficilioresque  partes  incurrentium 
quceslionum  ,  quas  sicut  comtemnere  non  audemus ,  ita  non  ne- 
cesse  habemus  adstruere ,  ut  loquitur  S*  Coelestinus  Pontifex  ,  seu 
auctor  X  Capitula  adversus  Pelag,  scribens  acl  Gallos  (1).  Ad 
rationem  demum  adductam  reponunt ,  eam  quidem  valere  ,  cum 
finis  volitus  et  intentus  est  absolute ,  non  autem ,  cum  solum  vo- 
htus  aut  intentus  est  conditionate  ,  ut  in  casu  nostro ;  cum  Deus 
noht  dare  gloriam  nisi  dependenter  a  meritis  gratiae. 

583.  Sic  porro  pergunt  ad  adstruendam  suam  propriam  senten- 
tiam :  Nullam  aliam  nostrse  praedestinationis  ideam  perpetuo  exhi- 
bent  Scripturae ,  quam  expressam  intentionem  Dei ,  remunerare 
volentis  fideles  cooperatores  gratiae  suae  per  bona  opera ,  diiectio^ 

(1)  Capitnlo  X  ,  quod  integre  ita  se  per)  profundioresqucestiones  illas  ^  de 

habet :  Profundiores  vero  difjicilioreS'  prcedestinatione   Sanctorum  ,    nequa- 

que  partes  incurrentium  qucEstionum ,  quam  ah   yipostolica  Sede  definitas; 

quas  latius pertractarunt  quihcereticis  illasque    tantum  esse  stahilitas ,  quw 

restiterunt,  sicutnosnonaudemuscon-  ad    condemnationem    errorum     satis 

temnere  ,  ita  non  necesse  hahemus  ad-  posse  sufficere  viderentur.   Etsi    vero 

struere  ;  quia  ad  confilendum  gratiam  decena  ista  Capitala  passim  sub  nomine 

Dei,  cujusoperi  et  dignationi  nihilpe-  S,  Coelestiui  circumferantur  ,  Baronius 

nitus  suhtrahendum  est ,  satis  sufficere  tamen,    ut  innuimus  ,    putat   ea    esse 

credimus,  quidquid  secundumprcedic'  S.  Prosperi.    Hanc   opinionera  Pagius 

tasregulas  JpostoliccB  Sedis  nosscripta  tuetnr  ;  cons.   in  Critica  Baronii  ad 

docuerint  ;  ut  prorsus  non  opinemur  an.  43 1  ,  annm.  46  ad  49«  I^los  recen- 

catholicum  ,    quod  appareat  prcefixis  tiores  critici  plerique  sequuntur  ;  atta- 

sententiis  esse  contrarium,  Vid.  Col-  men  Joan.  Bapt.  Faure  S.  J.  in  peculiari 

lect.  Concil.  Labbei,  tom.  ii,  col.  1617.  dissertatione  De  Auctore  Capitulorum 

Cum  Baronius  liaec  CajoiY.  retulisset  (ad  S.  Cceiestino  I  Rom.  Pont.  olim  tri- 

annum  43 1  ,  num.  i85)  addit  :  Hist  butorum,  quae  reperilur  tom,  v   The- 

inquam ,  profitetur  (horum  capitulo-  «aMrt  yAeo/ogrtci P. Zaccariae,  raordicus 

rum  auctor ,    qui  creditur  S,  Pros^  eidem  vindicat  eadem  Capitula. 


246  TRAGT.    DE    DEO. 

nem ,  etc. ,  ea  ratione ,  qua  statuit  ab  oeterno  punire  eos ,  quos 
praevidit  abusuros  gratia  sua  ,  ac  in  impoenitentia  finali  decessu- 
ros.  Huc  spectant  illa  ,  quae  Matth.  XXV,  34,  leguntur  :   Venite 
benedicti  Patris  mei;  possidete  paratum  vobis  regnum  a  consti^ 
tutione  mundi;  esurivi enim,  et dedistis  mihi manducare;  et  v.  41 : 
Discedite  a  me  maledicii  in  ig7iem  ceternum,,,  esurivi  enim,  et 
non  dedistis  mihi  manducare,  Quibus  verbis  exprimitur  ratio, 
quare  in  tempore  Deus  tribuat  prsemia  vel  supplicia ,  quia  nempe 
in  intentione  sua  aeterna  statuit  ea  dare  pro  meritis  vel  demeri- 
tis.  Quo  spectant  illa ,  quae  babet  Apostolus  (  I  Cor.  II ,  9  )  : 
Oculus  non  vidit^  nec  auris  audivit y  nec  in  cor  hominis  ascefi" 
dit,  quce  prceparavit  Deus  iis  y  qui  diligunt  illum.  En  ,  dicunt, 
rationem  praeparationis  seu  praedestinationis  :  Quia  diligunt  il- 
lum.  Huc  etiam  spectant,  quae  babet  ad  Rom.  VIII,* 29  :  Quos 
prcescivit  et  prcedestinavit  conformes  fieri  imaginis  Filii  sui; 
non  itaque  ante  praedestinavit  quam  praesciverit  futuram  confor- 
mitatem;  et  rursumibid.  v.  17  :  Si  filii  et  hceredes ,  hceredes  qui- 
dem  Deiy  cohceredes  autem  Christi;  si  tamen  compatimur ,  ut  et 
conglorificemur ;  aliaque  ejusmodi ,  ac  praesertim  II  Pet.  I,  10  : 
Satagite,  ut  per  bona  opera  certam  vestram  vocationem  et  electio» 
nem  faciatis,  Nec  alia  unquam  fuit  Patrum  ,  sive  graecorum  sive  la- 
tinorum,  mens,  quorum  unanimis  sententia  est  Deum  ex  praescien- 
tia  meritorum  decrevisse  vei  praemia  vel  poenas.  De  graecis  nulla 
quaestio  est;  de  latinis  constat  ex  SS.  Ambrosio  (lib.  V ,  De  Fide, 
cap.  VIII ,  num.  83)  ,  Hieronymo  atque  Hilario  apud  Frassenium ; 
atque  id  expresse  fatetur  de  omnibus  Patribus,  qui  ante  S.  Augusti- 
num  atque  ejus  aetate  floruerunt,  S.  Prosper  in  epist.  ad  S.  Augusti- 
num  ipsum  data,  in  qua  ab  eo  edoceri  cupit,  cur  a  sententia  suorum 
praedecessorum ,  circa  praedestinationem  ad  gloriam  ex  praevisis 
meritis  gratiae,  recessisse  videatur,  dicens  :  Illud  qualiter  dilua- 
tur y  qucesumus y  patienter  insipientiam  nostram  ferendo y  de* 
monstreSy  quod  retractatis  priorum  de  hac  re  opinionibus ,  pene 
omnium  par  invenitur ,  et  una  sententia ,  qua  propositum  et 
prcedestinationem  Dei,  secundum  prcescientiam ,  receperunt^  ut 
ob  hoG  Deus  alios  vasa  honoris^  alios,  contumelice  fecerit ,  quia 
finem  uniuscujusque  prceviderit^  et  sub  ipso  gratias  adjutorio , 


PART.    IV.    GAP.    III.     DE    PRJEDESTIJNATIOHE.  247 

in  qua  futurus  esset  voluntate  et  actione ,  prcescierit  (1).  Sed  ea- 
dem  inhaesit  sententia  Patribus,  qui  S.  Augustinum  subsecuti 
sunt,  ut  S.  Fulgentius  ,  lib.  I  Ad  Monimum,  cap.  XXIV  ;  Piima- 
sius  in  Comment.  in  Epist,  ad  Rom,  cap.  VIII;  S.  Bernardus , 
lib,  De  concord.  proedest.  et  lib.  arb.  cap.  III ;  S.  Ansehnus  , 
Serm,  XXIIIin  Cant.;  S.  Bonaventura,  tom.  IVopp.  inlib.  I  Seni. 
dist.  41,  q.  2,  cujus  haec  verba  sunt  :  Similiter ,  si  quceratur, 
quare  magis  salvare  voluit  Petrum  quam  Judam  y  respondet : 
quod  iste  habuit  bona  merita  ,  ille  vero  mala.  Omittimus  poste- 
riores  Albertum  Pighium,  Card.  Sadoletum  ,  Contarenum,  etc.  Et 
haec  fortasse  fuerunt  momenta ,  quibus  permotus  est  S.  Francis- 
cus  Salesius  ,  ut  hanc  sententiam  sibi  apprime  caram  dixerit , 
utpote  antiquitate,  suavitate  ac  Scripturarum  nativa  auctori^ 
tate  nobilissimam  y  eamque  se  ewistimasse  semper  nt  Dei  mi- 
sericordice  ac  (jratice  magis  consentaneam ,  veriorem  ac  ama^ 
biliorem  (2). 

584.  Recurrunt  demum  ad  varias  rationes  theologicas,  quarum 
profecto  potissima  est ,  quse  desumitur  ex  sincera  Dei  voluntate 
beneplaciti  salvandi  omnes  homines,  etiam  supposito  peccato 
originah.  Etenim ,  dato  semel  quod  Deus  a  tota  aiternitate ,  ante 
quamcumque  meritorum  praevisionem,  aliquos  elegerit  ad  gloriam, 
ceterosque  ,  saltem  negative ,  reprobaverit ,  impossibile  videtur 
iilam  veritatem  catholicam  adstruere ;  metaphysice  enim  repug- 
nat  salvari  eos ,  quos  Deus ,  saltem  negative ,  a  tota  aeternitate 
reprobavit;  ad  quid  igitur  pro  istis  Chribtus  mortuus  esset,  aut 
sanguinem  fudisset  ?  ad  quid  promeruisset  gratias ,  fidem  etiain 

(1)  Inter  Opp,  S*  August.y  tom.ii,  antiquitale,  suavitate  ac  Scripturaram 
p.  824,  E.  F,  et  tom.  x,  p.  783,  nativaauctoritate  nobilissiraam,  deprae- 

(2)  Apud  Livin.  Meyer  ,  Hist,  Con-  destinatione  ad  gloriam  post  praevisa 
greg,  de  auxiliis  ,  lib.  1 ,  cap.  6 ,  inqua  merita  ,  amplecti  ac  tueri.  Quod  sane 
inter  cetera  scribit  :  Obiter  vidi ,  in  mihi  gratissimum  fuit ,  qui  nimirum 
hibliotheca  collegii  Lugdunensis  ,  trac-  eam  semper  ut  Dei  tnisericordicB  ac 
iatum  de  proedestinatione  ,*  et,  quamvis  gratice  magis  consentaneam  ,  veriorem 
nonnisi  sparsim  ,  ut  fit  ,  oculos  in  acamabilioremexistimavi;quodetiam 
eum  injicere  contigerit,  cognovitamen,  tantisper  in  lihello  De  amore  Dei  m- 
paternitatem  vestram  sententiam  illam,  dicavi. 


248  TRAGT.    DB    DEO. 

multis  ac  justificationem?  num  ut  salventur?  Sed  in  antecessum 
jam  repi  obati  sunt ;  num  ut  deteriorem  damnationem  incurrant  ? 
horret  animus  ad  tantam  blasphemiam.  Hinc  est  quod  Calvinus , 
ejusque  praesertim  fidelis  assecla  Jansenius ,  ad  istam  sententiam 
confugiant ,  ut  adstruant ,  nec  Christum  pro  omnibus  mortuum 
esse ,  nec  Deum  velle  nisi  electorum  lantum  salutem. 

585.  Ex  his  patet,  utrique  sententiae  auctoritates  et  rationum 
pondera  suffragari.  Cum  Sancta  Sedes  nullum  tulerit  circa  illas 
judicium  ,  hberum  unicuique  est  illam  sententiam  amplecti ,  quae 
magis  Scripturae ,  Patribus  ac  rationi  congruere  videbitur ,  et  ex 
ea  responsa  mutuari  ad  refellendas  fidei  impugnatorum  difficulta- 
tes ,  prout  nos  praestabimus  (1). 

586.  His  interea  quffistionibus  dimissis ,  jam  nos  convertimus 
ad  considerandas  praedestinationis  proprietates ,  quse  sunt  ejus 
certitudo  et  immutabiiitas  ex  parte  Dei  et  incertitudo  ex  parte 
nostra.  Divinse  praedestinationis  existentiam  inficiati  sunt  Pela- 
giani ;  certitudinem  et  immutabihtatem  rursum  negarunt  Pelagiani 
ac  Semipelagiani ;  Calvinus  unumquemque  fidelem  certum  esse 
debere,  et  quidem  certitudine  fidei,  de  sua  propria  praedestinatione 
affirmavit.  Adversus  quos  sequentes  statuimus  propositiones. 

(1)  Pro  utraqne  sententia  videri  inler  de  prosd,  et  reprob.   Angel,  et  hom,, 

aliospossunt  BoucatOrd.  Minim.  TheO'  sect.  ii  et  seqq.;  Vasquez  ,   disp.  89, 

logia  Patrum  ,  vol.  1,  tract.  4  ?  diss.  3,  In  i"^  part.  S,  Thom,  cap.  i  et  seqq.; 

concl.  3;  Petav.  De  Deo  ,  lib.  ix  et  x;  Frassen,    Min.   Observ.    Scotus  Aca- 

Du  Plessis  d'Argentre  ,  Commentarius  dem,  tom.  1  ,  tract.  2  ,  sect.  i  ,  q.  2  ; 

historicus   de  prcedestin.    vol.    unic.  Tournely  ,  De  Deo ,  quaest.  i4>art.  2, 

in-4°.  Tum  pro  sententia  de  praedesti-  concl.  5.  Prae  ceteris  vero  circa  men- 

nationeante  praevisa  merita,  Card.  Gotti  tem  SS.  Augastini  et  Thomae,  Car.  Jos. 

tom.  IV,  Inprim,  part,  S.  ThomoB ,  Tricassinus,   Ord.  Cap.  De  prcedesti- 

q.    3,   dub.  3  ;  Suarez ,  De  prcedett.  natione   hominum  ad  gloriam ,   vol. 

lib.  1,  cap.   8  et  seqq.;  Bellarm.  De  un.  in-4°,  Paris,  1619  ;  et  Card.  Sfon- 

grat»  et  lib,  arb.  lib.  11,    resol.  xv.  dratus,  Nodus  prcedestinationis disso- 

Pro  sententia  de  praedestinatione  post  lutus ,  vol.  un.  in-4°,  Romae  1696. 
praevisa  merita  gratiae  ,  Lessius  ^  Disp, 


PART.    IV.    CAP.    III.    DE    PRiEDESTmA.TIO]!fE.  249 

PROPOSITIO  I. 

Datur  ex  parte  Dei  veri  nominis  prcedestinatio ,  eaque   certa 
est  et  imrnutabilis. 

587.  Utraque  propositionis  pars  est  de  fide,  et  tamquam  de 
fide  propugnatur  a  S.  Augustino ,  tum  in  lib.  De  prcedest,  Safic- 
torum,  tum  in  lib.  De  dono perseverantice ,  et  alibi  passim;  cujus 
judicium  universa  approbavit  Ecclesia  ,  adversus  Pelagianos  et  Se- 
mipelagianos  (1). 

588.  Prior  itaque  propositionis  pars  sic  evincitur  ex  Scriptura  : 
Mattb.  XXV ,  34  Cbristus  electos  sic  alloquitur  :  Venite  benedicti 
Patris  mei^  possidete  paratum  vobis  regnum  a  co?isiitutione 
mundi;  sic  etiam  (  Rom.  VIII ,  29  et  seq.  )  de  praedestinatione 
ad  fidem  et  gratiam  loquens  Apostolus ,  ait  :  Quos  prcescivit  et 
prcedestinavit.,,  quos  autem  proedestinavit ,  hos  et  vocavit;  et 
quos  vocavit ,  hos  et  justificavit ;  quos  autem  justi^cavit y  illos  et 
glorificavit{^)',^  et  (Epb.  1,4)  :  Elegit  nos  in  ipso ,  ante  mundi 
constitutionem ,  ut  essemus  sancti...  pi^cedestinavit  nos.„  secun- 
dum  propositum  voluntatis  suce.  Si  igitur  nemo  venit  in  tempore 
ad  fidem  et  gratiam,  nisi  qui  praedestinatus  est  ab  aeterno  a  Deo , 
a  fortiori  nemo  venit  ad  gloriam ,  quae  fructus  est  gratise,  nisi 
ab  oeterno  praedestinatus  a  Deo. 

589.  Hinc  S.  Augustinus,  lib.  De  dono  persev. ,  cap.  XXIII, 
num.  65,  scribit  :  Veritatem  prcedestinationis  hujus  etgraticc, 
qucB  nunc  contra  novos  hcereticos  cura  diligentiore  defenditur , 
nunquam  Ecclesia  Christi  non  habuit;  et  S.  Prosper  in  Resp.  I 

(1)  Cfr.  Co//ec/. Conc. Labbei,  tom.iv,  arbitrio  crediderit ,  quam  vel  ista auc- 

col.  iGyS^adnot.  Sirmundi,  De  confirm.  toritas  continet ,  vel in  illa  synodo  con- 

Synodi ,  ubi  refertur  approbatio  synodi  stitutum  est ,  contrarium  Sedi  Aposto- 

Arausicanae  il  ,  facla  a  Bonifacio  Rom.  licce  et  universoe  per  totum  tnundum 

Pont.,  ex  duobus  codicibas  Fossatensi  Ecclesia^  te  esse  cognoscat.  Reliqnaibi 

et  Laudon.,  his  verbis  conlenta  :  In-  vide. 

hoc  loco  continetur   Synodus  Arausi-  (2)  Si  tamenhictextus,utnotatum  est, 

cana,  quam  per  auctoritatem  Sanctus  intelligendus  est  de  praedestinatione  ad 

papa  Bonifacius  confirmavit,  Et  ideo  gloriam,quodplnresinficiantur.Eumta. 

quicumque  aliter  de  gratia  et  libero  menattulimus,utmoriobtemperaremus. 


250  TRACTo    DE    DEO. 

ad  objectiones  Gallorum  ^  ait :  Prcedestinationem  Dei  nullus  Ca- 
tholicus  ncgat, 

590.  Rationem  porro  theologicam  nobis  suppeditat  S.  Thomas  , 
p.  1,  q.  23,  art.  1,  hoc  suo  ratiocinio  :  Cum  seterna  vita  sit 
finis  ,  naturas  creatae  modum  et  proportionem  excedens  ,  adeoque 
nullus  hominum  virtute  propria  pertingere  ad  illam  possit ,  ne- 
cesse  est ,  ut  ad  ipsam  homo,  quemadmodum  a  sagittario  sagitta 
mittitur  in  signum  ,  a  Deo  dirigatur ,  qui  solus  et  naturae ,  quae 
dirigitur ,  et  finis ,  ad  quem  ille  ordinatur ,  et  mediorum  ,  quibus 
ordinatur  ,  estauctor.  Hujus  autem  ordinis  ratio  ,  quae  in  tempore. 
perficitur,  cum  nihil  fiat  a  Deo,  quod  ante  ab  aeternitate  non 
definierit ,  ex  aeternitate  fuit  in  mente  Dei ;  atqui  ratio  haec 
est  prsedestinatio ;  igitur  in  Deo  est ,  eaque  ita  est  ad  salutem 
necessaria ,  ut  hanc  obtinere  nemo  possit ,  qui  non  fiierit  prae- 
destinatus. 

591.  Exinde  jam  sequitur  veritas  alterius  partis  nostrae  pro- 
positionis ,  de  certitudine  scihcet  et  immutabihtate  praedestina- 
tionis ,  ita  ut  electorum  numerus  nec  augeri  nec  minui  posit; 
quodquidemChristusipse  testatusest(Joan.  X,  27  et  28),  dicens: 
Oves  mecevocem  meam  audiunty  et  ego  cognosco  eas,  et  sequuntur 
me ,  et  ego  vitam  ceternam  do  eis;  et  non  peribunt  in  ceternum  y 
et  non  rapiet  eas  quisquam  de  manu  mea.  Horum,  ait  Augusti- 
nus  (Hb.  De  corrept,  et  grat.  cap.  VII ,  14  )  ,  si  quisquam  perit, 
fallitur  Deus ;  sed  nemo  eorum  perit  quia  non  fallitur  Deus; 
horum  si  quisquam  perit ,  vitiohumano  vincitur  Deus;  sednemo 
eorum  perit^  qi/ia  nulla  re  vincitur  Deus;  et  S.  Fulgentius  (hb. 
Defide,  cap.  XXXV)  :  Firmissime  tene ,  inquit ,  etnullatenus  du' 
hites ,  omnes ,  quos  vasa  misericordioe  gratuita  bonitate  Deus 
facit,  ante  constitutionem  mundi  i?i adoptionenifdiorum  Deiprce- 
destinatos  a  Deo,  Firmisse  tene,  neque  perire  posse  aliquem  eo- 
rumy  quos  Deus  prcedestinavit  ad  regnum  coelorufn,  nec  quem'- 
quam  eorum^  quos  non  prcedestinavit  ad  vitam ,  ulla  ratione 
posse  salvari. 

592.  Et  ratio  ex  dictis  manifesta  est;  cum  enim  praedestinatio 
sit  actus  intellectus  et  voluntatis ,  quemadmodum  inlellectus 
divinus  in  sua  praescientia  falli  -non  potest ,  sic  nec  superari  po- 


PART.    IV.    CAP.    III.    DE    PRiEDESTINATIOWE.  251 

test  ejus  voluntas,  cum  quidpiam  absolute  et  efficaciter  vult; 
vult  autem  Deus  efficaciter  et  absolute  solam  electorum  salutem , 
ergo.  Impervium  sane  mysterium ,  quod  nos  venerari  quidem 
debemus,  sed  tamen  scrutari  absque  periculo  nequimus.  Conclu- 
dimus  propterea  cum  S.  Augustino,(lib.Z>e5/3^V.  etlitt.  cap.XXXIV): 
Jam  si  ad  illam profunditatem  scriitandam  quisquam  nos  coar- 
ctet,  curilliita  suadeatur  ut  persuadeatur y  illi  autem  non  ita, 
duo  solum  occurrunt  interim,  quce  respondere  mihi  placeat :  O 
altitudo  divitiarum  I  et :  Numquid  iniquitas  apud  Deum  ?  Cui 
responsio  ista  displicet^  qucerat  doctiores  y  sed  caveat^  ne  inve- 
niat  prcBsumptiores. 

DIFFICULTATES. 

593.  Obj.  prima  adversus  priorem  partem.  Si  veri  nominis  prae- 
destinatio  ex  parte  Dei  daretur ,  plura  sequerentur  absurda;  ac 
1°  quidem  Deum  injustum  personarum  acceptorum  esse,  cum  alios 
ab  aeterno  proedestinaverit ,  alios  reprobaverit  absque  ullo  merito 
vel  demerito  electi  vel  reprobati ;  2«  bominem  sic  posse  ratiocinari : 
Velelectus  ,  seu  praedestinatus,  sum,  velnon  ;  quidquidegero,  sa- 
lutem  consequar ,  si  praedestinatus  sum ,  et  peribo,  si  non  sum  prae- 
destinatus :  aut  desperabit  ergo  ,  aut  aget  quidquid  lubet ;  3°  lap- 
sis  curam  adimi ,  ac  Sanctis  occasionem  temporis  aiferri ,  cum  in 
utraque  parte  superfluus  sit  labor ,  si  neque  rejectus  ulla  industria 
possit  intrare  ,  neque  electus  ulla  negligentia  possit  excidere.  Me- 
rito  4»  propterea  monacbus  ille  Adrumetinus,  de  quo  loquitur 
S.  Augustinus  (lib.  De  dono  perseverantice ,  cap.  XV),  monaste- 
rium  suum  deseruit ,  ut  saeculi  deliciis  indulgeret. 

594.  Resp.  Ney.  antec,  Ad  primam  sequelam,  Dist.  Si  Deus 
aliquid  hominibus  deberet,  conc;  si  nibil  bominibus  debet,  suh- 
dist.;  si  aliquos  prae  aliis  eligeret  vel  praedestinaret  ante  praevisa 
merita  gratiae;  tra7is.  (I);   si  post  praevisa  merita  gratiae,  neg, 

(1)  Etsi  a  nobis  non  in»probetor  sen-  tamen  cnm  longe  commodior  solvendis 

tentia  illorum  Theologorom  ,  qui  ina-  novatorum  difiicnllalibos  altera  senten- 

daequatampraedestinationem  adgloriam  tia  nobis  videatur ,  hinc  est  quod  hac 

ante  praevisa  merila  gratia  lueutur  ,  at-  utamar  ad  rem  nostram ;  cum  atraqne 


252 


TB.AGT.    DE    DEO. 


In  hac  enim  sententia  Deus  neminem  vel  eligeret  vel  reprobaret , 
nisi  post  praevisum  bonum  usum  vel  contemptum  gratiae,  quse 
supponitur  omnibus  praesto  esse,  ex  allata  S.  Thomag  doctrina  ; 
quod  etnos  suo  loco  ostendemus.  Et  tunc  cessat  omnis  difficultas, 
quae  nulla  aha  superesse  potest ,  quam  illa,  quae  oritur  ex  prae- 
scientia  hberarum  hominis  actionum ,  quaeque  solvenda  est  juxta 
ea,  quae  superius  dicta  sunt,  ubi  de  scientia  Dei  egimus. 

595.  Ad  2"^,  Pariter  dist,  Si  prajdestinatio  supponatur  ante 
prsevisa  merita  graliae,  trans. ;  si  post  praevisa  merita  gratiae, 
neg,  In  hac  enim  hypothesi  ad  propositum  dilemma  respondetur : 
Eris  praedestinatus  ,  si  bene  vixeris  juxta  gratiam  tibi  collatam  ,  et 
perseveraveris  cum  eadem  usque  in  finem*,  si  male  vixerit  et 
voluntarie  gratiam  respueris ,  damnaberis ;  sicut  si  aegrotus  dice- 
ret :  Vel  vaietudinem  sum  recuperaturus ,  vel  non;  si  primum, 
sive  sumam  sive  non  sumam  amaram  hanc  potionem ,  convales- 
cam;  si  allerum ,  sive  sumam  sive  non ,  tamen  moriar  ,  ipsi  enim 
responderemus  :  Convalesces  ,  si  acceperis  potionem  seu  pharma- 
cum  ;  morieris  ,  si  recuses. 

596.  Atque  hinc  jam  responsio  patet  ad  tertiam  et  quartam 
sequelam,  quee  opponebantur;  omnes  enim  ejusmodi  argumenta- 
tiones  peccant  eo  vitio,  quod  logici  vocant  a  falso  supponente  ^ 
aut  ab  ignorantia  elenchi. 

597.  Inst.  primo.  Praedicta  incommoda  urgeri  seque  possunt 
quoad  praidestinationem  in  causa ;  unusquisque  enim  sic  posset 
argumentari :  Vel  sum  praedestinatus  ad  gratiam ,  praesertim  effica- 
cem  ,  et  perseverantiam  ,  vel  non  ;  si  primum  ,  quidquid  egero,, 
tandem  consequar  illam ,  et  salvus  ero ;  si  secundum ,  quidquid 
egero ,  damnabor;  ergo. 

598.  Resp.  Neg.  antec.  Ad  propositum  dilemma ,  Dist.  Si  effi- 
cacia  gratiae  et  perseverantia  repetenda  esset  a  praedeterminatione 
physica,  seu  ab  intrinseco,  trans.;  si  a  proeviso  tantum  hominis 
consensu,  seu  ab  extrinseco  ,  neg.  In  hac  siquidem  sententia  ,  ut 

catbolica  sit  ,  ideoqae  libernm  sitalte-     ficaltates  aeqae  solvere  ac  enodare,  ea- 
rutram    in    sabsidiam  adbibere.   Qui     dem  utiqae  uti  poterit. 
vero  putat  se  posse  priori  sententia  dif- 


PART.    IV.    CAP.    III.    DE    PR^DESTINATIONE.  253 

diximus,  supponitur  Deum  omnibus  dare  vel  offerre  gratias 
sive  proxime  sive  remote  sufficientes  tum  ad  fidem ,  tum  ad  sa- 
lutem ;  si  homo  proinde  his  consenserit  et  oraverit ,  alias  obtine- 
bit,  ipsamque  consequetur  perseverantiam ;  quod  si  secus  fecerit , 
sibi  soli  imputare  debet ,  si  perierit.  En  verba  S.  Augustini ,  qui 
in  lib.  De  corrept.  et  grat.  inter  cetera  haec  liabet  :  0  homo,  in 
prceceptione  cognosce ,  qiiid  debeas  habere;  in  correptione  cog^ 
nosce^  tuo  te  vitio  non  habere;  in  oratione  cognosce  y  unde  acci^ 
pias ,  quod  vis  habere . 

599.  Inst.  secundo.  Saltem  quod  ahquis  accipiat  a  Deo  gratiam, 
ut  praevisam  efficacem ,  provenit  ex  peculiari  Dei  erga  ipsum  elec- 
tum  prsedilectione ,  cujus  praedilectionis  defectu  tali  gratia  caret 
reprobus ;  ergo. 

600.  Resp.  Dist.  antec.  Sed  absque  aliorum  prsejudicio ,  conc; 
cum  aliorum  praejudicio  ,  neg.  Fatemur  quidem ,  ex  pecuHari  Dei 
praedilectione  effici ,  ut  electus  talem  gratiam  ,  prsesertim  finalis* 
perseverantiae  ,  consequatur ;  cum  tamen  Deus  nihil  cuipiam 
debeat  ,  si  alicui  non  dat  gratiam  ut  praevisam  efficacem ,  quid 
inde  adversus  Dei  justitiam  aut  misericordiam  sequitur ,  si  gratia, 
a  Deo  reprobo  concessa,  sufficientissima  ex  se  sit  ad  opus  bonum 
obtinendum  et  ad  perseverandum ,  et  ex  pura  mahtia  recipientis , 
seu  potius  respuentis,  effectum  non  habeat?  Profecto  non  Deo, 
sed  sibi  reprobus  imputare  debet ,  quod  restiterit  eidem  gratiae  , 
qu3e  prsevisa  est  inefficax  ex  solo  abusu  ejus,  cui  confertur  (1). 
Hinc  rursum  optime  S.  Augustinus  :  Deserunt  et  deseruntur , 
deseruit  et  desertus  est  (2). 

601.  Obj.  secunda,  adversus  alteram  conclusionis  partem.  Quod 
potest  amitti  et  recuperari ,  non  est  certum  et  immutabile ;  at- 
qui  tahs  est  praedestinatio ;  dicitur  enim  1°  Apoc.  III ,  11 ,  de  co- 

(1)  Si  qmd  ef&ceret  adversarioram  semperjusteque  vivatur ;  et  Enarr.in 
difficaltas ,  evinceret  Deum  semper  ad  Ps,  cxlv,  num.  29  :  Non  enim  dese- 
maximum  beneiicium  conferendum  te-  ret,  inquit ,  opus  suum  ,  nisi  ab  opere 
neri ,  scilicet  inducerel  optimismum  ;  suo  deseratur ;  et  in  lib.  De  correp» 
quod  est  absurdum.  et  gratia  ,  cap.  i3  :  Desserunt  et  de- 

(2)  De  nat.  et  grat.  cap.  26  :  Non  seruntur, 
deserit,  inquit ,  nisi  deseratur  ,  utpie 


254  TRACT.    DE    DEO. 

rona,  quae  esl  efFectus  praedestinationis  :  Tene  quod  habes ,  ut 
nomo  accipiat  corojiam  tuam ;  2°  sane  homo  priedestinatus  potest 
mori  in-statu  peccati  ^  ergo. 

602.  Resp.  Neg.  min.  Ad  1°^,  Dist,  cum  S.  Thoma,  p.  l, 
q.  23 ,  art.  6 ,  ad  1"".  Si  corona  ahcui  destinata  sit  ex  merito 
gratiae  ,  et  in  actu  primo ,  C07ic,;  si  ex  praedestinatione  divina  ,  et 
in  actu  secundo,  neg,  Primo  enim  sensu  tantum  corona  potestv 
vel  acquiri  vel  amitti. 

603.  Ad  2«i, /le^.  Implicat  enimquempiam  adgloriampraedes- 
tinatum  esse  ac  mori  in  statu  peccati ;  esset  enim  et  non  esset 
praedestinatus. 

604.  Inst.  primo.  Possunt  aliqui  saltem  de  Hbro  vitae  ,  seu  de 
praedestinatorum  numero,  deleri ;  sic  Moyses  ,  Exod.  XXXII ,  31  et 
32  :  Aut  dimitte  eis  hanc  noxam ,  aut  si  non  facis^  dele  me  de 
libro  tuo,  quem  scripsisti;  et  David,  Ps.  LXVIII,  29  :  Deleantur 
de  libro  viventium,  etcumjustis  non  scribantur ;  Joan.  XVH,  12  : 
Quos  dedisti  mihi ,  custodivi;  et  nemo  exeisperiit  nisi  filius  per- 
ditionis^  demum  S.  Petrus ,  Ep.  II,  cap.  I,  v.  10  :  Satagite,  ut 
per  bona  opera  certam  vestram  vocationem  et  eleciioiiem  facia" 
tis.  Ergo  prsedestinatio  nec  certa  nec  immutabilis  est  ;  prout 
2<>  ratio  ipsa  confirmat ;  si  enim  taUs  esset ,  inferret  necessi- 
tatem ;  ergo.  ' 

605.  Resp,  ad  1°^,  cum  S.  Thoma,  q.  24,  art.  1  et  3,  Dist, 
antec.  Si  per  librum  vitae  veniat  notitia  eorum ,  qui  ordinantur 
ad  vitam  aeternam ,  conc. ;  si  veniat  notitia  salvandorum  in  actu 
secundo,  neg.  Et  sic  omnia  Scripturarum  teslimonia  de  libro  vitae 
primo  sensu  accepto  exponi  debent;  si  tamen  in  omnibus  ad- 
ductis  testimoniis  sermo  est  de  praedestinatione ,  quod  plures  ne- 
gant;  sermo  enim  potius  est  vel  de  vita  praesenti,  ut  in  Exodo, 
vel  de  censu  verorum  Israelitarum ,  ut  in  Psalmo ,  etc. 

606.  Ad  2«» ,  Dist.  Inferret  necessitatem  consequentem ,  conc; 
antecedentem  ,  neg,  Ut  enim  ratiocinatur  S.  Th.  q.  23 ,  art.  6  : 
Praedestinatio  est  part  providentiae  ,  quae  non  easdem  omnibus 
effectibus  causas  praeparavit ,  sed  aUis  necessarias ,  ut  ex  necessi- 
tate  fierent ,  aliis  vero  contingentes  et  liberas ,  ut  non  fierent  ex 
aecessitate ,  sed  contingenter  et  libere;   et  tamen  providenti» 


PART.    IV.    GAP.    III.    DE    PRJEDESTINATlOnE.  255 

ordo  est  infallibilis.  Sic  igitur ,  concludit ,  et  ordo  prcBdestina^ 
tionis  est  certus ,  et  tame7i  lihertas  arbitrii  non  tollitur ,  ew  qua 
contingenter  provenit  prcedestinationis  effectus. 

PROPOSITIO  II. 

Netno  absque  speciali  revelatione  certus  esse  potest  de  sua 
prwdestinatione, 

607.  Propositio  de  fide  est.  His  enim  verbis  Concilium  Trid. 
eam  definivit,  Sess.  VI,  can.  16  \  Si  quis  magnum  illud  usquet 
in  finem  perseverantice  donum  se  certo  habiturum  ahsoluta  et 
infallihili  certitudine  dixerit^  nisi  hoc  ex  speciali  revelatione  di. 
dicerity  anathema  sit;  et  cap.  XII  ejusdem  Sessionis  jam  docue- 
rat  :  Nisi  ex  speciali  revelatiofie  sciri  non  potest ,  quos  Deus 
sibi  elegerit. 

608.  Probatur  autem  tum  ex  Scriptura  ,  tum  ex  Patribus. 
Aposlolus  enim  ait  (Rom.  XI,  20)  :  Tu  fide  stas ,  noli  altum 
sapere  y  sed  time;  et  (I  Cor.  X,  12)  :  Qui  se  existimat  stare ,  vi- 
deat  ne  cadat.  Hinc  concludit  (Philipp.  II,  12)  :  Cum  metu  et 
tremore  salutem  vestram  operamini. 

609.  S.  Augustinus,  ut  excitet  fideles  ad  orandum,  et  sic  ob- 
tinendum  perseverantiae  donum,  ita  loquitur  in  lib.  J)e  corrept, 
et  grat,  cap.  XIII  :  Quis  enim  ex  multitudine  fidelium,  quam- 
diu  in  hac  mortalitate  vivitur  in  numero  prcedestinatorum  se 
esse  prcesumatl 

610.  Ratio  demum  theologica  id  ipsum  confirmat.  Cum  enim 
praedestinatio  actus  sit  liber  divinae  voluntatis ,  nemo  eum  cog- 
noscere  potest  independenter  a  divina  manifestatione ;  ergo. 

DIFFICULTATES. 

611.  Obj.  Scriptura  ubique  supponit,  nos  certos  esse  posse  de 
praedestinatione  nostra ;  Christus  enim  1°  Marc.  XI ,  24  :  Omnia 
qucecumque  orantes  petiiis  y  inquit,  credite  y  quia  accipietis ; 
ergo  et  ipsam  perseverantiam.  Quod  2°  magis  aperte  adhuc  tradit 
Apostolus(Rom.  VIII  ,16),  dicens  :  Spiritus  testimonium  reddit 


256 


TRAGT.    DE    DEO, 


spiritui  nostro ,  quod  sumus  filii  Dei,  Siautemfiliiy  ethceredes , 
hceredes  quidem  Dei,  cohceredes aiitem  Christi;  3oacI  Thess.  I,  4  : 
Scientes  ,  fratres ,  dilecti  a  Deo ,  electionem  vestram.  4»  Nil  mi- 
rum  proinde ,  si  de  se  ipso  scribere  potueril ,  II  Tim.  IV  ,  8  :  Re- 
posita  est  mihi  corona  justitice*  5°  Apostolo  Paulo  consonat 
S.  Joannes,  Epist.  I,  cap.  V,  13,  dicens  :  Hcec  scribo  vohiSy  ut  scia- 
tis ,  quoniam  vitam  habetis  ceternam,  qui  creditis  in  nomine 
Filii  Dei;  ergo. 

612.  Resp.  Neg.  antec.  Ad  l^ ,  Dist.  Si  certi  essemus  nos  bene 
orare  ac  perseveraturos  in  eadem  oratione ,  conc;  si  et  lioc  in- 
certum  sit ,  neg.  Jam  vero  quid  oremus  sicut  oportet^  nescimus , 
inquit  Apostolus  (Rom.  VIII,  26). 

613.  Ad  2™  ,  Disf.  Si  filii  ethceredes^  quoad  jus  actuale  ,  conc; 
quoad  perseverantiam  finalem in  tali jure,  neg.  Addatur  nos  minime 
certo  scire ,  utrum  hic  et  nunc  simus  filii  Dei,  seu  gratia  sanc- 
tificante  praediti. 

614.  Ad  3"*,  Dist.  Electionem  vestram  ad  vocationem  fidei , 
conc;  ad  gloriam ,  subdist.  Inspe,  conc;  mre,neg. 

615.  Ad  4*»,  Dist.  Reposita  est  coronabene  certantibus  usque 
in  finem ,  prout  de  se  sperabat  Apostolus  ,  conc;  absolute  ,  neg. 

616.  Ad  5°^ ,  Dist,  Inchoative,  per  vocationem  ad  fidem,  et 
fortasse  etiam  per  gratiam  ,  quam  supponebat  Joannes  inesse 
fidelibus,  conc;  in  re,  neg.  Et  sane  quot  sunt,  qui  ad  tempus 
credunt  et  diligunt ,  et  tempore  tentationis  recedunt  et  pereunt? 

ARTICULUS  II. 

De  causis  et  effectu  prcedestinationis. 

617.  Breviter  nos  ab  his  expediemus ,  cum  magna  ex  parte , 
quae  dicenda  hic  essent ,  praeoccupata  jam  fuerint.  Haec  autem 
addimus  ad  pleniorem  argumenti,  de  quoactum  est,  cognitionem. 

618.  Dum  inquiritur  in  causas  praedestinationis  ,  sensus  hujus 
qugestionis  non  est  de  causa  physica,  ac  de  ea  quae  dicitur  a 
priori ;  ut  enim  observat  S.  Thomas  ,  p.  1 ,  q.  23  ,  art.  5  : 
Nullus  fuit  ita  insance  mentis ,  qui  diceret  ^  merita  esse  causam 
divince  prcedestinationis  ex  parte  actus  proedestinatitis ;  sed  hoc 


PART.    IV.    CAP.    III.    DE    PR^DESTINATIONE.  257 

suh  qiicestione  vertitur,  ntrum  ex  parte  effectus  prcedestinatio 
habeat  aliquam  causam ;  et  hoc  est  qucerere ,  utrum  Deus  prceor- 
dinaverit  se  daturum  effectum  prcedestinationis  alicui  propter 
merita  aliqua.  Desola  propterea  causa  morali  ac  tneritoria  agitur. 

619.  Jam  recensuimus  circa  ejusraodi  causam  errores  Pela- 
gianorum  ac  Semipelagianorum ,  nec  non  diversa  scbolasticorum 
placita  circa  praedestinationem  inadaequate  sumptam  in  ordine 
intenlionis.  Superest  propterea  ,  ut  addamuscausam  finalem  prai- 
destinationis  esse  gloriam  Dei ,  efficientem  esse  aeternum  Dei 
decretum ,  meritoriam  externam  seu  principalem  esse  merita 
Christi ,  meritoriam  internam  ,  seu  secundariam ,  saltem  quoad 
executionem  ,  esse  merita  supernaturalia  ipsius  prsedestinati. 

620.  Quod  vero  attinet  ad  prsedestinationis  effectus ,  notandum 

est ,  duas  conditiones  requiri  ad  hoc  ,  ut  aliquid  inter  prsedes- 

tinationis  effectus  recenseri  possit,  1»  ut  sit  a  Deo  tamquam  causa 

praedestinante ;  nisi  enim  oriatur  a  prsedestinatione  tamquam  a 

causa ,  non  potest  esse  ejus  effectus ;  2°  ut  cum  gloria  coelesti 

connexionem  habeat ,  et  ad  eam  actu  de  facto  perducat.  Hmc 

proedestinationis  effectus  sunt  vocatio,  justificatio  et  glorificatio, 

juxta  illud  ApostoH  (Rom.  YIII)  :   Quos  prcedestinavit ,  hos  et 

vocavit;  et  quos  vocavit,  hos  et  justificavit ;  quos  autem  justifl^ 

cavit ,  illos  et  (jlorificavit.  Inler  praedestinationis  effectus  recen- 

sentur  deinde  naturalia  illa  bona ,  quae  ex  speciaH  Dei  Providentia 

et  amore  ad  yitam  scternam  ordinantur,  cujusmodi  sunt  inge- 

nium,  bona  indoles,  etc.  dicente  eodem  Apostolo  (loc.  cit. )  :  Di- 

ligeniibus  Deum  omnia  cooperatitur  in  bonum  iis y  qui  secun- 

dum  propositum  vocati  sunt  sancti.  Recensentur  demum  mala 

poenae ,  et  juxta  ahquos  ipsa  mala  culpge  ,  seu  peccata  ,  non  qui- 

dem  per  se  et  ratione  sui,  sed,  ut  aiunt,  per  accidens ,  ratione 

nempe  subsequentium  bonorum ,  quae  Deus  sua  misericordia  ac 

virtute  ex  iUis  novit  eruere  ,  juxta  illud  S.  Augustini  {^De  civ.  Dei, 

lib.  XIV,  cap.  XIII)  :  Audeo  dicere^  superbis  esse  utile  cadere 

in  aliquod  apertum  manifestumque  peccatum ;  unde  sibi  dis- 

pliceant y  qui  jam   sibi  placendo   ceciderant^    Salubrius  enim 

Petrus  sibi  displicuit ,  quando  flevit ,  quam  sibi placuit ,  quando 

prcesumpsit,  Hoc  dicit  et  sacer  psalmus  :  Imple  facies  eorum 

T.  IL  17     • 


258  TRAGT.    DE    DEO. 

ignominia  ,  et  qucerent  nomen  tuum,  Domine.  tdest :  ut  tu  eis 
placeas  y  qticerentibus  nomen  tuumy  qui  sibi  placuerunt,  quw 
rendo  suum.  Qui  plura  cupit,  consulat  Suarez  ,  De  effectibus 
prcedestinationis ,  lib.  IIL 

CAPUT  IIL 

DE    KEPROBATIONE. 

621.  Reprobatio  idem  est  ac  rejectio:  definitur  autem  a  Ma- 
gistro  Sentent.  lib.  I ,  dist.  XI :  Prcescientia  inicjuitatis  quorum- 
dam,  et  fyrceparatio  damiiationis  eorumdem,  Hacc  autem 
definitio  soli  competit  reprobationi  positivae ;  quse  tres  actus  com- 
plectitur,  permissionem  culpge,  negationem  gratioe  efficacis  ad 
resurgendum  ab  eadem  culpa ,  decretum  damnationis.  Ex  quibus 
patet  reprobationis  causam  proximam  aliam  non  esse  nisi  pecca- 
tum.  In  quo  magna  est  Catbolicorum  omnium  consensio  adversus 
Calvinistas  et  Praedestinatianos. 

622.  Verum  magna  lis  fervet  inter  tbeologos  relate  ad  repro- 
bationem  negativam ,  num  scilicet  in  primis  detur  baec  negativa 
reprobatio ,  quae  juxta  aliquos  consistit  in  Dei  decreto  excludendi 
aliquos  a  gloria ,  tamquam  a  beneficio  indebito ,  ex  sola  sua  vo- 
luntate  ,  ante  praevisum  quodcumque  eorum  peccatum ,  sive  ori- 
ginale  sive  actuale;  quin  tamen  positive  addicat  vel  destinet 
quempiam  ad  poenas ,  nisi  ex  praeviso  peccato  ;  in  quo  difTerunt 
a  Praedestinationis^l).  Juxta  alios  vero  consistit  in  sola  exclusione 
a  gloria  absque  decreto  aliquo  positivo ;  et  solum  negative  se 
babet,  quatenus  Deus  aliquos  non  praedestinat  ad  gloriam  (2). 
Harum  opinionum  fundamentum  pendet  ex  sententia ,  quam  isti 

(1)  De  erroribus  Prsedestinatianoruin  vel  in  se ,  vel  saltem  inradice^  sea 
cons.  Petavius  ,  De  Incar.  lib.  xui  ,  causa  remola ;  alii  a  sola  voluntate  Dei , 
cap.  6  ct  seqq.  negalive  se  liabentis  respectu  non  elec- 

(2)  Hxc  sententia  communis  est  om<  torum  ,  ob  rationes  sea  motiva  nobis 
nibus  theologis  ,  qui  propugnant  gra-  ignola ,  etc.  Gfr.  Suarez ,  De  reprob, 
tnitam  praedestinationem  ad  gloriam  ;  lib.  v ,  cap.  5 ,  nnm.  i  et  seqq.  prx- 
<]aam  alii  repetunt  a  peccato  originali  sertim  nam.   ii. 


PART.    IV.    CAP.    III.    DE    REPROBATIONE, 


25d 


theologi  tuentur ,  de  gratuita  electione  ad  gloriam,  seu  ante  prae- 
visa  merita  gratiee. 

623.  Qui  vero  adstruunt  praedestinationem  inada^quatam  post 
praevisa  ejusmodi  merita  ,  nullam  agnoscunt  negadvam  reproba- 
tionem ,  quoe  consistat  in  exclusione  a  gloria  ,  sive  ista  fiat  actu 
positivo,  sive  negativo;  sed  contendunt  neminem  excludi  a  glo- 
ria  nisi  ex  praeviso  aliquo  peccato ,  originali  quidem  in  infantibus 
decedentibus  absqueBaptismo,  actuali  autem  in  lidelibus  adultis, 
originali  simui  et  actuali  in  infidelibus.  Adeo  ut  unum  idemque 
sit  excludere  a  gloria  et  poenis  addicere  ex  praevisione  culpae  (1). 

624.  Attamen  sive  admittatur  sive  rejiciatur  haec  negativa 
reprobatio ,  cum  reprobatio  positiva  quae  supponit  peccatum  ut 
causam  proximam,  exigat  causam  remotam  et,  ut  vocant,  radi- 
calem  ,  quae  consistit  tum  in  decreto  perniissivo  peccati,  seu  non 
dandi  gratiam  efficacem  ad  ipsum  impediendum  ,  nec  concedendi 
gratiam  ad  resurgendum  a  tali  peccato,  hic  rursum  disceptant 
theologi ,  unde  repetenda  sit  hsec  Dei  circa  reprobos  agendi  ratio ; 
num  scilicet  a  sola  ejus  voluntate,  num  a  defectu  gratiae ,  num 
etiam  a  peccato  originali ,  licet  deleto ,  influente  tamen  ut  causa 
reraota.  Ac  demum  ,  admissis  etiam  tribus  his  causis ,  disputant 
circacausam  principalem,  quaenam  scihcet  exhis  causis  censenda 
sit  radix ,  ex  qua  ceterae  profluant. 

625.  Nos ,  hisce  domesticis  concertationibus  dimissis ,  unice 
incumbimus  in  adstruenda  veritate  cathohca  adversus  Praedes- 
tinatianos,  tum  veteres  tum  recentiores ,  qui  impie  contendunt 
Deum  pro  arbitrio  suo  homines  ante  quamcumque  culpae  praevi- 
sionem  praedestinasse  ad  aeternum  interitum.  Ex  quo  inferunt, 
Deum  his  denegare  fidem  et  omnem  gratiam ,  eosque  necessitate 
ad  peccandum  compellere ,  decipere  et  iis  illudere ;  Sacramenta 

(1)  Cfr.   Petav.    De   Deo  ,   lib,  x,  gratiam  dare  ,  nullam  esse  reprobatio- 

cap.  3  et   4)  Ql>i  ex  Scriptara   atque  nem  merenegalivam  ;  araoremetodiam 

exPatram  grajcoram  et  latinoram  com-  Dei  intelligendum  esse  de  praesenti  ho- 

mnni   doctrina   ostendit  ,   Deum  velle  minum   statu  ;    non   posse    baptizatos 

omnes   homines  salvos  fieri   voluntate  propter  massaj  vitium  et  peccatam  ori- 

efficaci ,  licet  conditionata ;  Deum  om-  ginale  reprobari. 
nes  diligere  ,  odisse  neminem  ;  omnibus 

17. 


260  TRAGT.    DE    DEO. 

relate  ad  hos  reprobos  sterilia  ac  nuda  signa  esse.  Ita  Calvinus 
passim ,  apud  Bellarminum,  lom.  IV,  Controv,  lib.  II ,  De  statupec" 
cati,  cap.  III,  nec  non  apud  PetaAium  ,  De  Deo ,  lib.  X,  cap.  VI 
et  seqq. 

626.  Non  tamen  sibi  semper  constitit  Calvinus,  prout  baereticis 
omnibus  mos  est ;  alibi  enim  videtur  in  peccatum  originale  tam* 
quam  in  causam  rejicere  hominum,  etiam  fidehum,  reproba- 
tionem,  peccandi  necessitatem,  aliaque  nuper  recensita.  Huic 
posteriori  sententiae  Jansenius  subscribit ;  subscribunt  pariter  re- 
centiores  Calvinistae,  Gomaristae  nuncupati,  ut  patet  ex  actis 
synodi  Dordrectanae  (1).  Qui  primae  sententiae  Calvini  adhserent , 
antelapsarii  vocantur ;  qui  posteriorem  sequuntur ,  postlapsarii 
seu  superlapsarii  audiunt. 

PROPOSITIO. 

Impium  est  asserere  Deum  ex  solo  beneplacito  aliquos  homines 
positivereprobasse  ,  atque  oeternis  suppliciis  destinasse ,  absque 
prcevii  peccati  prcevisione. 

627.  Impia  enim  censeri  debet  sententia,  quaeaperte  repugnat 
Scripturae  ,  traditioni  universae  ,  ipsique  sanae  rationi.  Talem  vero 
esse  Calvini  ac  Praedestinatianorum  sententiam  ,  sic  ostendimus  : 
Scriptura  in  primis  tradit  :  Deus  mortem  non  fecit,  nec  lcetatur 
inperditione  vivorum ,  ut  Sap.  I,  13, ;  ac  ibid  XII,  25  ,  rationem 
addit,  sic  Deum  alloquens  :  Diligis  omnia  ,  quce  sunt^  etnihil 
odisti  eorum,  quce  fecisti,  Docet  prseterea  Scriptura,  Deum  nolle 
aliquos perire  (II  Pet.  III ,  9)  ;  nolle  mOrtem  impii ,  sed  utmagis 
convertatur  et  vivat  (  Ezech.  XVIII ,  23)  ;  ergo  a  fortiori  Deus 
neminem  reprobat  ac  poenis  aternis  destinat  absque  praevisione 
peccati.  Tertio  denique  Scriptura  nullara  unquam  aliam  causam 
assignat  tum  irae  et  indignationis  Dei ,  tum  aeternae  damnationis  , 
praeter  peccatum.  Apostolus  enim  ait(Rom.  II,  8  et  9)  :  lis,  qui 
sunt  ex  contentione ,  et  non  acquiescunt  veritati ,  credunt  autem 
iniquitati )  ira  et  indignatio,  Tribulatio  et  angustia  in  omnem 

(1)  Part.  1,  sess.  99,  p.  288,  apud  Pelav.  Deprced.  lib.  x,  cap.  11  ,§  i5. 


PART.    IV.    CAP.    III.    BE    REPROBATIONE.  261 

animam  hominis  operantis  malum ;  et  Christus  (Mattli.  XXV,  41)  : 
Biscedite  a  me  maledicti  in  ignem  ceternum  ^  qui  paratus  est 
diabolo  et  angelis  ejus.  Esurivi  enim,  et  non  dedistis  mihi  man- 
ducare;  ergo  ex  verbis  Christi  unica  ratio,  cur  in  istos  reprobos 
damnationis  feratur  sententia ,  est  neglectus  bonorum  operum , 
ad  quye  ipsi  tenebantur. 

628.  Patres  unanimiter  reprobationis  causam  ,  non  in  volunta- 
tem  Dei ,  sed  in  hominum  peccata  praevisa  rejiciunt ;  nos  unum 
laudamus  Augustinum ,  qui  hb.  III  Contra  Julianum  scribit  : 
Bonus  est  Deus ,  justus  est  Deus ;  potest  aliquos  sine  bonis  me- 
ritis  liberare ,  quia  bonus  est^  non  potest  quempiam  sine  malis 
meritis  damnare,  quia  justus  est  (1). 

629.  Ratio  demum  theologica  multiplex  est.  Ac  l^  quidem 
petitur  ex  voluntate  Dei  salvandi  omnes ,  et  omnes  ad  aeternam 
felicitatem  perducendi ,  quantum  in  ipso  est ,  si  homines  illud  vitio 
acmalitia  sua  non  impedirent,  prout  superius  ostendimus.  Peti- 
tur  2o  ex  divina  misericordia  et  justitia  ,  quae  sunt  universae  viae 
Domini ;  ex  neutrius  enim  vi  potuit  Deus  hominem  sempiterno 
exitio  devovere  absque  ipsius  culpa :  non  ex  misericordia,  ut  patet ; 
non  ex  justitia  ,  quae  poenam  non  decernit  nisi  ex  culpa.  3°  De- 
mum  petitur  ex  ejusagendi  ratione  in  tempore.  Deus  neminem  in 
tempore  damnat,  nisi  ahqua  praecesserit  culpa ;  ergo  neque  ab 
aeterno  ad  poenam  quempiam  praedestinavit ,  nisi  supposita  culpa. 

630.  Quod  autem  Deus  neminem  praedestinaverit  ad  pecca- 
tum ,  ideoque  non  sit  auctor  peccati ,  et  homo  libero  polleat 
arbitrio ,  etiam  supposito  peccato  originali ,  id  a  nobis  suo  loeo 
ostendetur. 

DIFFICULTATES. 

631.  Obj.  Scriptura  nullam  aliam  assignat  causam  hominum 
reprobationis  praeter  unam  Dei  voluntatem.  Apostolus  enim 
Rom.  IX,  11  et  seqq.  haec  aperte  habet  :  Cum  enim  nondum 
nati  fuissent y  aut  aliquid  bo?ii  agissent  aut  mali  [^ut  secundum 

(1)  Cons.  Petav,  De  Deo ,  loc.  cit.  ii ,  lib.  iii ,  cap.  3  ,  q.  i  ;  Toarnely  ,  De 
niet  IV ;  Becanus,  Manuale  Controv,      Deo ,  q.  xxiii  ,  art.  2  ,  conclas.  v*. 


262  TRACT.    DE    LEO. 

electionem  propositum  Dei  maneret),  non  ecv  operibm,  sed  ear 
vocante  dictum  est  ei :  Quia  major  serviet  minori^  sicut  scrip^ 
tum  est :  Jacob  dilexi,  Esaii  autem  odio  habui;  tum  v.  16  : 
Igitur  no7i  est  volentis ,  neque  currentis ;  sed  miserentis  est  Dei; 
ac  propterea  de  Pharaone  v.  17 ,  ex  nomine  ipsius  Dei  scribit : 
Quia  in  hoc  ipsum  excitavi  te,  vt  ostendam  in  te  virtutem 
tneam;  et  clarius  adhuc  v.  18  :  E?^(/o  cujus  vult  miseretur,  et 
quem  vidt  indurat;  ac  demum  concludit  v.  21 ,  rationem  red- 
dens  :  An  non  habet  potestatem  figulus  hiti,  ex  eadem  massa 
facere  aliud  quidem  vas  in  honorem ,  aliud  vero  in  contume" 
liam  ?  Ergo  ab  una  Dei  voluntate  reprobatio  repeti  debet. 

632.  Resp.  Dist.  afitec.  Reprobationis  a  gratia  vocationis  ac 
fidei ,  conc;  a  gloria,  neg.  Scopus  enim  Apostoli  in  tota  hac 
epistola  est ,  ostendere  vocationem  ad  gratiam  esse  prorsus  gra- 
tuitam  ,  non  autem  ex  praecedentibus  meritis  ,  qucC  neque  in 
gentihbus  ,  neque  in  Judaeis  ulla  erant ,  vel ,  si  quae  erant ,  mala 
erant.  Hinc,  cum  omnes  pariter  sub  peccato  essent,  et  egerent 
gloria  Dei ,  Deus  ,  qui  liber  omnino  est  in  dispensatione  bonorum 
suorum,  gentilium  misertus  est ,  et  vocavit  eos  misericorditer; 
Judjfios ,  generatim  saltem ,  juste  reprobavit  ob  ipsorum  incre- 
duhtatem  ;  sicut  in  temporaii  benedictione  et  Patriarcharum  serie , 
in  pari  conditione ,  pra^tulit  Jacob  fratri  suo  Esau ;  sicut  Pha- 
raonem  illum  in  propria  induratione  rehquit ,  Nabuchodonosoris 
autem  misertus  est ;  prout  demum  ex  duobus  peccatoribus ,  qui 
luto  vihores  sunt ,  alterum  assumit  ad  gratiam  ex  misericordia  y 
alterum  relinquit  in  peccato  exjustitia;  ut  non  glorietur  omnis 
caro  in  conspectu  Dei. 

633.  Ex  his  duo  nobis  colligenda  sunt.  Ac  1°  si  comparative 
quaeratur ,  cur  e  duobus  peccatoribus  ,  vel  solo  originah  vel 
etiam  actuali  peccato  infectis  ,  Deus  uni  majorem  exhibeat 
misericordiam  quam  alteri  ,  non  aham  esse  causam  quam  Dei 
voluntatem.  Huc  spectat  iliud  Apostoli  :  0  altitudo  l  2«  Si  seor- 
sim  quaeratur  ,  cur  Deus  hunc  vel  illum  repeilat  a  justitia  vel 
gloria ,  veram  causam  esse ,  quia  peccator  est  et  impius.  Hinc 
S.  Augustinus  hanc  rationem  assignat,  cur  Deus  Esaii  odio  ha- 
buerit,  hb.  I  Jd  Simplioianum ,  cap.  H,  scribens  :  Deus  non 


PART.    IV      CAP.    III.    DE    REPROBATIONE.  263 

odit  Esail  hominem;  sed  odit  Esail  peccatorem.  Sic ,  ad  hoc  ut 
respondeat ,  cur  Deus  hujus  aut  illius  non  miseretur,  haec  habet, 
Epist,  XV \  Quibus  Deus  tnisericordiam  non  impertitur ;  iitnon 
impertiatur,  merentur.  Cur  Deus  induret  aliquos ,  respondet 
ibid.  :  Qucerimus  meritum  indurationis  et  invenimus. 

634.  Inst.  legitur  1°  Prov.  XVI,  4  :  Universa  propter  Semetip- 
sum  operatus  est  Dominus ,  impium  quoque  ad  diem  malum 
et  2o  Sap.  XIV,  11  :  Creaturce  Dei  in  odium  factce  sunt,  Et 
sane ,  3°  qui  sine  Baptismo  decedunt ,  ac  tot  infideles ,  qui  de 
Christo  non  audiunt,  cur  creantur,  nisi  ut  damnentur?  ergo. 

635.  Resp.  ad  1»»,  Dist,  Praesupposito  peccato,  impius  servatur 
ac  diem  malum  ,  conc;  eo  non  pra^supposito ,  neg. 

636.  Ad  2"°,  pariter  Dist,  Ex  culpa  hominum,  conc;  ex  inten- 
tione  Dei ,  neg,  Omnes  enim  Dei  creaturae  bonai  sunt ;  sed  si  ho- 
mines  iis  ad  peccandum  abutuntur ,  sibi  solis  imputare  debent,. 
si  indidem  ruinae  occasionem  inveniunt. 

637.  Ad  3«» ,  responsio  patet  ex  dictis  circa  voluntatem  Dei  sal- 
vandi  omnes.  Nunc  addimus  cum  S.  Prospero,  in  Responsione  ad 
objectionem  tertiam  Vincentianam  :  Nemo  a  Deo  ita  creatus  est, 
nt pereat;  quia  aliaestcausa  nascendi,  alia  pereundi,  TJt  enim 
nascantur  homines ,  conditoris  est  beneficium;  ut  autem  pereat ,, 
prcevaricationis  est  meritum. 

638.  Huc  spectant ,  quoe  acute  observat  S.  Augustinus  in  lib. 
Deverarelig,  cap.  XXV  ,  num.  46  ,  de  duplici  providentiae  ordine, 
cum  privatis  nempe  individuis  ,  et  cum  integris  nationibus  ,  circa 
hominum  salutem;  ex  quibus  dicimus,  neminem  nisi  de  seipso 
conqueri  posse ,  si  ab  ea  excidat  :  Quoniam  divina  providentia  ,. 
inquit,  non  solum  singulis  hominibus  quasi  privatim  y  seduni- 
verso  generi  humano  tamquampublice  consulit,  Quidcum  singu- 
lis  agatur,  Deus,  qui  agit^  atque  ipsi,  ciim  quibus  agitur^  sciunt; 
quid  autem  agatur  cum  genere  humano  ^  per  historiam  commen^ 
dari  voluit  etper  prophefiam. 


264 


TRACTATUS 


DE  SANCTISSIMA  TRINITATE. 


PROOEMIUM. 


1.  Hactenus  de  Deo  ejusque  attributis,  sin  minus  pro  rei  am- 
plitudine  et  gravitate,  at  pro  necessitateetutilitate  adolescentiura, 
quibus  prgelectiones  hdd  conscriptae  sunt ,  sane  quantum  satis  est. 
Tempus  jam  est,  ut  gradum  animumque  convertamus  ad  augus- 
tissimum  Trinitatis  mysterium  ,  quod  est  totius ,  qua  christiani 
sumus,  fidei  basis  ac  fundamentum ;  quo  posito,  cetera  religio- 
nis  nostrge  mysteria  subsistunt ;  quo  sublato ,  cetera  pariter  cor- 
ruant  necesse  est. 

2.  Fidem  mysterii  hujus  totam  summatini  amplexus  est  auctor 
symboh ,  quod  Athanasianum  dicitur ,  ilhs  verbis  :  Fides  autem 
cathoUca  hcec  est,  ut  unum  Deum  in  Trinitate,  et  Trinitalem  tn 
unitate  veneremur ;  neque  confundentes  personas ,  neque  sub- 
stantiam  separentes  ^  seu,  ut  canit  Ecclesia  in  prsefatione  de 
Trinitate,  eo  reducitur  fidei  nostrae  professio  :  Ut  in  personis 
proprietas ,  in  essentia  unitas ,  et  in  majestate  adoretur  a^qua' 
litas, 

3.  Quum  igitur  cathohcae  fidei  confessio  de  Trinitate  consistat 
in  agnoscenda  numerica  trium  pcrsonarum  distinctione  in  una  et 
individua  essentia  divina ,  quo  fit ,  ut  tres  istae  personae  consub- 
stantiales  sint  et  aequales ,  ita  tamen  ut  una  ab  aha  procedat , 
Fihus  quidem  a  Patre  per  aeternam  generationem ,  Spiritus  Sanc- 
tus  a  Patre  et  Fiho  tamquam  ab  uno  principio  per  simphcem 
processionem ,  in  tres  classes  dividi  possunt  errores ,  qui  huic 
mysterio  adversantur. 


PROOEMIUM.  265 

4.  Prima  est  eorum  ,  qui  nullam  agnoscunt  in  Deo  personarum 
distinctionem ;  cujusmodi  in  Ecclesiae  exordio  fuerunt  Sabelliani 
et  omnes  surculi ,  qui  ab  iis  enati  sunt. 

5.  Altera  eorum  est,  qui  consubstantialitatem  et  aequalitatem 
personarura  in  divinis  sustulerunt ;  quales  fuerunt  Ariani ,  Ano- 
maei  et  Macedoniani ,  cum  suis  omnibus  variationibus  et  sectis 
ab  iis  dependentibus. 

6.  Tertia  demum  complectitur  eos ,  qui  inficiati  sunt  Spiritum 
Sanctum  a  Patreet  Filio,  tamquamab  uno  principio,  procedere, 
ut  GrJBci  scbismatici  (1). 

7.  ^tate  bac  nostra  omnes  bosce  errores  renovarunt  Soci- 
niani ,  seu  Unitarii,  ac  demum  rationalistse  ,  qui  non  agnoscunt 
in  Deo  nisi  unicam  personam  ,  cetera  vero  omnia  respuunt ,  ve- 
luti  sanae  rationi  contraria  ,  atque  a  Platonicis  doctrinis  exorta 
commenta. 

8.  Ut  omnibus  bis  erroribus,  quibus  funditus  evertitur  tota 
cbristiana  religio ,  catbolicam  doctrinam  ,  metbodo  adhibita ,  op- 
ponamus ,  praemissis  necessariis  notionibus  ad  pleniorem  dicen- 
dorum  inteliigentiam ,  1°  generatim  adstruemus  existentiam  et 
veritatem  trium  personarum  subsistentium  in  unitate  divinae  na- 
turae,  ex  fontibus  nobis  propriis,  Scriptura  scilicet  et  traditione, 
prout  eas  semper  intellexit  Ecclesia ;  simulque  ostendemus  im- 
perviura  ejusmodi  mysterium  rectae  rationi  minime  adversari.  Ex 
demonstrata  ac  vindicata  generali  bac  veritate,  velut  per  modum 
corollariorum ,  singillatim  deducemus  divinitatem  Filii  atque 
Spiritus  Sancti.  2°  Ostendemus  juxta  easdem  regulas,  Spiritum 
Sanctum  non  minus  a  Patre  quam  a  Filio  procedere.  3«  His  ad- 
demus  nonnulla  scboHa ,  ad  ea  uberius  explananda ,  quse  de  boc 
mysterio  auditoribus  nostris  magis  opportuna  ac  scitu  utilia  vide- 
buntur  ,  ut  eas  cognitionesbauriant ,  quae  conferunt  ad  uberiorem 
ejusdem  veritatis  notitiara.  Haec  autem  omnia  sex  omnino  capiti- 
bus  complectemur.  m- 


(1)  Omnium  haereticorum  ,  qui  quo-      nitate  peccarunt ,  historiam  exhibetPe- 
quomodo  contra  rectam  fidem  de  Tri-      tavius ,  De  Triti,  lib.  i ,  cap.  6  et  seqq. 


266  TRAGT.    DE    TfilNITATE. 

CAPUT  I. 

DE    VOGIBUS,    QU^    IN    DISSERENDO    DE    AUGUSTISSIMO    TRlNlTATIS 
MTSTERIO    USURPANTUR. 

9.  Recte  monuit  S.  Hilarius  :  Ut ,  qiiia  malignitas ,  instinctu 
diaholicce  fraudulentice  excitata,  veritatem  rerum  per  naturce 
nomina  eludit,  nos  iiaturas  nominum  proferamus  (1).  Horum 
autem  nominum  seu  vocabulorum  accurata  expositio  duobus  po- 
tissimum  commodis  inservit  ,  primo  quidem  dicendorum  per- 
spicuitati ,  deinde  vero  explanandis  quaestionibus ,  ex  diversa^ 
quae  interdum  apud  veteres  obtinuit ,  earumdem  vocum  notione 
ac  vi  exortis ,  quibus  non  semel  hgeretici  abusi  sunt. 

10.  Quum  autem  ad  duo  summa  capita  revocari  possint,  qu» 
mysterium ,  de  quo  agimus ,  spectant ,  unitatem  scilicet  ac  dis- 
tinctionem ;  hinc  vocabula  theologorum  usu  trita ,  cum  de  eo 
disserunt,  bifariam  dividuntur,  quorum  alia  afficiunt  unitatem 
divinae  naturae  ,  et  personis  tribus  sunt  communia  ,  aha  respiciunt 
personas  seorsim  sumptas  et  eas  proprietates  ,  qudi pe?^sonales  vo- 
cantur.  De  utrisque  propterea  ,  pro  ut  ad  rem  praesentem  pertinet, 
disserendum. 

11.  Ejusmodi  igitur  vocabula  in  primis  sunt  essentia,  natura, 
substantia ,  existentia,  subsistentia ,  suppositum  atquejoer^o/ia. 
flis  accedunt  ea  quae  spectant  ad  origines  ac  relationes, 

12.  Essentia,  quse  ab  esse  nomen  habet,  est  id,  quo  res  quse- 
libet  est  id  quod  est.  Sic  essentia  hominis  est  id ,  per  quod  homo 
homo  est.  Cum  vero  in  re  nihil  sit  prius  eo ,  per  quod  res  ipsa 
est  id  quod  est,  nihil  in  re  est  prius  essentia.  Tria  ad  notionem 
essentiae  metaphysicae  constituendam  concurrunt,  1°  ut  sit  id , 
quod  primum  in  re  concipitur ;  2°  ut  sit  eorum  omnium ,  quae  in 
resunt,  aut  ab  ea  dimanant,  radix  ac  fundamentum:  3»  ut  sit 
id  ,  per  quod  res  ipsa  ab  aha  qualibet  secernitur;  id  enim  rei 
cujushbet  est  essentia,  inquit  Petavius  ,  quod  in  ea  primum  est, 
et  a  quo  rehqua  deinceps,  quae  sunt ,  derivantur  (2).  Hinc  ho- 

(1)  De  Trin.  lib.  ii,  num.  5.  cap.  6 ,    §  3.  Ita    etiam    philosophi, 

(2)  Cfr.    Petav.    De  Deo.   lib.  i,      ut  Chr.  Wolf,   Philosophia  Prima , 


CAP.    I.     DE    VOCIBUS,    ETG. 


267 


minis  essentia  in  eo  est ,  quod  sit  animal  rationale  ,  trianguli ,  ut 
tribus  angulis  ac  lateribus  constet ,  etc.  (1). 

13.  Natnrce  vox  est  a  nascor  (2),  adeo  ut  ejusdem  naturse 
esse  participem ,  si  vocis  etymon  spectes  ,  tanti  valeat ,  quanti 
fuisse  aliquem  parentibus  iisdem  satum  vel  editum  in  lucem  (3), 
At  progressu  temporis  deflexit  naturce  vox  a  primaeva  hac  notione, 
ac  ssepe  pro  essentia  usurpata  est  (4).  Prout  tamen  ab  essentia 
distinguitur ,  natura  definiri  solet  principiiim  actionis  ac  ope^ 
rationvm  rei  intime  inhcerem  (5).  Quatenus  autem  Deo  accomo- 
datur,  dici  ^oXest  principitim  actionis  divince  ^  ab  ipsa  tamen 
actione  interiori  minifne  sejuJictum.  Istius  significationis  naturcB 
usus  receptissimus  est  apud  Patres ,  sive  graecos  sive  latinos ,  qui 
cousiderant  operationes  et  actiones  velut  notam  et  characterem 
vel  indicem  naturae.  Hinc  probant  in  Christo  duas  fuisse  na- 
turas  ex  diversis  operationibus.  Actionem  enim  veteres  communi 
consensu  dixerunt  suhstantialem  naturce  motionem  y  id  est ,  in- 
teriorem  et  propriam ,  non  extrinsecus  advenientem  (6). 


sive  Ontolog,  part.  i ,  sect.,  2  ,  cap.  3, 
§  143  et  seqq.,  edit.  Veron.  i^36j 
Fortunatus  a  Brixia  ,  Metaph^  part.  1, 
prop,  1  ,  corol.  i  j  Storchenau ,  OntoL 
sect.  2,  cap.  2,  §45» 

(1)  Notandum  vero  est ,  com  de  Tri- 
nitate  disseritor,  nomen  e««ew<icB  osor- 
pari ,  de  essenlia  physica. 

(2)  Cfr.  Lactant.  Divin,  Instit, 
lib.  III,  cap.  28,  edit.  Paris.  1748, 
S.  Th.  part.  i,  q.  29,  art,  i  ad^; 
Petav.  de  Trin.  lib.  11 ,  cap.  5  et  seqq. 

(3)  Veleres  harelici  a  germano  hoc 
et  veteri  naturae  significatu  occasionem 
arripiebant,  ne  dici  paterentur  per- 
sonam  Trinitatis  vel  secundam  vel 
tertiam  ejusdem  esse  natora^  com  pri- 
ma  ,  eo  quod  reliquae  doae  a  prima , 
prima  vero  a  nulla  originem  duxerit. 

(4)  Si  quidem  ipso  latinitatis  aureo 
saecolo  vox  naturw  osorpata  est  ad  de- 


signandam  rem  qoamlibet  existentem  ^ 
ac  ssepe  posita  est  pro  essentia.  Sic  Ho- 
rat.  lib.  11,  Sat,  viii  ,  v.  91  : 

JKidimus  et  merulas  poni  et  sine  clune 

palumbes; 
Suayfes  res ,    si  non  causas  narraret 

earum  et 
Naturas  dominus. 

(5)  Post  Aristotelem  recentiores  phi- 
losophi  definire  solent  natoram  corpo- 
rom,  tamqoam  ea  sit  principiom  actionis 
et  passionom  ,  quae  incorpore  contin- 
gonl.  Gfr.  Storcbenao,  C05/W0/.  §85  et 
seqq.;  Christ.  Wolf.  Com.  §  i^o  et  5o3. 
Quum  in  spiritibus  et  praesertim  in  Deo 
nulla  passio  possit  habere  locum  ,  ideo 
natura  sic  in  genere  defmita  est,  ut  qoeat 
Deo  acspiritibos  aptari. 

(6)  Cfr.WoIf,  Ow/o/.  §7i3et8eqq.^ 
Petav.  de  Incarnat,  iib.  viii ,  cap.  2  > 
§  4  et  seq. 


268 


TRACT.     DE    TRINITATE. 


14.  Suhstantia  ab  accuratioribus  pbilosopbis  definitur  idquod 
nullo  alio  indiget ^  cui  inhcereat  ad  eocistendum.  Hoc  proinde 
sensu  substantia  in  suo  conceptu  ,  seu ,  ut  dicitur,  in  recto ,  non 
importat  nisi  meram  negationem  essentiaUs  dependentias  a  sub- 
jecto  in  existendo ;  quemadmodum  notio  entis  nieram  tantum- 
modo  intrinsecaecontradictionis  negationemdesignat.  Tripbci  au- 
tem  sensu  substantia  accipi  potest:  1°  pro  essentia  (1),  2°  pro  eo 
quod  subest  accidentibus  ac  modificationibus ,  quo  sensu  a  suh- 
slando  (  accidentibus  )  dicta  fuit ,  3°  pro  re  per  se  existente. 
Et  boc  postremo  sensu  tam  de  Deo ,  quam  de  creaturis  praedi- 
cari  potest  (2). 

15.  Ewistentia  est  essentia  in  actu;  seu  existere  res  aliqua 
dicitur ,  cum  in  rerum  natura  posita  est,  et  extra  merum  possibiii- 
tatis  statum  reperitur.  Ex  qua  definitione  patet  existentiam  ab 
essentia  in  eo  differre ,  quod  essentia ,  nempe  metapbysica ,  sit 
prorsus  necessaria  ,  non  item ,  generatim  saltem  ,  existentia  ,  quoe 
insuper  abquid  ampbus  dicit  praeter  simplicem  possibilitatem  ; 
binc  a  nonnullis  dicitur  existentia  possihilitatis  complementum, 
Existere  per  essentiani  dicitur  ens ,  quod  ita  existit ,  ut  ipsa  ejus 

(I)  Qao  sensu  S.  Augus.  De  Trin.  nisi    eminenter  ,  non  vero  formaliter, 

lib.    VII,    cap.    4i  nan^'  7?    scribit  :  Si  loquatur  de  sua  definitione  ,  recte 

Quia  ,  sicutjam  diximus,  nOn  aliter  id  quidem  ,  non  vero  ,  si  in  communi 

in  sermone  nostro    ( id   est  ,    latino  )  aliorum  acceplione  ,   ut  patet  ex  ea  , 

essentia  quam  suhstantia  solet  intel-  qux  a  nobis  prolata  est.  Hinc  optime 

ligi.  Quod   pluribus    conGrmat  Petav.  Damascenus  ,  Dialect.  cap,  4  *  Oua-let 

JDe  Deo ,  lib.  i  ,  cap.  6,  num.   i5  et  /wf»  ov»  eVri  Tc^Zy/^u  ccvB-tTret^KToVj   ftfj 

seq.  ctcfctvov    fTtpM    5rpcV    (TUFTUTtv'     ^youv 

(2)Dediversishissubstantiacacceptio-  to  iv    iuurS  o» ,   Keit  /ictj   iv  eVtpa»  t^ov 

nibuscfr.  Fortunatus  aBrixia,  Me^ajo^.  tjjv   vTrupliv.    Id   est  ,    Suhstantia   est 

part.  I,  diss.  3,  sect.  i;  nec  non  Wolf ,  res  per  se  existens  ,  nec  alia  indigens 

Onfo/.  §  768  etseqq.,  ubi ,  cum  defmi-  ad  suhsistendum  ;  sive  ,  id  quod  ita 

visset  substantiam ;  Suhjectumperdura-  in  se  est ,   ut  non  existat   in   altero, 

hile  et  modificabile ,  nititur  componere  \id.  pag.    1 1  ,  edit.  Le  Quien  ,  Paris. 

hanc  suam   definitionem  cum   notione  19 12.  Quae  quidem  defmitio  tam  con- 

snbstantiae  communi ,  et  cum  notione  venit   Deo   quam   creaturis  ,   quae    de- 

Gartesianoram,  etc.  Fateturtamen  sub-  pendent  utique  a  Deo,  at  non  inhasrent 

stantiae  nomen  Deo   non   convenire  ,  Deo  tamqaam  subjecto. 


CAP.    I.    DE    VOGIBUS,    ETG. 


269 


essentia  sit  ratio ,  cur  existat ,  seu  quod  ideo  existit ,  quia  est  id 
quod  est.  Sic  Deus  dicitur  existere  per  suam  essentiam  ,  quia  ratio 
cur  existat  in  ipsius  essentia  comprehenditur.  Contra  vero  id 
non  existit  per  suam  essentiam  ,  cujus  ratio  existendi  in  ipsius  es- 
sentia  minime  comprehenditur.  Sic  per  suam  essentiam  non  exis- 
tit  homo  ,  quandoquidem  non  ideo  existit ,  quia  homo  est.  Hinc 
primum  dicitur  ens  a  se,  alterum  vero  ens  ah  alio,  £t  indidem 
patet  discrimen  inter  essentiam  et  existentiam  (1). 

16.  Su bsistentta  iuxta  vocabuh  vim  nihil  aliud  importat  quam 
modum,  quo  substantia  quaelibet ,  sive  completa  ,  ut  homo,  sive 
incompleta,  ut  pars  hominis,  brachium,  pes,  existit.  Attamen  hic 
speciatim  sumitur  prout  est  modus  ,  quo  substantia  qua^dam  sin- 
gularis  tota  et  ultimo  completa  subsistit,  suique  juris  efficitur; 
quare  passim  definitur  iiUimum  substatiticB  complementum  ^  eam 
reddens  suijuris  siveincotnmufiicahilem  alteri  tamquam  suppo- 
sito  sive  personce.  Per  subsistentiam  igitur  substantia  ita  com^ 
pletur  suique  juris  efficitur ,  ut  independenter  ab  aHo  tamquam  a 
persona  vel  supposito  operetur ,  suasque  proprietates  declaret  (2). 

17.  Suppositum  convenit  cum  subsistentia ,  atque  inter  utrum- 
que  hoc  unum  discrimen  intercedit ,  quod  subsistentia  sumitur 
abstracle,  suppositum  in  concreto,  ita  ut  suppositum  sit  ipsa 
substantia  cum  suo  existendi  modo ,  qui  tamen  potest  esse  vel 
proprius  vel  aUenus  ,  ut  patet  ex  Incarnatione^  in  qua  humanitas 
subsistit  subsistentia  propria  divini  Verbi.  Suppositum  igitur  de- 
finiri  solet  substantla  ultimo  completa  suique  juris,  Ex  qua  de- 
finitione  hquet  suppositum  non  sohim  substantiam  esse  debere , 
et  quidem  individuam  ac  singularem  ,  sed  praeterea  debere  in  eo 
esse  principium  integrum  suarum  afFectionum  seu  operationem. 
Nec  manus  idcirco,  nec  ramus  sunt  supposita,  cum  non  sint 
sui  juris ,  sed  manus  a  corpore  et  ramus  ab  arbore  pendeat.  Nec 
mens  humana ,  nec  corpus  seorsim  sumpta  pariter  supposita 
sunt ,  cum  anima  pendeat  a  corpore  atque  corpus  ab  anima  in 

(1)  Cfr.  jStorchenan,  Ontol,  sect.  iii,  part.  i  ,  secl.  lu  ,  definit.  3  el  seqq., 
cap.  3  ,  §  134.  necnon  Wolf ,  OntoL  §  174  et  seq. 

(2)  Gfr.  Fortan.  a  Brixia  ,  ibid. 


^270 


TRAGT.    DE    TRlPflTATE. 


suis  exercendis  operationibus ,  modumque  existendi  habeant  non 
peculiarem  et  proprium  ,  sed  compositi  totius  (1). 

18.  Persona  idem  est  ac  suppositum ,  sed  rationale;  post 
Boetium  communi  calculo  definitur  naturos  rationalis  indivi^ 
dua  suhstantia,  Nonnullis  haud  satis  arridet  ejusmodi  definitio; 
verentur  enim ,  ne  ,  admissa  hacdefinitione ,  Ires  in  Deo  habean- 
tur ,  eaeque  numero  discretae  et  individuae  substantiae ;  sed  im- 
merito  *,  cum  in  Boetiana  definitione,  ut  observat  Suarez  (2), 
vox  individua  eumdem  sensum  habeat ,  quem  habere  solet  vox 
incommimicabilis.  Si  quis  tamen  vellet  loqui  brevius  ,  et  am- 
biguitatem  omnem  intercludere ,  posset  personam  dicere  suppO" 
situm,  vel  subsistentiam  rationalem, 

19.  Quod  nos  vocamus  naturam ,  essentiam ,  personam ,  Graeci 
vocant  fiJGLVy  MctM^  vTzoaxoLfjiv  .^  physin ,  usiamy  hypostasin.  Non 
tamen  his  vocabuHs ,  ut  observat  Petavius  (3)  ,  eadem  perpetuo 
haesit  significatio.  Unde  ortae  contentiones  et  dissidia  in  Ecclesiis. 
Hac  autem  vocum  confusione  abusi  pariter  suht  refractarii  Sabel- 
hani  et  Ariani  (4). 


(1)  Cfr.  ibid.  §  i35.  Plura  de  hoc 
argumento  vid.  apud  Suarez ,  Me- 
taph.  disp.  XXXIV,  tom.  ii  ;  cfr.  etiam 
Diss.  posthuma  Christ.  Lupi  Ord.  S. 
Aug.  de  vocibus  substantia  ,  essentia  , 
joersowa,ctc.tom.ii,Opp,edit.Ven.i724. 

(2)  Ibid.  sect.   i. 

(3)  De  Trin.  lib.  iv  ,  cap.  i ,  §  ^. 
Ubi  oslendit  diverso  plane  sensu  vo- 
cem  oCa-ixs  adhibuisse  philosophos  gen- 
tiles  ac  Ecclesiae  doctores.  Illienim  hoc 
nomine,  designarunt  singularem  in- 
dividuamque  substantiam ,  quam  id- 
ciTCo  primam  nominarunt.  Verum  chris- 
tiani  scriptores  aliter  fere  utuntur  hoc 
nomine  et  ovcrUv  appellant  non  singula- 
rem  individuamque ,  sed  communem 
individuis  substantiam  ;  primam  vero 
fiea  singularem  substantiam  vTrocrTetTii 
Tocant  y  pauci  eamdem  ovV/«y  dicnnt. 


Capite  autem  ii°  ostendit  Petavius , 
eamdem  viguisse  acceptionis  discrepan- 
tiam  circa  vocem  (pyV/v ,  quam  alii  pro 
natura,  utpote  a  ^y va/ ,  quod  est  nasci, 
alii  pro  substantia  promiscue  interdum 
eliam  acceperunt.  Sic  pariter  aliquando 
vox  ^wV/j  in  sensu  personae  usurpata 
est  sea  hypostasis.  Eamdem  etiam  vi* 
guisse  apud  veteres  confusam  acceptio- 
nem  vocis  vTroa-Tua-tog  ,  quaB  pro  natura 
vel  essentia  adhibebalur  ,  compertum 
est ;  persona  enim  et  Grajcis  vpocretxos 
dicebatur. 

(4)  Ex  promiscua  illa  ,  atque  non- 
dum  determinala,  vocum  acceplione  non 
parva  confusio  orta  est ,  qua  tum  Sa- 
belliani ,  tam  Ariani  abusi  sunt ,  si- 
quidem  nunquam  haeretici  bona  fide 
utuntur.  Patres  enim  illi ,  qui  ooriuf 
pro  persona  sumebant,   el  vyreTTtcrif 


CAP.    I.    DE    VOCIBUS,    ETG. 


271 


'  20.  Praeterea  notandum  est  hactenus  dicta  nonnisi  imperfecta 
ratione  Deo  convenire  posse.  In  Deo  enim  natura,  eosistentia  et 
essentia  unum  sunt ;  quum  ipse  sit  sua  essentia ,  existentia  ,  aeter- 
nitas  ,  etc.  Sic  nonnisi  imperfecta  ratione  et  ob  sermonis  inopiam 
de  Beo  personcB  praedicantur.  Personae  enim  in  creatis  non  solum 
subsistentiam ,  sed  etiam  entitatem  distinctam  separatamque  ha- 
bent ,  quse  limitatione  sua  unum  tantum  suppositum  perficere  po- 
test ;  in  Deo  autem  personae  solum  subsistendi  modum  distinctum 
dicunt,  totam  vero divinam  essentiam  communem  etindistinctam 
habent.  Hi  autem  modi  nostra  cogitandi  ralione  supervenire  con- 
cipiuntur  ipsi  divinae  substantiae ,  quam  afficiunt ,  et  quam  red- 
dunt  singularem  in  unaquaque  persona  (1).   Ex  hac   observa- 


pro  essentia ,  dicebanl  Ires  esse  in  Deo 
usias  et  unam  hypostasim ;  e  contra 
illi,  qui  usiam  pro  essentia  usurpabant, 
et  hypostasim  pro  persona  ,  diccbant 
tres  esse  hijpostases  et  unam  usiam, 
HincSabelliani,  qui  contendebantunam 
ac  siniplicissimam  esse  in  Deo  perso- 
nam ,  dicebant  unarn  esse  in  Deo  hj- 
postasin ,  et  rejiciebant  banc  senten- 
tiam  in  illos  Patres,  qui  unam  hypos- 
tasin  in  Deo  asseruerunt.  Ariani  vero  , 
qui  tres  substantias  separatas  et  diversi 
ordinis  admittebant  ,  adjrmabant  in 
Deo  tres  esseusias  ,  et  Patrum  illorum 
auctoritate  fulciebantur ,  qui ,  snmentes 
nsiam  pro  persona  ,  tres  in  Deo  asse- 
rebant  usias  esse.  Bre?i  dolus  detectus 
est,  sed  cnm  haeretici  iili  mala  lide 
id  facerent,  in  errore  perstiterunt.  Con- 
tra  vero ,  cum  inler  Gatholicos  mota 
pariter  ha;c  quaestio  esset  ,  praesertim 
inter  Meletium  et  Paulinum  ,  detecta 
logomachia,  quoestiocessavit.cfr.  Pet.ib. 
(!)  HincoptimePetavius.De /wcarn. 
lib.  III,  cap.  i3 ,  §3  ;  Cum  dtcimus^ 
inquit ,  Filium  unam  esse  hypostasim 
diviniiatisy  vel  Patrem,  Filium  et 
Spiritum,  S»  tres  e$8e  divinitatis  per- 


sonas  aut  hypostases  ,  uaturam  ipsam 
in  singulis  cogitamus,  verum  non  ah- 
solute ,  ac  per  se ;  sed  quatenus  per- 
sonali  proprietate  afFecta  et  quodam- 
modo  determinata  est  in  unoquoque ; 
et  cap.  i4  ?  §  3  :  Eaproprietasrela' 
tiva  cum  natura  communi  conjuncta  , 
prout  animo  ista  percipimus  ,  perso- 
nam  Trinitatis  secundam  constituit , 
quoe  (natura)  hac  affecta  proprietate 
tamquam  forma  subsistens  efficitur, 
et  hyposlasis  ,  acpersona.  Ex  his  patet 
quod  persona,  vel  hypostasis  ,  seu  sup- 
positum  ,  proutabslractesumitur,  quae- 
dam  sit  naturse  modificatio  ;  prout  vero 
accipitur  in  coucreto ,  ipsa  est  natura 
modilicata  ,  seu  subsistens  nt  tali  af- 
fecta  modo  ,  proprietate  ,  forma,  noslra 
scilicct  concipiendi  ratione.  Cum  autem 
in  solo  Deo  delur  substantia  inlinita  , 
hinc  fit ,  ut  per  formam  ,  sive  modam  , 
sive  proprietalem  personalem  substan- 
Xiad  Gnitae  ac  creatae ,  iiant  substantiae 
iinitae  ac  creatae  ,  non  solum  ratione 
modi ,  sed  ipsius  substantiae  ,  non  item 
in  Deo.  Mysterium  propterea  istud  per 
nnllum  exemplam  adaequate  exprinu 
potest. 


272  TRACT.    DE    TRINITATE. 

tione  corruit  argumentum ,  quod  jactant ,  adversus  catholicam 
doctrinam  de  Trinitate  ,  Hebraei  et  Sociniani  ex  nomine  personoe  : 
IVon  emj?i/inquit  Jacquelot,a/z'o  nititurfundajnentoqnam  nominis 
hujus  ad  res  creatas  accommodati  idea ,  atque  definitione  ,  quce 
alia  prorsus  est  ab  ea,  quam  in  divinis  habemus;  9ieque  enim 
prceter  subsistendi  modum  aliud  ibi  siijnificat  (1).  Hinc  tres 
personas  dicimus  in  Deo  esse  ,  non  tria  individua ;  cum  haec  dis- 
tinctas  naturas  connotent,  quod  alienum  est  a  divinis  hypostasi- 
sibus ,  in  quibus  una  essentia  est  atque  natura ,  ideoque  una 
naturalis  seu  essentiaUs  mens  ,  voluntas  et  operatio. 

21.  Juvat  nonnulla  addere  de  orujinibus  et  relationibus, 
Origo  est  emanatio  umiis  ab  alio.  Emanare  autem  potest  unura 
ab  aho  vel  tamquam  a  principio  vel  tamquam  a  causa ;  rursus 
vel  generatione  vel  simplici  processione.  Singulge  hae  voces  sunt 
exponendae. 

22.  Pf^incipium  estid^  quod  rationem  continet ,  cur  illud  sit, 
cujus  dicitur  principium ,  quodque  proinde  principiatum  nun- 
cupatur;  seu  brevius  :  est  illud  quod  habet  in  se  rationem  prin" 
cipiati ;  ex.  gr.  pater  est  principium ,  filius  principiatum ,  quia 
pater  in  se  continet  rationem ,  cur  filius  existat.  Ex  quo  sequitur 
l^  principium  debere  aliquo  modo  distingui  a  principiato.  Con- 
tinetur  enim  in  principio ,  ratio  cur  sit  principiatum.  Dixi  aliquo 
modo  distingui;  non  enim  necesse  est ,  ut  quoad  essentiam  dis- 
tinguatur.  Sic  Pater  in  divinis  vere  est  recteque  dicitur  princi- 
pium  Filii,  licet  eadem  numero  essentia  in  utroque  habeatur, 
Sequitur  2°  adesse  necessariam  connexionem  inter  principium  et 
principiatum ;  ita  namque  se  habent  et  mutuo  se  respiciunt ,  ut 
unum  ex  altero  colligatur.  Sequitur  3«  principiatum  esse  suo  prin- 
cipio  aliquo  modo  posterius;  ideo  namque  habetur  principia- 
tum ,  quia  datur  principium.  Dictum  est  pariter  aliquo  modo 
esse  posterius  principiatum  suo  principio ,  ab  eoque  pendere , 
quia  satis  est ,  ut  hsec  posterioritas  sit  ordinis ,  non  autem  tem- 
poris  ,  atque  haec  dependentia  sit  solius  relationis,  prout  in  divi- 
nis  contingit  (2), 

(l)    Deuxieme  dissertation   sur   le      stelod.  i^52. 
Messie  ,  chap.  6  ,  pag.  5 12,  edit.  Am-  (2)  Plara  cfr,  apud  Fortun.  a  Brixia , 


CAP.    I.    DE    VOCIBUS  ,    ETC. 

23.  Causa  in  geiiere  dicitur  principium  mfluens  esse  in 
aliud;  seii  claiius ,  causa  generatim  sumpta  est  id  quod  ratio- 
nem  continet  cur^  aliquo  modo  habeatur  aliud ,  natura  dis- 
tinctum.  Quod  autem  a  caitsa  suume^^e  recepit,  id  effectus  nuncn- 
patur.  Causa  itaque  diciiur principiurn  ^  quod  stat  loco  generis. 
Omnis  enim  causa  principium  est ,  cum  rationem  contineat ,  cur 
sit  effectus,  at  vero  non  omne  principium  est  causa,  cum  non  sit 
de  ratione  principii ,  ut  a  suo  principiato  natura  distinguatur. 
Pater  proinde  in  creatis  est  vere  causa  filii  ,  at  in  divinis  non 
est  nisi  principium ;  quia  in  creatis  essentia  seu  substantia  pa- 
tris  ab  essentia  seu  substantia  filii  prorsus  distinguitur  ,  non 
autem  in  divinis.  Notandum  porro  est  Graecos  interdum  vocare 
patrem  causam  filii ,  at  causae  nomine  intelhgunt  principiuin , 
sensu  a  nobis  exposito ,  id  est  ,  intrinsecum  y  non  autem  ex- 
triiisecum. 

24-  Generatio  post  S.  Thomam  ,  p.  1,  q.  27,  art.  2,  passim  de- 
finitur  origo  viventis  a  principio  vivente  conjuncto  in  simili- 
tudinem  naturce,  Haec  autem  similitudo  debet  esse  speciei ,  non 
vero  generis  tantum  ,  ut  ibidem  exponit  S.  Doctor.  Plura  de  ge- 
neratione  videri  possunt  apud  Suarez ,  De  Trinit, ,  lib.  IX , 
cap.  1  et  seqq.  (1). 

Philos.    mentis  ,  tom.    ii ,    pag.     i,  progressam  faciant  ad  existentiam.  Hanc 

diss.  IV,  sect.    i,  definit.    i    et  seqq.  verodefinitionem  adoplantes  Ariani  ,  et 

(1)  Juvathicin  medium  aflPerre  de-  transferentes  ad  divina  ,  inscite  acim- 

Cnitionem    generationis  ,    quam  dedit  pie  simul  dixerunt  de  non  extantihus 

Aristoteles  ;  siquidem    ex  ipsa    raagna  vemssefilium,etfmssealiquandotem- 

ex  parte  ortae  snnt  contentiones  Aria-  pus  ,  quando  nonerat,  Quodcumsaepe 

norum.  Generatio  itaque  ab  Aristotele  recantarent ,  neque  ad  officium  redire 

definitur  :  Ew  eo  ,  quod  omnino  non  vellent ,   Ecclesia    eos   proscripsit  ,    ut 

est ,  in  substantiam   facta   mutaiio  ,  cum  suo  Aristotele  saperent ,  neque  rem 

per  quam  res  simpliciter  fieri ,   non  calholicam  perturharent.  Errabant  etiam 

aliquid  fieri    dicitur.   Ex  hac    porro  maxime  ,  quod  in  hac  defmilione  nihil 

deCnitioue  ,  quemadmodum  palet ,  se-  differat  generatio  a  creatione,  Res  enim 

qnitur  ,  ut  ca  qnae  generantur,  sic  se  per  creationem  ad  existentiam  transeant 

habeant ,  xxX  antea  non  existerent ,   ne-  ex  non  exiblentibas ,    et  ex   non  sub- 

qne  in  substantiis  numerarentur  ,  trans-  stantiis  transeont  in  numerum  substan- 

ferantnr  in  classem  sabstantiarum ,  ac  tiarum.  £t  tamen  ipso  lumine  rationis 

T.  II.  18 


274  TBACT.     DE    TRINITATE. 

25.  Processio  est  oricjo  imius  ab  alio ;  potest  auteni  esse 
vel  a^  intra,  ut  dicitur  ,  vel  ad  extra  ,  et  quideoi ,  ut  docet 
S.  Thom.  loc.  cit.  ,  semper  debet  esse  per  aliquam  actionem ,  vel 
immanentem  vel  transeuntem.  Hinc  magis  patet  processio  quam 
generatio ;  omnis  enim  generatio  est  processio ,  at  non  omnis 
processio  generatio  est. 

26.  Relatio  est  ordo  seu  habitudo  nnius  ad  alterum.  Duo 
proinde  extrema  relatio  poscit ,  unum  quod  se  refert ,  aliud  ad 
quod  refertur.  Iste  autem  ordo  vel  mutuus  est  in  utroque  extre- 
morum  ,  vel  non  est  mutuus  ,  sed  tantum  ex  parte  unius  extremi ; 
sic  tectum  refertur  ad  domum ,  etsi  haec  non  referatur  ad  tec- 
tum=  Si  mutuus  est,  ut  creator  et  creatura  ,  dominus  et  servus  , 
pater  et  filius ,  etc. ,  qui  referuntur  ad  se  invicem,  perfecta  datur 
oppositio  relativa ,  qua  sola  mutuo  se  distinguunt ;  si  vero  mu- 
tuus  hic  ordo  non  sit ,  oppositio  relativa  erit  imperfecta.  Notan- 
dum  est  autem  ad  veram  relationem  constituendam  necesse  non 
esse ,  ut  oppositio  intercedat  inter  substantias ,  sed  satis  est ,  ut 
intercedat  oppositio  modi ,  quo  termini  sive  extrema  ad  se  invicem 
referantur  (1). 

27.  Si  oppositio  sit  inter  substantias  ,  dicitur  ad  aliud;  tahs 
est  oppositio ,  quae  in  creatis  intervenit.  Si  tantum  sit  circa  mo- 
dum ,  relatio  dicitur  ad  alterum ;  talis  est  oppositio ,  quae  ha- 
betur  in  divinis.   In  his  enim ,  inquit  Concilium  Lateran.  IV , 

et  coramani  sentiendi  et  loqnendi  usu  denominationem  tribaat  ,    alpote   id  , 

cerlissimum  est   haec  duo  difFerre.  Ad  per  quod  Petrus  est  proxime  capax ,  ut 

generalionam  sufficiunt  crealurae  ,  qui-  pater  Paiili  dicatur,    Scholastici    hoc 

bus  est  impossibile  vel  atomum  ad  exis-  vocant    rationem  fundandi  sive  /ttw- 

tentiam  producere  per  crealionem  ,  quae  damentum  proximum  relationis,  Rigi- 

uni  Deo  competit,  diores  scholastici  praeterea  contendunt  , 

(1)  Fundamentum  relativae  denomi-  praeter  fundamentum    proximum  rela- 

nationis  est  td per  quod  termini  sunt  tionis ,  formam  nescio   quam  superad- 

proxime  relative  denominahiles  ;   sic  dendam  rebus  esse  ,    ut  ipsae  relativw 

actio  ,  qua  Petrus  Paalura  generat ,  est  dicantur,  alii  vero  id  negant.  Nos  abs- 

fundamentum   relativjc  denominationis  quedispendio,  imo  fortasse  magno  tem- 

patris  ,  quae  Petro  tribuitur  ;  est  enim  poris  lacro ,  possumus  ipsis   dimittere 

id  in  Petro  ,  ex   quo  cognito  determi-  has  quaestiones  ;  quassiagitareplaceat , 

natur  mens,  ut  Petro  relativam  patris  cfr,  Fortunatus  a  Brixia,  loc.  cit. 


GAP.    I      DE    VOCIBUS,     ETC.  275 

cap.  2,  qucelibet  trium  personariim  est  illa  res ;  videlicet  sub^ 
stantia,  essentia  seu  natura  divina.  Et  illa  res  non  est  gene- 
rans ,  nec  genita^  nec  procedens;  sed  est  Pater  ,  qui  generat , 
et  Filius )  qui  gignitur ,  et  Spiritus  Sanctus  y  qui  procedit.  Ex 
liis  intelligimus  naturam  divinam  rem  illam  esse,  qu3e  sub  tri- 
plici  respectu  a  qualibet  persona  peculiari  modo  ex  integro  par- 
ticipatur  seu  afficitur. 

28.  Ob  materiae  necessitudinem  nonnulla  adhuc  subjicienda 
suntde  voce  ingeniti,  qua  adeo  abusi  sunt  veteres  Eunomiani(l). 
Triplici  sensu  vox  ista  accipi  potest ,  vel  quatenus  significat  non 
factum  seu  non  creatum  (2) ;  vel  quatenus  significat  non  gene- 
ratum  (3) ;  vel  demum  prout  exprimit  non  emanatuvn  ^  sive 
creatione ,  sive  generatione ,  sive  productionis  alio  genere  quo- 
cumque.  Primo  sensu  communis  est  tribus  personis ,  aeque 
enim  nec  factse ,  nec  creatae  sunt ;  imo  et  ipsi  convenit  divinae  es- 
sentiae.  Secundo  sensu  communis  est  Patri  et  Spiritui  Sancto, 
neuter  quippe  generatus  est.  Postremo  sensu  solius  Patris  pro- 
pria  est,  utpote  qui  solus  sit  principii  cujuscumque  expers  et 
originis. 

29.  Verum  ingeniti\ox  ,  hoc  tertio  sensu  explicata  ,  bifariam 
accipi  potest ,  negative  scihcet  ac  privative,  Negativa  vocabula 
ea  sunt ,  quibus  removemus  a  subjecto  affectionem  ahquam ,  quae 
nequeat  prorsus  ilh  convenire,  ut  cum  Deum  dicimus  immorta- 
lem  y  incorruptum ,  etc.  i,  privativa  vocabula  ea  dicuntur,  quibus 
significamus  non  adesse  in  subjecto  ahquo  proprietates  .  quse  cum 

(1)  Inferius  horum  vafritiem  in  abnsn  qui  observat  veteres  hane  distinclionem 
vocis  ingeniti  aperiemus.  agnovisse  ,    inter  quos   reperitur  anc- 

(2)  Quo  sensu  graece  dyevfjrov  scri-  lor  Dialogorum  adv,  Arianos  ,  qui 
bitnr  onica  r.  Athanasio  assignati  sunt;  et  jam  prius 

(3)  Et  hoc  sensu,  graece  scribilnr  S.  Greg.  Nazianzenum  praelusisse  , 
uyttvtjTov  j  duplici  y  interjecta.  Haere-  Oroi.  sxiii,  et  S.  Epiphanium  ,  jfiTcpre*. 
tkci  ,  qui  nunquam  bona  fide  pug-  lxiv,  aperte  observasse  omnino  di£ferre 
nant ,  utramque  olim  significationem  ytvtiro*  el  ymirov ,  ut  hoc  genitum  , 
permutabant ,  nt  deciperent  incautos  illod  creatum  et  conditum  significet. 
Cfr.  S.  Joan.  Damasc.  De  fide  orthod. ,  Nam  prima  voxa  yivefceei ,  fio  provenit  , 
lib,  I,  cap.  8,  com  nota  i  LeQuien,  altera  vero  a  ytfvecai,  gigno. 

18. 


276 


TRACT.    BE    TRINITATE. 


illo  possunt  cohserere,  ex.  gr.  caecitas,  amentia  in  hominibus. 
Hinc  si  vox  ingeniti  divinae  essentiae  tribuitur ,  negative  sumi- 
tur ;  si  Patri  tribuatur ,  qua  persona  divina  tantum  est ,  privative 
accipitur ;  si  vero  de  Patre  dicatur ,  quatenus  Pater  est ,  tunc 
netjatire  sumitur ,  et  expriuiit  notionem  quamdam  primae  per- 
sonae  propriam ,  qua  negatur  in  Patre  productio  quaecumque. 
Notio  enim  est  id  ,  quo  personas  valemus  alteram  ab  altera  secer- 
nere  atque  internoscere. 

30.  Patet  igitur  ex  dictis  ingenitum  nec  substantiam  signi- 
ficare ,  nec  qualitatem  ,  nec  relationem  ,  nec  positivum  quidquam, 
sed  relationis  potius  negationem ;  seu  exprimere  Patrem  non  esse 
a  principio  ,  ut  a  principio  sunt  aliae  duae  personoe. 

31.  Observandum  denique  est  longe  verisimilius  vocem  per- 
sonae  esse  relativam  in  divinis ,  et  non  absolutam ,  ac  primario 
et  directe  relationem  exprimere ,  secundario  et  in  obliquo ,  seu 
indirecte ,  designare  substantiam  (1).  Relativa  pariter  sunt  no- 
mina  Patris,  Filii ,  et  Spiritus  Sancti,  quae  primario  proprietates, 


(I)  Magna  ferbait  inter  theologos 
concertatio ,  vAvum  personce  vox  directe 
sabstantiam  signiGcaret  ,  indirecte  vero 
relatiooera,  an  contra.  Videri  potest 
Vasquez  ,  in  i.  p.  S.  Thomae,  tom.  n, 
disp.  cxxvu,  cap.  i  et  seqq.,  praeser- 
tim  cap.  1 ,  ubi  statait  cam  S.  Thoma 
nomen  personce  significare  formaliter 
et  directe  substantiam  ;  materialiter , 
sed  directe  ,  relationem  ;  essentiam  au- 
tem  conseqaenter  ;  qui  sic  mediam 
quamdam  viam  amplexus est ,  ad  primas 
duas  opiniones  conciliandas.  Attamen 
Pelavias  ,  De  Trtnit.  lib.  iv,  eap.  i  r, 
§  I  ,  primum  animadvertit  personw  vo- 
cem  ex  eorum  esse  nominum  genere  ^ 
qucB  concreta  dicuntur  ,  hoc  est^  e  duo- 
buscomplexa,  quorum  alterum  subjecti 
instar  est ,  atterum  formce  ,  quce  sub- 
jectum  afficit ,  quamvis  reipsa  in  Deo 
nihil  sit  ejusmodi,    nec  ulla  pars  aut 


compositio  ,  nos  tamen  sic  eum  cogi~ 
tatione  describimus ,  quasi  quiddam 
insit  in  illo  ,  qtiod  subjecti  vicem  ha- 
beat,  quiddam  alterutn  formoB.  Quare 
persona  divina  ex  natura  ,  sice  essen- 
tia  ,  velut  subjecto ,  etproprietate  ,  qucB 
tamquam  forma  est  relatica  ,  compO' 
nitur.  Sed  ambigitur  utram  partem 
proprie  ac  per  se  directaque  notione 
persona  sig?iificet.  Deinde  ,  excussis 
diversis  veterum  et  recentiorum  senten- 
tiis  ,  coacludit  §  9 ,  juxta  graecorurn 
hitinorumque  Patrum  nec  non  Conci- 
liorum  auctoritatem ,  personae  vocabu- 
lum  directa  €t ,  ut  loqui  solent ,  for- 
mali  significatione  non  essentiam,  sed 
proprietatem  relativam  in  Deo  notare, 
indirecte  ac  subobscure  essentiara  sive 
substantiam.  Aperit  praeterea  originem 
hujus  disceptationis  ,  ortae  ex  diversa 
acceptione    apud  veteres    vocis    sub- 


CAP.    II.    DE    WUM.    DIV.    ESSENTl^    UiSIT.     IN     TRIBUS    PERS.    277 

secundario  substantiam  significant  •  secus  ac  evenit  in  voce  Dei , 
quag  primario  naturam,  secundario  personas  significat. 

32.  Et  iiaec  de  his  v*ocibus  ac  denominationibus  his  in  trac- 
tatus  Hmine  delibasse  sufficiat ,  ad  tricas  praecavendas  hoeretico- 
rum ,  eorumque  facilius  suo  loco  fallacias  detegendas. 

CAPUT  II. 

^^      BE    NUMERIGA    DIVIN^    ESSEWTIJE    UNITATE    IN    TRIBUS    PE*RSONlS. 

33.  Fidei  nostrae  dogmata  non  ex  ratione,  sex  ex  revelatione 
probari  debent ;  id  est ,  debet  inquiri ,  an  Deus  revelaverit  nobis 
nec  ne  hoc  vel  illud  dogma  seu  mysterium.  Si  constet  de  hoc 
facto ,  Deum  nempe  reipsa  aliquod  dogma  revelasse ,  creden- 
dumque  nobis  proposuisse ,  homo  firmiter  assentiri  ei  tenetur. 
Non  ahunde  autem  nobis  constare  potest  Deum  revelasse  nisi  ex 
Scripturis  Sacris  ac  traditione ,  quarum  custos  et  interpres  Ecclesia 
est,  juxta  ea  quae  a  nobis  constituta  sunt  in  tractatu  De  vera  re- 
ligione,  part.  11,  propositionum  serie,  quas  illic  evolvimus  ac 
vindicavimus. 

34.  Hac  via  propterea  incedentes ,  dimittimus  quaestionem , 
iitrum ,  supposita  etiam  revelatione ,  demonstrari  ratione  pos- 
sit  nec  ne  existentia  Sanctissimse  Trinitatis;  quod  ahqui  affir- 
mant^  alii  negant  (1).  Rationis  munus  proprium  est  ostendere 

stantise,  quaeinlerdum  personaenomine  in  lib.  Possest.,  cap.  7;  lib.  De  Ber- 

designabatur.  Cons.  ioc,  cit.  rillo^cap,  22  et  seq.;  lib.  De  venatione 

^'  (1)  Inter  ceteros,  qui  perbibentur ,  sapientice,  cap.  1^:.  lib.  iv  Exercita- 

snpposita  revelatione,  voluisse    osten-  tion.  serm.  nlt.  ;  item  in  lib.  De  pace 

dere  existentiam  SS.  Trinitatis,  eminet  fidei ,  cap.  «^  etseq.,    ubi   dat  metho- 

Hago  Victorinns,  S.  Barnardo  coaevus ,  dum  ratiocinandi ,  quae  Indis  et  Ghal- 

Z^eiS^acram.  lib.  1,  cap.   11  5  Richardus  daeis  persuadeat;  in  Cribratione  alco- 

item  Viclorinus  ,  in   opere  De  tribus  rani ,  lib.  11 ,  cap.  3,  4?^  (Vid.  hase 

appropriatis  personis  in  Trinitat,,2id  in  duobus   prioribus  tora.  opp.    edit. 

D.  Bernardum;  ac  praesertim  celeber-  Basil.  i565).  Ipsi  praeiverat  S.  Ansel- 

rimus  Card.  De  Chusa  ,  tum  in  opere  mus,  lib.  De  fide    Trin,,  cap.  2.  Ex 

De  docta  ignorantia,  lib.  11,  cap.  24 tura  recentioribus laadaatur  Hermeneg.Pini, 


278  TRACT.    DE    TRINITATE. 

nullam  in  hoc,  quemadmoclum  nec  in  alio  quocumque  religionis 
nostraei  mysterio ,  repugnantiam  inveniri ;  quod  quidem  praesta- 
bimus  solvendo  difficultates  ,  quae  ab  ejus  impugnatoribus  ex  ra- 
tione  proferuntur. 

35.  Ex  duplici  proinde  fonte  revelationem  mysterii  SS.  Tri- 
nitatis  ostendemus  ,  ex  Scriptura  et  ex  perpetua  traditione ,  seu 
Ecclesiae  fide  ac  professione.  Rursum  cum  ejusmodi  revelatio  no- 
bis  duplici  ratione  constare  possit,  tum  directe ,  per  ea  scilicet 
testimonia  ,  quae  loquuntur  de  tribus  divinis  personis  in  essentiae 
unitate,  tum  indirecte ,  per  ea ,  quae  divinitatem  personarum 
singularum  adstruunt ,  hinc  ea  omnia ,  quoe  proferemus  ad  evin- 
cendam  existentiam  Trinitatis  in  unitate  essentiae ,  pariter  evin- 
cent  divinitatem  uniuscujusque  personae ,  et  ea ,  quae  exhibebi- 
mus  ad  probandam  divinitatem  harum  singularum  personarum, 
probabunt  pariter  mysterium  Trinitatis  in  essentioe  divinae  uni- 
tate;  non  enim  in  partes  scindi  divinitas  potest, 

36.  Etsi  autem  prius  ex  testimoniis  bibUcis  ostendamus  mys- 
terii  propositi  veritatem,  ac  postea  ex  sensu  traditionali,  non 
propterea  has  disjungimus  probationes ,  quae  mutuo  se  complec- 
tuntur;  sed  solum,  ut  ordini  et  perspicuitati  consuleremus ,  id  a 
nobis  praestitum  est. 

PROPOSITIO  I. 

Tres  sunt  in  una  divitia  essentia  personce  realiter  distinctce, 

Probatur  primo  ex  sacris  litteris  generatim. 

37.  Haec  propositio  est  de  fide,  ut  constat  tum  ex  superius 
recitatis  symboli  Athanasiani  verbis ,  tum  ex  omnibus  cathohcae 
fidei  professionibus  ,  atque  ex  Conc.  Later.  IV,  cap.  Firmiter, 
cujus  verba  superius  pariter  retuHmus. 

ex  Congr.    S.  Pauli ,    in    Protologia',  demuni  Th.  Vincentins  Falletti,  Canon. 

CI.  Mastrofini ,   in  opere  cui   titulus  :  regul.   in  opere  :  Lo  studio  analilico 

Metaphysica  sublimior ,  cnjus  nonnisi  della  religione  ,  vol.  n,  capp.  8  et  9, 

vol.  1 ,  typis  excusnm  est ,  Romae  1816^  Roma  1827. 
quod  plures   adversarios    nactnm  est  ; 


CAP.    II.    »E    NUM.    DIV.    ESSEKTliE    UNIT.     IN    TRIBUS    PERS.     279 

38.  Licet  neque  pauca  neque  obscura  occurrant  in  Yeteri  Tes- 
tamento  testimonia  ,  in  quibus  pluralitas  praedicatur  personarum, 
ut  Gen.  I5  26  :  Faciamvs  hominem  ad  imaginem  et  similitudi- 
7iem  nostram;  ibid.  III,  22  :  Ecce  Adam  quasi  unus  ex  nobis 
factus  est;  qu3e  nonnisi  de  Deo  secum  coUoquente,  atque  ab- 
surde  tamquam  ad  Angelos  dicta,  exponi  possunt ;  nec  non  ea^ 
quae  passim  leguntur  sive  in  Psahnis,  praesertim  II,  7  :  Dominus 
dixitadme :  Filius  meus  es  tu,  ego  hodie germi  te ;  et  Psal.  CIX,  1 : 
Diocit  Dominus  Domino  meo  :  sede  a  dextris  meis  ^  adhibita  prae- 
sertim  expositione  tum  Pauh  tum  Christi  ipsius  (1),  sive  alibi 
saepe ,  curn  tamen  expressam  trium  distinctarum  personarum  , 
in  eadem  divina  natura  subsistentium ,  doctrinam  Christus  Do- 
minus  patefecerit ,  ideo  ex  Novo  Foedere  potissimum  veritalem 
propositi  dogmatis  ostendemus. 

39.  Ac  l^  quidem  apertissima  sunt  Christi  verba,  Matth.  v\X.^ 
Euntes  ego  docete  omnes  gentes,  baptizantes  eos  in  nomine  Patris 
et  Filii  et  Spiritus  Sancti.  Quibus  verbis  tres  personas  realiter 
distingui  ostendit  particula  copulativa  et;  unam  autem  designari 
atque  individuam  trium  harum  personarum  essentiain  illud  in 
nomine  patefacit ,  quo  significatur  gratiam  regenerationis  et  re- 
novationis  ,  qua  fihi  Dei  efficimur  ejusque  famulatui  mancipamur, 
acceptam  referri  debere  Deo,  in  tribus  personis  subsistenti  (2)^ 
perinde  enim  valet  vox  illa  in  nomine  ac  in  auctoritate,  virtute 
ac  efficientia ,  prout  bibiica  ipsa  documenta  testantur  (3).       .  ,.,, 

(!)  Cfr.  Prud.  Maran  Cong.  S.  Mauri  (2)  Inepte  prorsus  qnaerunl  llnitarii 

praeclarissimum  opus  ,  quo  saDpeutemur  pedem  referre  ex  angustiis  ,  in  quas  eos 

in  decursa  hujus  tract.   Divinitas  D.  conjicit  praescripta  a  Christo  baptizandi 

N.J.  C.  vol.  i,  fol.  Paris  174^»  P*  *»  forma  ,  dura  illud  in  nomine  de  Bap- 

lib,  1 ,  cap.  I  ;  Petav.  De  Tn».  lib.  11,  tismo  PatrisetFilii ,  etc.  interpretantur 

cap.    7;   cfr.  etiam  Dissert.  ad  Gen.  vel  de  doctrina  vel  de  discipulatu  ,  etc, 

1 ,  26 ,  pro  SS.    Trinitatis  Mysterio  quae   interpretaliones    omnes    vioientae 

contra  JudoeosethcBreticosomnes  anti-  sant  et  obvio  sensui  contrariae  ,  ut  in- 

trinitarios ,  in  Collegio  Romano  pro-  ferius  ostendemus.  Cfr.    Maran   opere 

posita  ,  a   Petro  Curti,  S.    J.   inserla  cit.  parl.    2,   lib.  i,   cap.    17  ,   §  2; 

Theeauro     Theologico    P.     Zaccariae  ,  Petav.  De  Trm»  lib,  11 ,  cap.  12.  §8. 
tom.  ni  ,  pag.  20,  Venetiis   1762.  (3)  Cfr.  inter   cetera   Act,  iii ,  6  : 


280  TRAGT.    DE    TRINlTATE. 

40.  Nec  minus  insigne  est  ad  rem  nostram  testimonium ,  quod 
occurrit  Joan.  XV,  26,  ubi  Christus  ait  :  Cum  venerit  Paraclitus, 
quem  ego  mittam  vobis  a  Patre  _,  Spiritum  veritatis ,  qui  a  Pa- 
tre  procedit,  ille  testimonium  perhihehit  de  me.  Tres  ibi  pariter 
distinctoe  commemorantur  personae  Pater .,  Filius ,  Paracli" 
tus  y  et  quidem  eadem  divina  natura  praestantes;  altera  enim  est 
Filius ,  ejusdem  ergo  naturae  cum  Patre :  altera  vero  a  Patrepro- 
cedit,  non  igitur  facta  ,  aut  creata ,  sed  a  Patre  emanans  eo  sensu, 
quo  Filius  dicit  de  se  ipso,  quod  exierit  a  Patre  (Joan.  XVI,  27, 28). 
Huc  pariter  referuntur  verba  Christi  ( ibid.  XIV,  16)  :  Et  ego  ro- 
gabo  Patrem  y  et  alium  Paraclitum  dabit  vobis.  Tres  etenim  per- 
sonjB  in  vocibus  Ego  ^  Patrem  et  Paraclitum  inducuntur  per 
mutuam  relationem  ac  comparationem  Filii  ad  Patrem  et  Para- 
cliti  ad  Filium,  ut  pronomen  alium  declarat,  cjuasi  diceret  :  Ea 
ratione ,  qua  Pater  dedit  Ble  vobis  ,  qui  Paraclitus  sum,  sic,  cum 
ego  abiero  ,  dabit  vobis  Paraclitum  alium.  Quod  vero  unius  pa- 
riter  substantise  sint  tres  istae  personoe ,  patet  ex  totius  orationis 
serie ;  cum  enim  Philippus ,  desiderio  tactus  videndi  Patrem  ,  sic 
Christum  interpellasset  :  Domine ,  ostende  nobis  Patrem  ^  et  suf-^ 
ficit  nobis;  dicit  ei  Jesus  :  Tanto  tempore  vobiscum  sum  ,  et  nm 
cognovistis  me  ?  Philippe  ,  qui  videt  me,  videt  et  Patrem...  Non 
creditis  quia  ego  in  Patre,  et  Pater  in  me  est?  verba ,  quoeego 
loqnor  vobis ,  a  me  ipso  non  loqiwr ;  Pater  autem  in  me  manens, 
ipsefacit  opera  (Joan.  XIV,  8  et  seqq.).  Jam  vero  l^  in  his  una  prae- 
dicatur  Patris  ac  Fihi  eflicientia  et  actio ,  quae  unicam  expostulat 
substantiam  5  2«  commeatio  Patris  in  Filium  ac  vicissim ,  quae 
darinon  posset  absque  identitate  naturai;  3°  afiirraatur  uno  viso 
alterum  videri ;  quod  corisequens  non  esset ,  si  diversa  foret  Filii 
a  Patre  substantia  ;  nam  in  hoccasu  viderenturduo  plane  distincta 
ac  diversa(l).  Quoniam  vero  tertia  persona,  qualis  ibi  describitur. 


In  notnine   /,    C.    Nazareni  surge  ,  baplizari  in  nomine  ac   in  potestate  , 

etc;  et  cap.  4>   10  •   ^"  nomine  D.  aucloritale  ,  efficientia  triam   persona- 

N.  J.   C...,  in  hoc   iste  adstat  coram  rum  ,  in  quas  credimus  et  speramus. 
vobis  sanus  ;  Marc.  ult.    :  In  nomine  (1)  Cfr.  apud  Petav,  De  Trin.Wh,  11 

meo   dwmonia  ejicient  ,  etc.   Et  alibi  cap.  11,  §  4^  ^^  seqq.  plura  Patrum 

passim.  Ex  quibus  evidens  fitidem  esse  testimonia,  qua  insignem  hunc  locum 


CAP.    II.    DE    HUM.    DIV.    ESSENTm    UNIT.    IN    TKIBUS    PERS.      281 

vere  Paraclitus  est ,  perinde  ac  Filius ,  cum  dicatur  a  Patre  pro- 
cedere ,  quemadmodum  de  Filio  dicitur ,  quod  processerit  a  Deo 
(Joan.  YIII,  42)  et  exiverit  a  Patre  (Joan.  XVI,  27),  necesse 
est  et  illam  cum  Patre  et  Filio  in  divina  eadem  et  unica  cobaerere 
natura.  Tres  igitur  in  citatis  tertimoniis  designantur  personae 
subsistentes  in  eadem  essentia  divina. 

41.  Denique ,  ceteris  omissis  ,  eadem  veritas  confirmatur  ex 
verbis  :  Audite  audientes  et  nolite  intelUgere  ^  quae  dicta  a  Deo 
Patre  testatur  Isaias  (  cap.  VI ,  9  ) ,  prolata  a  Deo  Filio  exbibet 
Joannes  (cap.  XII,  40,  41),  dicta  a  Deo  Spiritu  Sancto  docet 
Apostolus  ( Act.  XXVIII,  27);  cum  eadem  propterea  personis 
singulis  tribuatur  efficientia  ac  praedicetur  gloria  et  majestas  (1), 
una  igitur  trium  distinctarum  personarum  Deitas  praedicatur.  Quare 
optime  S.  Basilius ,  boec  expendens  ,  ait :  Propheta  inducit  Patris, 
in  quern  Judcei  credebatit ^  personam;  Evangelista  j  Filii;  Pau- 
lus  y  Spiritus,  illum  ipsum ,  qui  visus  fuerant,  unum  Dominum 
Sahaoth  communiter  nominanter.  Sermonem ,  quem  de  hypostasi 
instituerunt ,  ddsfinoGere ,  iridistfncfa  mfinent^  in  eis  fle  urf.o  Deq 
sententia  (2).  \  ,*f,ln*^or»^  kfff    fl.  \^M  .lo  rH  t-t/^  hoffi:?  Aimh 

42.  Haec  autem  bisque  similia  biblica  testimonia  majus  lu- 
mem  etiam  accipient  ab  iis ,  quse  proferemus  ^  cum  de  Filii  ac 
Spiritus  Sancti  divinitate  seorsim  disseremus.  Ista  interea ,  quae 
allata  sunt ,  nisi  vim  ipsis  inferamus ,  aperte  evincunt ,  quod 
primo  loco  ostendendum  assumpsimus  ,  tres  realiter  distinc- 
tas  personas  in  essentiae  divinse  unitate  in  sacris  litteris  pr8&- 
dicari. 

exponant ,  ostendenles  ex  co  earadem  'O  7r^o<p^T*is  rou  Uot^^cs  ila-t}yuru.i  tf^c- 

inesse  Patri  ac  Filio  nataram.  a-eoTirov  tou   Trupet  'lou^eciots  TrtTTKrTivfct- 

(1)  Cfr.  apud  Maran  ,  op.  cit,  lib.  i,  vov'  c  eCtiyytXta-T^s  roZ  vloZ'  c  Uctv>ios 

part.    1,  cap.    17  ,   §  3,   qui   totam  tov  Tfviv^uTos'  tvct  kv^iov   'Zet/iecaB-  tcv 

hanc   argumenlationem    in  pleno   suo  c(p^ivTet    xoivas    cvof^teii^cvTts.    AtijpijTett 

lumme  posuit,  uvtoIs   0   Trtfi    Ttjs    vTvoTTtiirtas    >-cycs , 

(2)Cow/ra  ^'MMowiMm,  lib.Vjtom.i,  u^tutptTov  f^tivovTos    iv   etvrols  rov  %i^t 

pag.  3oi  ,  edit.  Maurin.  Paris.  1721  :  hls  ©eow  (ppovvi(Jta.Tos. 


282  TRAGT.    DE    TRIPIITATE. 

DIFFICULTATES. 

43.  I.  Obj.  cum  Wegscheider  (1).  l^  Nullus  exstat  Scripturce 
Sacrae  locus ,  quo  universa  illa  doctrina  claris  et  distinctis  verbis 
traditaatque  finitasit,  nullus,  quo  vel  vocabulum  Tpia^oq  (  Trini-' 
tatis)  reperiatur ,  vel  personarum  in  Deo  distinctio  earumque 
o[jLoou(jL(x.  (  consubstantialitas )  commemoretur.  2°  iVobilis  vero  ille 
locus,  qui  mandatum  baptismale  exhibet,  apud  Matth.  XXVIII,  19, 
huic  dogmati  speciem  sententige  ab  ipso  Jesu  Christo  profectae  vi- 
detur  concihasse;  quo  loco  etsi  Pater  Fihus,  et  Spiritus  Sanctus 
vere  distinguitur,  Fihum  tamen  et  Spiritum  Sanctum  ejusdem 
cum  Patre  et  essentiae  et  dignitatis  esse  neutiquam  probatur, 
nec  ahud  quidquam  ibi  pragcipitur,  nisi  hoc,  ut  Christiani  ea  re- 
ligione  obstringantur ,  quae  Deum  esse  Patrem  hominum  ,  Jesura 
Messiam  ,  et  Spiritum  Sanctum  singularem  quamdam  Dei  vim , 
personae  forma  indutam,  etc.  (Matth.  III ,  16;  XII ,  31 ,  37  coU. 
Luc.  I,  35;  Act.  X,  38),  incrementa  atque  effectus  novae  reli- 
gionis  in  animis  hominum  promovere  doceat  (  Act.  XIX ,  2-6 ;  I 
Cor.  II,  10  et  seqq.  ;  XII,  3  et  seqq.).  3<^  Eadem  fere  ratio  est 
dicti,  quod  extat  II  Cor.  XIII,  13,  ubi  Apostolus  Christianis  ap- 
precatur ,  ut  favor  Domini  Jesu  Messiae  et  amor  Dei  ilhs  contin- 
gat ,  et  ut  Spiritus  Sanctus  ejusque  dotes  cum  ilhs  communicen- 
tur.  4°  Neque  magis  dogma  illud  probari  potest  altero  loco 
Matth.  III ,  16-17  ,  quo  Jesu  Messiai  per  Baptismum  inauguratio, 
sub  velo  quodam  mythico  enarratur.  5°  In  ceteris  autem  ,  quae 
adduci  solent ,  testimoniis  I  Cor.  XII ,  4-6 ;  I  Petri  1 ,  1-2 ; 
Rom.   XV,  30;  Tit,  III,    4  6,    neque  trium  in  Deo  persona- 

(1)  §  79-80.  Hic  adnolo  me  liben-  profligantur  ,    anliquiores  illi   etiam  , 

tissimo    animo    radonalistarum    arga-  quorum  armis  utuntur,  profligari  ne- 

menta  proferre,  tumquia  quidquid  ab  cesse  est ;  tum  quia  apertissime  exinde 

ipsorum    antesignanis,  Socinianis  ,    et  patebit ,  quam  tandem  exigui  rationa- 

a  veteribus  arianis  prolatum  est ,  ac  si  listae   sint ,  qui     sibimet    imperitisque 

Catholici    nihil    unquam    contra   his-  tanli  videri  solent ,  quique  penitiorem 

cere  ausi  fuerint ,  confidenter  corrogant  quamdam  ,  nusquam  alias  excogitatam, 

congeruntque  ,  una  supera-ldita  exqui-  tricando  scientiam  ostendere  satagunt ; 

sitioris  cojusdam  impietatis   ac  malitiae  tum   demum  ,  quia  eos  a  nemine  hu- 

appendice ;  quare  dum  recentiores  isti  cusque  ex  professo  confutatos  video. 


GAP.    II.    DE    NUM.    DIV.    ESSENTIiE    UNIT.    IN    TRIBUS     PERS.     285 

rum,  neciue  biioouaiag  {consubstanttalitatts)  earum  ulla  fit  men- 
tio.  Ergo. 

44.  Resp.  Ad  l^  ,  Neg.  Non  unus  enira  tantum  vel  alter  locus, 
sed  plura  loca  Scripturarum  proferuntur  a  Catholicis,  ad  osten- 
dendum  Trinitatis  dogma  ;  ut  patet  etiam  ex  probationibus  a  nobis 
adductis,  ex  quibus  tum  trium  personarum  distinctio  tum  ea- 
rumdem  in  divina  essentia  unitas  patefactae  sunt,  ideoque  et 
b(xoou(ji!x  seu  constibstantiaUtas .  Quid  vero  refert,  si  non  occurrat 
in  Scripturis  vel  personce  vel  trinitatis  nomen ,  si  constet  ex 
iisdem  de  re  ?  Non  enim  de  nominis ,  sed  de  rei  existentia  agi- 
tur  (1);  hac  constituta ,  nomina  per  se  profluunt. 

45.  Ad  2°^ ,  sive  ad  1^^  prob.  Neg,  Nam  non  solum  speciem 
videtur  concihasse  huic  sententiae  seu  dogmati  mandatum  bap- 
tismale ,  sed  fundamenlum  exhibet  dogmatis  catholici.  Etenim 
observatum  est  Fihum  dici  et  appellari  per  comparationem  ad 
Patrem,  et  Spiritum  Sanctum  per  comparationem  ad  Patrem  et 
Filium ,  ideoque  tres  distingui  personas ;  cum  autem  in  Baptismo 
agatur  de  regenerationis  gratia ,  quae   in  nomine  harum   trium 

(1)  Qaod  si  existerent  hGec  nomina  tingui    solet ,    altera   eorum  ,   quibus 

in  Scripturis  ,  nonne  ea  pariter  ratio-  Pater ,   Films   et    Spititus   Sanctus 

nalistsc  eluderent  jaxta  principia  a  se  simul  commemorantvr  ^alteia  eorum, 

posita  ?   Certe  in  Scriptaris    Christus  quibus  singillatim  de  illis  exponitur, 

passim  Veus  et  Filius  Dei  nominatur,  Ad  recte  inteUigenda  utriusquegeneris 

ut  inferius  videbimus,  Spiritus  Sancti  dicta  ,  probe  tenendum  est ,  non  pro- 

frequens  pariter  mentio  fit ,  numquid  pria  Jesu  Christi  verba  illic  referri, 

propterea  ipsi  Chrislum  Deumconfiten-  sed  partim  ejus  effata  ,prout  ab  aliis 

tur,  et  Spiritum  Sanctum  ut  personam  aliter  intellecta  et  per  traditionem  «?a- 

subsistentem    habent?   Ad   eladendam  rie  exornata  fuerint  (  ac  si  Joannes 

potius  omnium   horum  teslimoniorum  Christi  alFata  ab  ipsius  ore  non   exce- 

biblicorum  vim  ,    quae    distinctionem  perit,tanta  estrationaiistarumimpuden- 

personarum  in  unitate  natura)  exhibent,  tia  !  ) ,  partim   singulorum  scriptorum 

sic  scribit  Wegscheider,  §  79  :  Exstant  sacrorum  jadicia  (quibus  profecto  an- 

in    libris    Novi     Testamenti    Pauli  teferendum   est  judicium  rationalista- 

maxime  etJoannis  dicta  ,  quibus  Fi-  rom  )  nec  ubivis  sibi  consentanea  (en 

liusDei  et  Spiritus  Sanctus  in  aliquam  quid  sentiant  de  scriptoribus  sacris  isti 

divini  honoris  societatem  admitti  t?t-  novi  Protestantes !)  nec  satis  perspicue 

deantur ;   quorum  duplex  classis  dis-  enunciaia. 


284  TRAGT.    DE    TRINITATE. 

personarum  confertur,  et  quibus  propterea  dedicamur,  merito 
infertur  ex  voce  illa  tn  nomime  a^qualitas  ac  unitas  trium  perso- 
narum  in  natura  divina. 

46.  Sic7ieg.  per  Baptismi  formulam  non  aliud  prgescribi,  nisi 
ut  Christiani  ea  religione  obstringantur ,  quas  Deum  patrem  ho- 
minum  ,  Jesum  Messiam ,  et  Spiritum  Sanctum  ut  singularem  Dei 
vim  exhibeat ;  1°  quia  haec  interpretatio  ?iova  est,  et  ante  Soci- 
nianos  et  rationalistas  inaudita,  et  cui  obstat  sensus  traditionalis 
totius  antiquitatis  (1);  2°  quia  est  «/6s?^rc/«,  baptizaremur  enim 
in  nomine  seu  auctoritate  et  efficientia  vis  et  efficientice  Spi- 
ritus  Sancti;  3°  quia  est  violenta,  quis  enim  verba  Christi,  prout 
sonant  sensu  obvio ,  audiens,  intelligat  patrem  hominum,  Mes- 
siam  et  efficaciam?  4°  quia  est  contraria  ahis  Scripturae  tex- 
tibus,  praesertum  Joan.  XV  ^  26;  XIV,  16,  superius  adductis 
in  quibus  Christus  exhibet  Spiritum  Sanctum  ut  personam  sub- 
sistentem ,  quae  procedit  ,*operatur ,  et  eum  vacat  alium  respectu 
sui  ipsius ;  nisi  igitur  impie  dicamus  vel  Christum  non  esse  perso- 
nam  ,  sed  prosopopeiam  et  vim ,  vel  improprie  imo  et  insulse 
esse  locutum  ,  Spiritus  Sanctus  neque  prosopopeia  est ,  nec  sim- 
plex  vis  et  efficientia  (2). 

47.  Dices,  I  Cor.  X,  2,  Israelitae  perhibentur  baptizati  in 
Moyse  y  in  nube  et  in  mari;  et  ipsa  Ecclesia  Romana  in  animae 
commendatione  precatur  :  In  nomine  Patris  ^  in  nomine  Filiiy 
in  nomine  Spiritus  Sancti^  in  nomine  Angelorumy  etc.  Ergo  for- 
mula  hi  nomifie  Patris  ^  etc.  neque  importatper  se  distinctionem 


(1)  Ubi  notanda  est   parum  sibi  co-  tatis   privatam    interpretionem    oppo- 

haercns  neotericorum  biblicorum  agendi  nunt. 

ratio.    Ipsi  adeo   extollunt   in  lierme-  (2)  Hos  textus ,   in  quibus   maxima 

neutica   regulam  usns    loquendi  ,    uti  vis   est ,  dissimulant  adversarii  nostri , 

Tocant,  quem  statuunt  velut  primarium  quasi  neque  existerent ,  ut  sic  impune 

criteriom  interpretationis  exclusa  inler-  possint  detorquere  in  aliennm  sensura 

pretalione  Ecclesiae.  Quando  vero  provo-  formulam  Baptismatis.Geterura  quae  ipsi 

canlur  ad  sensum  traditionalem  perpe-  efFutiunt  de  Spiritu  Sancto  ,  nerapeip- 

tuum  antiquitatis  ,    quoe   profecto   est  sum  esse  efjicientiam  ,  etc.  idoneo  loco 

testis  legitimus  hujus  loquendi  usus  .  redarguemus,  ubi  de  persona  Spirilus 

nihil  illam  faciunt  ,  et  sensui   antiqui-  Sancti  sermo  nobis  erit. 


CAP.    II.    DE    WUM.    DIV.    ESSENTI^    UHIT.    IN    TRIBUS    PERS.     285 

et  subsistentlam  personarum ,  ut  liquet  ex  primo  textu ,  neque 
aequalitatem  dignitatis  et  naturae ,  ut  patet  ex  Ecclesiae  oratione. 

48.  Resp.  Neg.  conseq.  et  paritatem.  Nam  in  primo  textu 
dicuntur  Israelita^  baptizati  in  Moyse ,  in  nube  ,  etc. ,  non  autem 
in  nomine  Moysis  et  nubis  et  maris.  In  oratione  Ecclesiae ,  ea 
ipso  quod  dicatur  distincte  in  nomine  Angelorum  et  Archange- 
lorum ,  etc. ,  distinguitur  dignitas  ac  natura  Angelorum  et  Sancto- 
rum ,  qui  invocantur ,  ut  intercedant  apud  Deum  ,  a  Deo  ipso  ,  seu 
a  Patre ,  et  Filio  et  Spiritu  Santo. 

49.  Ad  3"^,  seu  2""  prob.  Dist.  Si  solitarie  accipiatur  dictum 
Apostoli  non  est  prorsus  demonstrativum  ,  trans.;  una  cum  cete- 
ris,  neg. 

50.  Ad  4™  ,  seu  3"°  prob.  Neg,  Etenim  tres  ibi  dlstinctae  per- 
sonae  aperte  commemorantur ,  persona  Filii  baptizati ,  persona 
Splritus  Sancti ,  quem  Christus  vidit  descendentem  sicut  colum-' 
ham  et  venientem  super  sei^Maiih.  III,  16),  sive  ut  dicitur 
apud  Lucam  :  Et  descendit  Spiritus  Sanctus  corporali  specie 
sicut  columba  in  ipsum  (Luc.  III ,  22),  et  apud  Joan.  I  :  Vidi 
Spiritum  descendente^n  quasi  columbam  de  coelo ,  et  mansit 
super  eum  (Joan.  I  _,  32),  et  persona  Patris  dicentis  :  Hic  est 
Filius  meusdilectus,  in  quo  mihi  complacui  (1),  et  majori,  etiam 
vi  in  graeco  textu  per  arliculum  6  ut  hic  distingueretur  a  justis , 
qui  non  sunt  filii  Dei  nisi  per  adoptionem.  Quod  si  filius  Dei  na- 
turahs  Christus  est ,  lioc  ipso  est  consubstantialis  Patri ,  ut  infe- 
rius  opposite  ostendetur ,  sicuti  et  de  Spiritu  Sanclo. 

51.  Quod  vero  additur  de  inauguratione  sub  velo  mythico  ^ 
cum  totum  gratuitum  sit  atque  ex  penu  rationaiismi  unice  de- 
promptum,  quod  consistere  nequit  sive  cum  scriptorum  sacro- 
rum  veracitate ,  sive  cum  inspiratione  divina ,  rejlcimus  ut  im- 
pium  et  falsum  ac  toti  antiquitati  contrarium  (2). 

52.  Ad  h^  seu  4'"  prob.  Dist.  Seorsim  sumpta,  trans. ;  una 

(1)  OvTcs  (TTty  0  oleff  /uov  c  etyetvf]-  sensum  detorqaere  neqneunt ,  confa- 
TOf  ,  ey  a  iv^oK*}Tet.  Matth.  loc.  cit.  ginnt ,  tamquam  ad  extremamtabulam^ 

(2)  Quando  rationalistae   aliquid  in-  ad  mylhos. 
veniunt  in  Scriptoris,  quod  in  alienum 


286 


TRAGT.    DE    TRIPIJTATE, 


cum  aliis  quae  adducta  sunt,  neg.  Nernpe  haec  scribebant  Apos- 
toli  in  citatis  locis  cohaerenter  ad  fidei  doctrinani  ,  quam  Eccle- 
siis  a  se  institutis  praedicaverant ,  qua  supposita  ,  illis  formulis 
apertissime  alludunt  ad  Patrem  ,  Filium  et  Spiritum  Sanctum 
a  se  praedicatos  ,  et  in  quorum  nomine  initiaverant  fideles.  Nisi 
enim  hoc  constituatur  fiindamentum ,  locutiones  illae  fiunt  prorsus 
aenigmaticae ;  eo  constituto  ,  aperte  intelliguntur  (1)  ;  sunt  igitur 
ea  loca  totidem  ineluctabilia  testimonia  fidei  traditae  ab  Apostolis  , 
ac  proinde  existentiae  dogmatis  nostri. 

53.  Inst.  primo.  Sunt  quidem  varia  dogmatis  semina  in  ipsis 
libris  sacris,  ab  interprete  candido  haud  negligenda  ;  sed  1°  ea- 
dem  explicari  debent  partim  e  philosophematibus  quibusdam 
Judaicis  et  Piatonicis,  quae  quidem  aevi  incultioris  indolem  redo- 
lentia  jam  ante  rehgionis  christianae  originalem  divulgata  erant ; 
2o  partim  ex  pio  quodam  in  magistrum  divinum  reverentiae 
sensu,  quo  imbuti  librorum  sacrorum  auctores  vel  Jesu  ipsius 
de  Messiana  sua  dignitate  sententias  vel  narrationes  de  singufis 
Jesu  factis  fatisque  mythicas ,  quarum  multae  satis  maturejam 
prodierant  (cf.  Luc.  1,1),  pro  suo  quisque  ingenio  atque  judicio 
varie  intellectas  conceptasque ,  fitteris  tradiderunt  et  amphfi- 
carunt  (2). 

54.  Resp.  ad  1°*,  J^^0'  dntec.  Revelatio  enim  divina  ,  seu  veri- 
tates  divinitus  revelatae  non  per  philosophemata ,  sive  judaica 
sive  platonica  aut  aristoteUca ,  explicari ,  aut  exponi  debent,  sed 
per  sensum  traditionalem ,  per  auctoritatem  Ecclesiae  columnae 

(1)  Elenim  i  Gor.  xii ,  4-6 ,  aperta  minum  N.   J.    C.  et  per  charitatem 

fitmentio  trium  personarum ,   ubi  di-  Sancti  Spiritus  ^   ut  adjuvetis  me   in 

citur  idem  Spiritus  ,   idem  Dominus ,  orationihus  vestris  pro  me  ad  Deum- 

idemDeusauctordivisionumgratiarnm;  rursum     tres    personae     distinclae     re- 

nisi    supponatur    cognitum    Corinlhiis  censentur.  Eadem   occurrunt  Tit.  iii , 

Mysterium  Trinitatis  ipsis  ab  Apostolo  ^-6,  aliisque  locis  ab  adversario  indi- 

praedicatum,  haeo  verba  nullum  sensum  catis,  in  quibus  perpetuo  fit  allusio  ad 

prae  se  ferrent ;  sed  illo  ,  posito  ,  poterat  receptam  ,     apud     Christianos     fidem 

Apostolus  ad  illam  fidei  formulam  al-  circa  Dei  unitatem  et  Trinitatera  per- 

ludere,  et  certus  erat  se  ab  ipsis  intelligi.  sonarum. 
Sic  Rom.  XV,  3o,  ubi  idem  Apostolus  (2)  Wegsch.  ib.  §  92. 

«cribit  :  Obsecro  vos,  fratres  ,  per  Do- 


GAP.    II.    DE    NUM.    DIV.     ESSENTIJE    UNIT.    IW    TRIBUS    PERS.      287 

et  firmamenti  veritatatis  ,  ut  suo  loco  ostendimus  (1) ;  alioquin 
de  nulla  veritatis  nobis  conslare  posset.  Hoc  est  inventum  sero 
nimis  inductum  a  rationalistis  omnem  revelationem  et  fidem 
rejicientibus ,  qui  majori  reverentise  sensu  feruntur  erga  Cicero- 
nem  et  Tacitum  aliosque  profanos  scriptores,  quam  erga  scrip- 
toressacros,  ut  mox  videbimus.  Negamus  prseterea  doctrinam 
Judasorum ,  prout  eruitur  ex  Sacris  Litteris  ,  vocari  posse  aut 
esse  philosophema  ;  Judseos  porro  non  omnino  laluisse  Trinitatis 
dogma ,  vel  saltem  Personarum  in  Deo  pluralitatem ,  non  pauca 
suadent  documenta  ,  tum  ex  Sacris  Litteris  (2),  tum  ex  ahis 
eorum  scriptis  eruta  (3).  Quod   vero    attinet  ad  philosophema 


(1)  Tract.  De  vera  relig.  part.  2  , 
prop.  3. 

(2)  Innamera  prope  sant  testimonia 
in  V,  T.,  in  qnibas  de  pluralifate  per- 
sonaram  in  Deo,  ac  praesertim  de  di- 
vinitate  Verbi  sea  Filii  aperta  mentio 
fit ;  quae  collegit  et  expendil  Cl.  Ma- 
ran ,  op.  cit.  lib.  i,  cap,  i  ad  17. 
Sane  doctrinam  hanc  Judaeos  minime 
lataisse,  ex  iis,  quae  habentar  in  N. 
T.  certissime  conslat.  Cam  enim  Auge- 
las  B.  Virginem  alloqueretar  (  Lae.  i , 
3i  et  seqq. ),  loquitur  de  Filio  Dei 
ac  de  Spiritu  Sancto.  Sic  etiam  ( Matth. 
I  ,  20  )  ,  alloquens  S.  Josephum  ;  item 
(Marci  1 ,  8)  Joannes  Bapt.  disserit  de 
Baptismo  conferendo  a  Messia  in  Spi- 
rita  Sancto ,  et  alibi  passim  habentur 
similia  ,  qnin  tamquam  de  novitate  mi- 
retnr  quispiam, 

(3)  Plara  judaeoram  rabbinoramtes- 
timonia  aliaque  eruta  ex  antiquis  Ju- 
daeorum  scriptis ,  in  qnibus  sermo  fit 
de  SS.  Trinitate  ab  ipsis  cognita  ,  vid. 
apudRaymundum  Martini  in  Pugione 
fidei  ^  cum  notis  et  observationibus 
Jos,  Du  Foiain  ,  edit,  Carpzovii  , 
Lipsiae  1687,  pag.  i44i  ^96  ct  seqq., 


417  et  4391  prout  nerape  notantur  in 
margine  juxta  primam  edit.  Parisiensem 
i65r.  Hoe  ipsum  copiosius  praestitit, 
et  clarissirao  in  luraine  postea  coUocavit 
omni  documentorum  genere  CL  Drach, 
Deuxieme  lettre  d'un  Bahbin  converti  , 
Paris  1817  ,  toto  cap  i .  Imo  nec  de- 
fuit ,  qui  ex  recentioribus  Protestanti- 
bus  hoc  argumentum  illustraverlt ;  cfr. 
E.  W.  Hengslenberg  ,  Christoiogie  des 
altem  Testaments,  etc.  seu  ,  Christolo- 
gia  Feteris  Testamenti  ,  etc.  BeroUni 
1824  ,  praeserlim  pag.  216  et  seqq.,  qni 
id  etiara  tuetur  adversus  absurdas  hy- 
potheses  et  expositiones  Glerici  ,  Sack 
(qui  edidit  suum  Comment.  theol.Bonu. 
1821.  Pustkuchen  in  Untersuch.  des 
bibl.  Urgesch.  seu,  Inquisitio  bibliccB 
historice  primitivce  ,  Hall.  1828  ) ,  Ro- 
senmiiUeri(in  suis  Scholiis  in  Genes^  ), 
DeyfetleCm  Dogm.  i  ,  §  108),  Ewald 
( in  Gram.  pag.  2^5 ) ,  Koster  (in  sais 
Meletematis  criticis  et  exeget.  in  Za- 
char, ),  Gesenii  (in  Isai^  63,  9  ),  alio- 
ramque  non  paucoram  ;  sed  de  hoc 
aoctore  ac  de  hoc  arguraento  iteram 
sermo  erit  suo  loco. 


288 


TRAGT.    DE    TRINITATE. 


platonicum ,  dlcimus  tantum  abesse ,  ut  originem  dedeiit  huic 
dogmati,  ut  haeretici,  qui  istud  temerare  ausi  sunt,  vel  ex  illa 
schola  platonica  prodierint ,  vel  saltem  ex  platonicis  placitis  com- 
menta  sua  hauserint,  ut  inferius  dicemus  (1). 

55.  Ad  2«»,  Neg.  1«  Quia  alioquin  actum  esset  de  scriptoruii] 
sacrorum  veracitate  et  inspiratioue.  2°  Quia  sequeretur  auc- 
tores  sacros  ex  pio  affectu ,  seu  potius  ex  assentatione  in  magis- 
trumsuumgraviter  mentitos  fuisse  ac  universum  terrarum  orbem 
•necessario  in  errorem  induxisse ,  donec  venerint  rationahsta 
ad  errorem  hunc  detegendum.  Quod  quam  absurdum  et  impium 
dictu  sit,  nemo  non  videt.  3°  Quia  falsum  est,  mythicas  narra- 
tiones  jam  prodiisse  ab  ipso  EvangeHc£e  praedicationis  exordio.  Ne- 
que  hoc  evincit  locus  citatus  ex  Luc.  I.  Si  enim  bene  attendatui 
Lucae  textus,  patebit  ipsum  contrarium 'dicere ;  ait  enim  Evan- 


(1)  Ex  Prolestantibas  ,  sea  potias 
Socinianis  ,  qui  excelluerant  in  hac 
calumnia  disseminanda  ,  de  platonismo 
Sanctorum  Ecclesiae  Patrum  primis  prae- 
sertim  Ecclesiae  saiculis ,  priraas  ob- 
tinent  Clericus  ,  ut  patet  ex  ipsius  Bi- 
hliotheque  universelle,  tom»  x,  p.  i8i, 
Bibliothequechoisie,  tom.  xn  ,  p.  21 3, 
Ars  critica ,  pag.  ii  ,  §  2,  ch.  11  , 
pag.  536  ,  Epist,  vm  crilica,  p.  268  , 
ot  auctor  Platonismi  dctecti,  Hos  auc- 
tores  velati  servum  pecus  secuti  sunt 
rationalisliB  ,  qui  in  dogmate  de  Trini- 
tate,  de  divinitate  Verbi  non  aliud 
vident  nisi  Platonica  placita  ,  in  Patribus 
vero  nonnisi  totidem  Piatonicos.  Hos 
inferius  recensebimus.  Interea  praestat 
afferre  textum  Clerici ,  ex  qao  recen- 
tiores  suas  ideas  hauserunt ;  sic  porro 
scribit  Clericus  in  susi/4rte  critica,\o\.  1, 
pag^  536  :  Veteres  Christiani ,  qui 
per  aliquot  scecula  Plaionici  fuerunt, 
cum  legerent  Scripturas  ,  ut  ex  ea 
religionis  christiance  systema  quoddam 


colligerent  ,  Platonicas  suas  notionei 
Scripturce  notiouibus  ubique  miscue- 
runt  ;  et  quod  in  Scripturis  non  lege- 
batur ,  quodque  credi  volebant ,  ex  ea 
deduxerunt  conseciariis ,  '^on  ex  uno 
fonte  derivatis ,  sed  ex  Platone  cequt 
ac  ex  Prophetis.  fluic  in  omnibus  sub- 
scribit  auctor  Platonismi  detecti.  Asl 
istorura  audaciam  fregit  doctissimus  P. 
Ballus  in  opere  quod  inscribitur  :  De- 
fense  des  SS.  Peres  accuses  de  Plato- 
nisme^  vol,  anic.  in-4°,  Paris.  171 1, 
Quod  quidem  opus  divisum  est  in  iv  li- 
bros ,  in  quoiura  1°  ostendit  cl.  auctoi 
Palres  rainirae  institutos  fuisse  inphi- 
loscphia  Platonica  ,  falsumque  esse  phi- 
losophiam  istam  regnasse  in  Ecclesia 
primis  Ecclesiae  saeculis  ;  in  2^*  nunquam 
Patres  sectatos  fuisse  Plafonica  placita; 
in  3°  Palres  rejecisse  ,  imo  et  refellisse 
circa  omnia  puncta  Platonem  ejosque 
philosophiam ;  iu  4°  disjicit  rationes  , 
quibus  leviter  permoti  sunt  ii  qui  Pa- 
tres  Platonicismi  accasarant. 


GAP.    II.    DE    NUM.    DIV.    ESSENTm    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.     289 

gelista  :  Quoniam  quidem  multi  conati  sunt  ordinare  narra- 
tionem  y  quce  in  nobis  completce  sunt ,  rerum ;  sicut  tradiderunt 
nobzSj  qui  ab  initio  viderunty  et  ministri  fuerunt  sermonis , 
visum  est  et  mihi,  etc. ;  quibus  postremis  verbis  ostendit  se  non 
solura  non  iaiprobare  eos ,  qui  ante  ipsura  litteris  res  a  Christo 
gestas  consignarunt,  verura  et  se  cum  illis  conferre;  quod  non 
fecisset  profecto  ,  si  falsas  ac  mythicas  narrationes  illi  congessis- 
sent(l).  4°  Sed  dato  etiara ,  quod  illi  ita  se  gesserint ,  numquid 
sequitur  eadem  ratione  sese  gessisse  Scriptores  Sacros  ?  digna  ra- 
tionalistis  dialectica  (2). 

56.  Inst.  secundo.  In  Libris  Sacris ,  sub  illo  Trinitatis  velaraine, 
alius  quidam  doctrincB  typus  aperte  est  traditus ,  ab  illo  quidem 
dogmate  alienus  ^  sed  cum  sana  ratione  optime  congruens ;  quo 
jubemur  \^  agnoscere  unum  verum  Deum ,  qui  numen  sit  ah-* 
soluteperfectum  {Malth.  XIX,  17,  colL  Marc.  X,  et  Luc.  XVIII,  19), 


(1)  Neqne  iis  assentiendam  puta- 
mns  qoi  his  verbis  S.  Lucam  liic  Ce- 
rinthianorum  ,  Basilidianorum  aliorum- 
que  haereticorum  scripta  notare  putant, 
siquidem  nondam  illa  prodierant ;  ne- 
que ,  si  cum  haerelicis  impiisque  homi- 
nibus  rem  sibi  esse  Lucas  intellexisset, 
haud  leviter  adeo  iilos  perstrinxisset  , 
aut  ia  eoram  ferme  numerum  seme- 
tipsum  adscripsisset ,  inquiens  :  Kisum 
est  et  mihi.  Sed  neqae  Maldonato 
acquiescimus  ,  qui  putat  S.  Lucam  res- 
pexisse  ad  Evangelia  Malthaei  et  Marci ; 
cum  plura  sintquae  obstent ,  ac,  ceteris 
omissis  ,  qaod  iilis ,  de  quibus  loquitar 
Evangelista  ,  aliquam  nolam  inurat  ne- 
gligentiae.  Dicendum  propterea  eumlo- 
qui  de  iis  tantam  ,  qui ,  cum  fando 
solum  eventa  ,  de  quibus  scribebant , 
ab  Apostolis  accepissent ,  nihiiominus 
audacter  animum  ad  scribendum  appu- 
lerant,  antequam  omnia  diligenter  a 
principio  assecuti  essent ;  cam  quibas 

T.  II. 


ita  se  comparat ,  at  non  solum  eoram 
exemplo  se  tueatur,  sed  at  aliquod 
praeterea  sibi  prcnesidium  adesseinnuat , 
quo  iili  caruernnt  ;  ut  constat  ex  v.  4> 
ubi  addit :  Ut  cognoscas  eorum,  de  qui- 
hus  eruditus-es,  veritatem  ,  »ff-<pdxttctv , 
tutissimam  nempe ,  atque  ;  ul  ita  di- 
cam  ,  indubiam  certitudinem  ;  quam 
minime  assecuturus  esset  Theophilus, 
si  in  memoratas  tantum  narrationes  in- 
cidisset.  Non  est  igitur  nisi  absurdam 
rationalistarum  commentum  ,  qaod  ipsi 
oggerunt  de  mylhicis  narrationibus  ac 
falsis  mature,  ut  ipsi  aiunt  ex  hoc  Lu- 
cae  textu  ,  in  medium  emissis. 

(2)  Certum  est  S.  Joannera  legisse 
atque  probasse  tria  Evangelia,  antequam 
suum  conscriberet ;  ut  fideai  faciunt 
Euseb.  Hist»  eccles.  lib.  iii,  cap.  i^  , 
edit.  Valesii ;  Clemens  Alex.  apud  eum- 
dem,Iib,  vt,  cap.i4;Hieronymus,Z>et?«- 
ris  illust,  cap.  9;  at  posteriores  scriptores 
et  Patres  mittam  ,  qui  idem  testanlar. 

19 


290 


TRAGT.    DE    TRINITATE. 


ac  solus  adorandus  (Mattli.  IV  ,  10 ;  Marc.  XII ,  29  et  30  ,  coll.  34 ; 
Joan.  IV ,  23),  ab  tpsoque  Jesu  adoratur  (Mattli.  XXVI,  39  et  42 ; 
Luc  XXIII,  46 ;  Joan.  XVII ,  1  et  seqq.)  ,  2»  et  Jesum  Christiim 
[qinvel digressus  e  terris  homo simpliciter appellatur)  Act.  11,22 
et  XVII,  31;  Rom.  V,  15;  I  Tim.  II,  5.  cf.  I  Cor.  XV,  21,  ut 
legatiim  Dei  (Matth.  VII ,  21 ;  Joan.  XVII,  3.  cf.  XI,  42)  Deoque 
quidem  eum  legante ,  a  quo  ipse  Jesus  sese  aperte  discernit  (Joan. 
XVII ,  3  et  XX ,  17  ,  et  21 )  longe  inferiorem  (  Matth.  XIX  ,  17  ; 
XX  ,  23;  Luc.  XXIII,  46 ;  Joan.  XIV,  28  et  X,  29  et  seqq.  XVII, 
22  et  24;  I  Cor.  III ,  23  et  XI,  3  ;  XV ,  27  et  28).  Hunc  ip^ 
sum  purioris    doctrince    christiana^    typiim    sequamur..,    Sic 
Trinitatis  dogma  ad  hanc  formidam  revocare  licet :  Deus  Pa^ 
ter  ut  Spiritum  sanctum  sese  per  Jesum  Christum  hominibus 
manifestavit  (1). 

57.  Resp.  Ad  1%  Neg.  ant.  Non  enim  typum  ,  sed  ipsum  Tri- 


(1)  Ita  rarsum   Wegscheider  §  gS, 

nbi  nolanda  suat  duo  monita ,  qaae  ibi 

appingit ,    dicens   :   Simul  vero  hocce 

utrumque ,  tum  opinionem  super  hoc 

dogmate  quamvis  summa  cum  indul- 

gentia    esse    tolerandam    modo  ,    ne 

virlutis  nervos  infiingat  ,  tum  doctori- 

hus  publicis  tn  pertractanda  ista  doc- 

trina   caute    esse  versandum,   ne  vel 

conscientia  oneretur  Christianorum  per 

intelligentiam  provectiorum  ( vide  im- 

pudentiam    non  ferendam  ,   loquuntur 

isti  de  conscientia  ,  cum    ipsi  nullam 

habeant ,  et  se  provectiores  vocare  au- 

dent  quasi  vero  omnes  ,  qui  a  Christo 

ad  nos  nsque  crediderunt  dogma  Tri- 

nitatis  ac  strenue  propugnarnnt ,  totidem 

essent  infantes  cum  ipsis  comparati ! ) 

vel   imbecilliorum    religio   offensionis 

a/i^ttirfcajotrtf.  Adeo  fidunt  se  rem  to- 

tam  confecisse  tamidi   hi  insipienles  ! 

Hinc    Scheiermacher  ,    Der    Christl. 


Glauhe  ,  sea  Fides  christiana  ,  vol.  u, 
pag.  694  ,  inquit :  Ex  rei  natura  est, 
quod  ,  quo  diutius  Trinitatis  doctrina 
immutata  in  suis  hodiernis  determi- 
nationibus  constitit ,  illi  ,  qui  cum  dif- 
ficultahus  ac  imperfectionibus  qua- 
rumdam  formularum  reconciliari  ne- 
queunt  ,  asserunt  cuncta  se  in  hac 
Trinitatis  doctrina  negare  ,  quamvis 
ipsorum  pietati  minime  desit  ex  eo  , 
quod  proprie  chrislianum  constituit. 
Quapropter  nobis  cavendum  est ,  ne  , 
quidquid  antitrinitarium  esf,  tamquam 
hwreticum  et  anti-christianum  rejicia- 
mus.  Sed  quo  magis  hoo  excrescere 
cernitur ,  eo  magis  excitemtir  ad  ec- 
clesiasticam  hac  de  re  expositionem 
novo  examini  suhjiciendam;  et  nisi  nos 
ipsi  prceparemus  ,  saltem  posteritati , 
dimisso  antiquato ,  reformationem  , 
quoe  prcBsenti  affinium  idearum  statui 
conveniens  sit ,  liberam  reUnquamus, 


GAP.    II.    DE    mvm.    DIV.    ESSENTm    UNIT.     IN    TRIBUS    PERS.    291 

nitatis  dograa  Sacrae  Lltterae  tradunt ,  ut  ex  adductis  probationi- 
bus  oslendimus,  ac  magis  confirmabitur  ex  dicendis.  Neque  enim 
cum  hoc  dogmate  pugnant ,  quae  de  Dei  unitate  indicata  loca  ab 
adversario  praedicant.  Nec  enim  per  mysterium  SS,  Trinitatis 
inducitur  deorum  pluralitas,  nec  quidpiam  detrahitur  summae 
simpUcitati  Dei  ejusque  omnimodae  perfectioni ,  quam  catholica 
doctrina  profitetur ,  secus  ac  supponere  videtur  adversarius. 
Utique  Deus  solus  adorandus  est ,  ipsum  coluit  et  adoravit  Chris- 
tus  in  terris ,  sed  prout  homo  est.  In  doctrina  cathohca  haec  om- 
nia  bene  cohserent,  nec  quidpiam  difficultatis  prse  se  ferunt. 

58.  Ad2"»,  Dtst.  ant.  Jesum  Christum  ut  Deum  simul  et  filium 
Dei  jubemur  agnoscere,  conc;  ut  purum  hominem  ac  simpHcem 
Dei  legatum  ,  neg,  Si  adversarius  commemorat  Scripturae  loca ,  in 
quibus  Christus  simplex  homo ,  ut  ipse  ait ,  appellatur ,  cur  illa 
dissimulat ,  in  quibus  idem  Christus  Deus  et  Fihus  Dei  dicitur ,  quae 
innumera  prorsus  sunt  ?  Si  testimonia  recenset ,  in  quibus  Christus 
se  distinguitaDeo,  idest,  a  Patre,  quare  non  etiam  recenset  ea.  in 
quibusseunumdicit  cumPatresuo(Joan.  X,30et  XVII,  11  et  22), 
in  quibus  profitetur  se  in  Patre  esse  et  Patrem  in  se  (ibid.  X,  38 ; 
XIV,  10  et  20 ;  XVII,  21)  ?  Id  ipsum  dicatur  de  Deo  eum  iegante  , 
ita  enim  legatus  est ,  ut  exiverit  a  Patre  (Joan.  XYI ,  28),  ut 
processerit  a  Patre,  seu  a  Deo  (ibid.  VIII,  42;  VII,  29),  qui  sit 
Unigenitus  a  Patre  (Joan.  I,  14),  et  in  sinu  Patris  (ib.  18),  qui 
sibi  sequalem  potestatem  tribuerit  cum  Patre  suo  (  Joan.  V  ,  17, 18 
et26),  quiessetin  coehs,  dum  loqueretur  in  terra  (Jo.  III,  13),  qui 
demum  longe  inferiorem  Deo  legante  (  quae  glossa  est  adversarii , 
nuspiam  enim  hocin  Scripturis  occurrit )  se  dixerit,  ita  tamen  ut 
aequalem  pariter  se  Patri  esse  profiteatur  (  Joan.  V,  18 )  et  Deum 
(ibid.  X,  30 ,  coll.  33 ).  Quse  quidem  testimonia  suo  loco  expende- 
mus.  Interea  hic  liabetur  specimen  malae  fidei  rationalistarum , 
qui ,  ut  sua  effutiant  ac  venditent ,  quae  convellunt  haec  sua  fig- 
menta  ,  vel  dissimulant ,  vel ,  prorsus  omni  abjecto  pudore ,  pas- 
sim  accusant  Scriptores  Sacros  assentationis  ,  inscitise  (1),  contra- 

(1)  Exemplo   sint    ea    qaae    habet      seu,  ReligioJesusChrisHasuaorigine 
Buhme,  Die  Religion  Jesu  Christi.,,      repelita ,  Hall.  1827  ,  p.  49  et  seqq,, 

19. 


292  TRAGT.    DE    TRINlTATE. 

dictionis,   seu  piignse,  aliave  ejusmodi  blasphemando  pronun- 
ciant  (1). 

59.  Ex  falsis  ejusmodi  praemissis  pronum  est  rejicere  impias 
consecutiones  ,  tum  de  typo  purioris  doctrince  christtancD  y  qui 
est  per  antiphrasin  intelligendus  ,  nempe  doctrince  antichristia^ 
nce )  tum  de  formula  dogmatis  Trinitatis ,  quae  non  est  nisi  for- 
mula  dogmatis  antitrinitarii ,  cujus  nuilum  vestigium  occurrit  ia 
antiquitate  ante  Socinianos,  si  excipias  execrabiles  haereses  Ebio- 
nitarum  ,  Pauli  Samosateni  ac  Photinianorum,  quae  obsoleverant, 
donec  e  cineribus  suis  excitatae  denuo  fuerint  ab  his  novis  gnosti- 
cis ,  qui  assentationis ,  erroris  et  imperitiae  arguunt  Apostolos  et 
Evangelistas ,  ad  lumina  sua  substituenda  ac  difFundenda  pro- 
fecto  longe  puriora  per  subversionem  totius  revelationis  divinae 
ac  supernaturahs. 

60.  Obj.  secunda.  loldem Christus  ( Joan.  XVII ,  3).sic  Patrem 
alloquitur  :  Hcbg  est  autem  vita  ceterna,  ut  cognoscant  te  solum 
Deum  verum ,  et  quem  misisti  J.  C.  Ex  quibus  ita  Crelhus  : 
Deus  verus ,  de  quo  hic  loquitur  Christus  ,  est  Deus  summus ;  at- 
qui  ex  Christi  verbis  hic  est  solus  Pater;  ergo  reHquae  personae 
non  sunt  Deus  ille  summus.  2°  His  consonat  Apostolus ,  qui 
(I  Cor.  YIII ,  5  et  seqq.  )  scribit  :  Nam  etsi  sunt^  qui  dicantur 
diiy  sive  in  coelo ,  sive  in  terra  ^siquidem  sunt  dii  multi  et 
domini  multi);  nobis  tamen  unus  Deus  Pater ,  ex  quo  omnia 
et  nos  in  illum^  et  unus  Dominus  J.  C.  per  quem  omnia,  et  nos 
per  ipsum,  Ubi  Paulus,  explicans  quis  sit  ille  unus  Deus,  simplici- 


edit.   2^,  nerape  Scriptores  Sacros  pro  ment.  i ,  de  prologi  Jbannis  evange^ 

manca  ,  quaeestajviincultioris,  scientia  listce  fontihus   et  sensu  ;    Introd,  in 

sibi  ipsi  non    constitisse  in  iis  ,  quae  de  Summ.  theoh  christ,  p.   i5o  et  seqq.  ; 

ideis  et  notionibus  suis  exposuerunt.  Sic  Deconsensu  scriptorum  sacrorum  ,  in 

Wegsch.  §83^  Jerusalem,    Nachgel,  primisPaxiUApost.cumdoctrinaPhi- 

Schriftenj  seu  ,   Opera  posthuma ,  i  ,  lonis  ;  Eichhorn  ,  Blhl.  litter.  iv ,  826 

p.  iS^  et  seqq.;  Munscher,  Dogmen-  et  seqq.  etc.  Qui  omnes  de  prajrogativa 

Geschichte^  eic. ,  sen ,  Historia  dogma-  impietatis  certare  inter  se  videntur. 

tum  ,\o],i ,  p.  416  et  seqq.,  Ammon.  (1)  Exempla  non  pauca  in  decursa 

Bihl,  theol,  1 ,  192  etseqq.  inter  nova  hujus  tractatas  exhibebimus. 
opascuia  theologica ,  Geott.  i8o3  \  Com' 


CAP.    II.    DE    KUM.    DIV.    ESSENTIiE    UiVIT.    IN    TRIBUS    PERS.      293 

ter  dicit  eumesse  Patrem ,  non  Patrera  ,  Filium  et  Spiritum  Sanc- 
tum.  Atqui  nuUa  ratione  fieri  potuisset ,  ut  Paulus ,  explicaturus 
quis  sit  ille  unus  Deus,  Patris  tantum  mentionem  faceret ,  omissis 
personis  aliis ,  si  Deus  ille  unus  non  tantum  Pater  esset ,  sed  et 
iilius  et  Spiritus  Sanctus.  Ergo  (1). 

61.  Resp.  Ad  1*«,  Neg.  Maj,  Vox  emm  solusnon  exprimit  sub- 
jectum,  sed  attributum,  perinde  ac  vox  verus;  prout  exposcit  con- 
structio  graeci  textus  :*lva  yiv^^ayMat  cte  z6v  ^Svov  oikzBivov  6eoy.  Id  est, 
Ut  cognoscant  te  solum  verum  Deum .  Hinc  Christus  illa  sententia 
a  consortio  divinitatis  non  excludit  nisi  falsos  deos  et  vana  idola 
gentium,  ita  utsensus  sit,  sitam  esse  vitam  geternam  in  cognitione 
unius  Dei  et  Incarnationis  Filii  ejus  ,  nempe  Jesu  Christi  (2). 
Quinam  autem  sit  solus  verus  Deus,  ahbi  Christus  declarat ,  prae- 
dicans  divinitatem  suam  ac  divinitatem  Spiritus  Sancti.  Recolantur 
dicta  in  probationibus. 

62.  Ad.  2™  ,  Dist.  maj.  ExpHcans ,  seu  potius  declarans ,  quis 
sit  ille  unus  Deus  ut  excludat  deos  gentium ,  conc;  ut  excludat 
divinas  personas,  ?ieg.  Hanc  enim  expositionem  postulat  integra 
PauU  sententia,  etsi  expresse  solum  Patrem  Deum  nominet.  Insti- 
tuit  enim  Apostolus  antithesin  inter  deos  et  dominos,  quos  co- 
lebant  ethnici  5  et  Deum  ac  Dominum  quem  cohmt  Christiani  5 
quoniam  vero  dominos  illos  ut  deos  habebant ,  Apostolus  ,  oppo- 
nendo  ilhs  unum  Dominum  Jesum  Christum  ,  aperte  ostendit ,  se 
Christum  Jesum  non  excluderea  consortio  divinitatis.  Alioquin  si 
veht  Crellius  insistere  in  vocibus  ilUs:  Unum  Deum  Patrem,  quasi 
excluderetur  Filius  a  divinitate,  deberet  pariter  insistere  in  ahis  : 
Unum  Dominum  J,  C, ,  quibus  Pater  excluderetur  a  dominatione, 

(1)  Hanceamdem  difficaltatem  jam-  stauravere  Sociniani  ,  praeserlim  Crel- 

diu   Ariani  promoverant ,  et  abunde  a  lius  ,  Deimo  Deopatre ,  lib.  i ,  sect.  i. 

Palribus   soluta  ea   fuit ,   praesertim  a  (2)  Cfr,   Maldonatus  in  hnnc  locum 

S.  Hilario,  De  Trin.  lib.  iv,  v  et  ix  ;  qui  cura  fuse  evolvit,  et  ostendit  invic- 

Ambrooio,  Defide,  lib.  v  ,  cap.  .3;  Epi-  lissime,  in  hoc  loco  non  excludi  ni«i  sola 

phanio  ,  Hcer,    lxix  ;  Greg.   Nazianz.  idola  gentium  a  consortio  divinitatis.  Id 

OraU  IV,  theolog.;  Basilio,  Cont.  Eu-  ipsum    praestitit  Petavius  ,    De   Trin» 

nomium  ,  lib.  v;  Cyrillo  Alex.  Thesau-  lib.  iii ,   cap.   i  ,   ubi  plura  habet  ob- 

ri ,  lib.  X  ,  cap.  6  ;  Augus.  De  Trin.^  servatione  digna.  Cfr.  etiam  Maran,  op. 

lib.  VI ,  cap.  9,  elc.  Hanc  postea   in-  cit.  lib.  i,  parl.  2,  cap.  21  ,§  i  et  2» 


294  TRAGT.    DE    TRIPflTATE» 

quod  est  absurdum.  Hinc  sua  disputatione  Crellius  non  labe- 
factat  catholicam  doctrinam,  sed  suam  potiusevertit.  Neg,  autem 
min.  quia  plures  potuerunt  esse  causae ,  ob  quas  illam  loquendi 
rationem  Paulus  usurpaverit ,  quas  recenset  Petavius  (1). 

63.  Eadem  ratione  explicari  debet ,  quod  tertio  loco  urget  idem 
Crellius  ex  Ephes.  IV,  6 ;  ubi  dicitur  :  Unus  Detis ,  et  Pater  om- 
nium,  qui  super  omnes  ^  et  per  omnia ,  et  in  omnibus  nobis; 
dixit  enim  proxime  ante  :  Unus  Dominus ,  2tna  fides,  unum  bap- 
tisma.  Dominum  autem  hic  Christum  esse  fatetur  CreUius  ,  hinc 
eadem  adaptanda  responsio  huic  textui ,  qu3e  modo  alteri  data 
est.  Eadem  enim  est  ratio  (2). 

PROPOSITIO  11. 

Tres  sunt  in  una  divina  esseniia  personce  realiter  distinctce, 
Probatur  speciatim  ex  IJoan .  F ,  7 ,  utpote  authentico  et  genuino, 

64.  Veritatem  catholicam  mysterii  SS.  Trinitatis  ex  Sacris  Lit- 
teris  praecedenti  propositione  abunde  ostendimus ;  remque  totam 
confecimus  absque  subsidio  celeberrimi  commatis  ,  I  Joan.  V,  7  : 
Tres  sunt  qui  testimonium  dant  in  coelis ,  Pater,  Verbum  et 
Spiritus  Sanctus;  et  hi  tres  unum  sunt  (3) ,  ut  pateat ,  indepen- 
dentem  omnino  esse  veritatem  ,  quam  propugnavimus ,  ab  illa 
pericope.  Potuissemus  propterea  tuto  eam  discutiendam  ac  vin* 
dicandam  dimittere  Sacrarum  Litterarum  professoribus;  ne  ta- 
men  quis  apud  se  reputet ,  difficultate  nos  deterritos  fuisse  ab 
hac  discussione  ,   eam   lubentiori  animo    aggredimur ,  eo  quod 

(1)  Loc.  cit.  §  4  ^^'^  seqq.  Ilem  Ma-  plures  Dii  erant  ac  Domini.  Ilanc  eam- 
ran  ,  loc.  cit.  §  3.  dem   esse   causam  addit  ,    cur    neque 

(2)  Observat  autem  S.  Joannes  Chry-  Spiritus  Sancli  meminerit  ,  ut  illorara 
sost.  Hom,  XX  in\  Cor.  num.  3,edit.  imbecillitali  consuleret. 

Maurin.  Paulura  ,  neque  voluisse  illo  (3)  Versus  autem  8"%  qui  iapluribas 

loco  appellare  Jesum  Ghristam  Deum,  codicibuspraeponitur  versui  7°,  utosten- 

neque  Palrem  Dominum,  ne  cam  Deum  dit  Sabatier  in  Itala  ant.  in  hunc  loc.  ifa 

ac  Deum  ,  Dominum  ac  Dominum  au-  sehabet  :  Ettres  suniquitestimonium 

dirent  Gorinthii ,  plures  esse  Deos  sus-  dant  in  terra  ,  spiritus ,  aqua  et  san~ 

picarentur  ac  Dominos  ,  et  in  antiqaam  guis  ;  et  hi  tres  in  unum  sunt. 
superstitionem    relaberentur ,    in    qaa 


CAP.    II.    DE    NUM.    DIV.    ESSENXm    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.      295 

recentiores,  biblici  ac  rationalistae  fidenter  pronuncient  caifsam 
finitam  esse ,  post  Micbaelis  praesertim  ac  Griesbacbii  biblica 
molimina  (1). 

65.  Duo  igitur  a  nobis  prsestanda  sunt :  I)  vindicanda  veritas 
JoanneDS  pericopes.  II)  ostendenda  ex  ea  ,  seu  potius  confirmanda 
doctrina  catbobca ,  quam  in  pra^senti  propugnamus. 

66,  I)  Ut  autem  primum  illud  priBstemus  ,  notandum  est,  nos 
cogi  a  via  liactenus  trita  discedere  post  receptum  seu  proclama- 
tum ..  ut  loqui  amant  ,  in  criticismo  biblico  familiarum  ^  ut  vo- 
cant ,  seu  recensionum  principium  (2) ,  ex  quo  statuitur  canon 


(1)  En  quomodo  de  hoc  versa  lo- 
qaatur  Cellerier  in  opere  :  Essai  (Tune 
introduction  critique  au  N,  T.  Ge- 
neve  i823,  pag.483  :  On  abeaucoup 
dlscute  8ur  V attthenticile  du  fanieux 
passage  des  trois  tSmoins  celestes , 
1  Jean  ,  v,  ^.  II  ne  vaut  plus  la  peine 
niainlenant  de  recenir  sur  ce  sujet ,  qui 
est  decide  depuis  longtemps  aux  yeux 
de  tous  ceux  qui  croient  d  la  critique 
et  qui  retudient.  Je  me  contenterai  de 
renvoyer  ceux  qui  ddsireraient  des 
details  ,  d  Michaelis  ,  et  surtout  d 
Griesbach.  Atqae  in  nota(l)  inter  ce- 
tera  scribit  :  Ce  passage  est  demontre 
faux  par  toutes  les  regles  de  la  criti- 
que  et  par  toutes  les  consequences 
quelle  a  pu  tirer  des  faits  recueillis 
d  ce  sujet.  Cela  est  tellement  clair 
que ,  si  la  critique  trompe  dans  ce 
cas^i,  elle  peut ,  elle  doit  tromper 
toujours ;  il  faut  alors  de  toute  neces- 
siiS  oublier  les  faits  ,  jeter  au  feu  les 
manuscrits  ,  et  abandonner  lascience^ 
qui  n'est  plus  quune  chimere.  Sed 
non  minos  aadaoter  pronanciat  Weg- 
scheider ,  op.  cit.  §  8o  :  y4d  dictum 
illud  ,  quod  olim pro  classico  habuere  , 
(iJoan.  V,  'j)fjam  minime  licet  prO' 


vocare  ,  quia  spurium  id  esse  argu~ 
mentis  et  externis  et  internis  satis  va^ 
lidis  demonstratum  est;  et  in  nota  (a) 
haec  habet  :  P^ide,  quoe  post  Millium , 
JVetstenium^  Semlerum,  de  Matthceo 
aliosque  scripsit  Griesbachius  de  hoc 
loco  accurate  etprolixejn  editionis  sucb 
N,  T.  appendice  (Diatribe  in  locum 
i  Joan.  V.  y  )  ,  quibus  tota  res  videtur 
esse  confecta.  Cum  hic  auctor  provocet 
adMillium,  aequeacad  ceteros,  quis  noa 
putaret  Milliumlocam  memoratum  reje- 
cisse  tamquam  spurium?AttamenMillias 
eumdem  acriter  propugnat.  Sedrationa- 
lista?  scrapulis  in  mentiendo  non  an- 
guntur. 

(2)  Bengel  omnium  primas  ex  Pro- 
testantibus  vidit  conformitatem,  qaae  in 
diversis  codicibus  circa  variantes  lec- 
tionesreperitur,  et  redegit  instrumenta 
in  duas  classes ,  Asialicam  et  Africa- 
nam ,  seu  statuit  principiam  criticpm 
familiarum.  Sed  nonnisi  post  publica- 
tionem  recensionem  Griesbachii  istud 
principium  proclamatum  foit,  et  tres 
numeratae  familiae.  floc  ipsum  denique 
principium  perfecerant  duo  Catholici , 
Hug  ,  professor  inUniversit.  Friburgen- 
si ,  ejusque  discipulus  Scholz,  Prof.  in 


296  TRAGT.    DE    TRINITATE. 

seu  lex  :  Codices  seorsim  sumpti  testem  non  constituunt ,  sed  ut 
instrumenta  habendi  sunt ,  ad  fidem  faciendam  veritatis  illius 
testis,  seu  autographi  ,  quem  repraesentant ;  et  propterea,  quod 
consequens  est ,  non  ampHus  numerandi  codices ,  sed  in  classem 
redigendi  (1). 

67.  Nos  igitur  adaiisso  iprincipio  famtliarum  ^  etsi  admodum 
adhuc  incerto,  atque  in  pluribus  suis  partibus  nutante  (2)  ,  duo 
statuimus  :  primo  quidem  ,  principium  familiarum  mirifice  con- 
ferre  ad  yv/iGLOTYjm  seu  genuinitatem  hujus  versicuh  constabiheii- 
dam ,  deinde  hoc  ipsum  principium  probabiliorem  nobis  suppedi- 
tare  ralionem  omissionis ,  quoe  in  nonnuUis  famihis  reperitur. 

68.  Et  sane ,  constituto  semel  famiharum  principio  ,  illa  familia 
ceteris  praeferri  debet ,  quae  antiquitate ,  dignitate ,  auctoritate 
rehquis  praestat.  TaHs  enimvero  est  famiUa  ,  ex  qua  versiculus 
controversusadnos  pervenit,  seu  quse  eumdem  nobis  conservavit. 

69.  Ejusmodi  est  famiha  Africana  (3).  Antequam  vero  pro- 
grediamur,  existenlia  hujus  famihae  in  tuto  ponenda  est,  seu 
statuendum  est  factum  existentiae  hujus  famihae  ,  cujus  testes  lo* 
cupletissimi  sunt  Patres  antiquissimi  ejusdem  Ecclesiae,  Tertulha- 

Universit.  Bonnensi,  qnigfMafMorfami-  MSS.  codicibus,  velPatrnm  citalionibas 

liarnm    existenliam  annunciaront  ,  ad  circa  euradem  textum  ejusdem  auctoris. 

quas  instrumenta,  ad  hoc  tempus  cogni-  (2)  Sane  adhuc  disputatur  circa  nu- 

ta  ,  retnlerunt.  Cfr.  Cellerier ,  op.  cit.  merutn  familiarum  ,   circa  earum  ori- 

secl.  IV,  Histoiredutexte,  ginem,  patriam  ,  textum  uniuscujus- 

(1)  Alii  autem  paulo  aliter  hunc  ca-  que.,..HincSchclz  in  suo  7V.  T.  grceco, 

nonem  ennnciant ,  nempe  :  testimonia  vol.  im.  in  4"  ?  Lips.  i83o  ,  non  solum 

in  favorem  cujusdam  variaiitis  non  ha-  Griesbachio  ,   sed  etiam  professori  suo 

bent   individualem    vim    seu  valorem  Hug  contradicit ,  utinferius  videbimus, 

independentem  a  recensione  seu  fami-  In  Bibl,  univ.   de  Genese ,  tora.  xx  , 

lia  ,  ad  quam    illa    spectant ;  et  lectio  p.  i  i2dicitur  :  Ce  «ys/ewe  ingenieux 

quaelibet  definiri  debet ,  non  a  numero  a  des  parties  tres-faibles. 

distinctarum  auctoritatum  ,  sed  ex  pon-  (%)  Familia  ,  de  qua  hic  disserimus, 

dcre  seu   auctoritate  recensionis  ,    quaB  confundi  non  debetcum  Africanis  dua- 

eas  continet.  Zec/towz»nomine  designa-  bus  ,  seu  potius  iEgyptiacis  ,  quas  ad- 

tur  modus  legendi ,  variantes  vero  lec-  miltit  Scholz,  quarum  altera  respondet 

tiones  vocantur  parvae  illae  diversitates  ,  familiae  Alexandrince^  altera  Occiden- 

quae  inveniuntur  in   editionibas  ,  seu  tali  Griesbachii. 


CAP.    II.    DE    NUM.    DIV.    ESSENTl^    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.       297 

nus  (1),  Cyprianus  (2) ,  Marcus  Celedensis  (3),  S.  Fulgenlius  (4) , 
Yictor  Vitensis  (5),  quadringenti  illi  Episcopi ,  Africani  omnes, 
qui  Cartliagine  Hunnerico  fidei  confessionem  una  cum  Eugenio 
Episcopo  Carthaginensi  obtulerunt ,  (6)  et  tandem  Cerealis  (7). 
Et  exinde  idem  testimonium  desumpserunt  Maximus  confessor , 
Eucherius ,  Phoebadius  ,  Idacius  Clarus ,  et  alter  Idacius  aliique 
n(?/i  pauci.  His  nunc  addendus  codex  ms.  operis ,  quod  inscribitur 
Speculum,  et  quod  S.  Augustini  esse  creditur ,  nuper  repertus  in 
bibhotheca  Sessoriana ;  qui  quidem  codex  antiquissimus  est,  atque, 
ut  creditur ,  sa?c.  YII,  Africanus  pariter  (8).  Jam  vero  hi  scriptores 
non  solum  ut  auctores  Africani  spectari  debent ,  vel  pertinentes  ad 
Africanam  Ecclesiam,  prout  hactenus  factum  est,  sed  tamquam 
repraesentantes  recensionem  Africanam,  seu  potius  tamquam  tes-; 
tes  vocis  ac  textus  magnoe  criticae  familiae ,  quae  in  dubium  revo- 
cari  nequit ,  quaeque  a  ceteris  omnino  distinguitur. 


(1)  Cont,  Prax,  cap.  3i. 

C^)  Ep.  ad  Jubajan.  edit.  Maar. 
Paris.  1726,  Ep.  lxxiii  ,  pag.  i33, 
tum  in  lib.  De  unit.  Eccles.  p.  196 
et  196. 

(3)  Expositio  fidei  ad  Cyrill,  inter 
opp.  S.  Hieron.  edit.  Vallarsii ,  tit.  xii, 
cap.  3,  circa  finem  habet  :  Et  hi  tres 
tinum  sunt,  una  divinitas  et  potentia 
et  regnum.  Cui  addi  debet  ex  Africa 
Marcus  Victorinus  in  ffymnis  sacris 
passim  ,  sed  prajsertim  hjmno  iii  ,  in 
Bihl.  Patrummin.  Gallandi,  tom.  viii. 

(4)  Libro  De  Trin.  ad  Felicem  no- 
iarium,  cap.  4,tum  in  Respons.  contra 
Arian.  in-resp.  ad  x  object.  circa  fi- 
nem,ubi  etiam  laudattextum  S.  Cypr. 
ex  libro.  J)e  unitr  EccL  et  in  libro 
Pro  fide  catholica  adversus  Pintam  , 
num.  8,  edit.  Paris.  1684.  Quod  si 
auctor  libri  adversus  Pintam  diversus 
est  a  S.  Fulgentio  ,  ut  pluribus  criticis 
placel,  novam  habemus  scriptorem  Afri- 


canam  pro  nostro  textu. 

(5)  Be  Trinit.  lib.  i  et  lib.  vii. 
Textum  inferius  dahimus. 

(6)  De  Persec,  Kandalica,  ib.  iii , 
pag.  54,  edit,  Ruinart ,  Paris.  1694. 
Ubi  hasc  leguntur  .  Et  ut  adhuc  luce 
clarius  unius  divinitatis  esse  cum 
Patre  et  Filio  Spiritum  Sanctum  do' 
ceamus  ,  Joannis  evangelistw  testimo- 
nio  comprohatur.  Ait  namque  :  Tres 
sunt  qui  iestimouiiim  perhibent  inccelo 
Pater ,  P^erhum  et  Spiritus  Sanctus , 
et  hi  tres  unum  sunt. 

(7)  Ita  quidem  Bengel. 

(8)  Cfr.  Cl.  Wiseman ,  Two  lettres 
on  some  controversy  concerning  i  Joan. 
V,  7 ,  etc.  Rome  i835  ,  ubi  hanc  co- 
dicem  illuslrat ,  et  plura  habet,  qaae 
ad  nostram  familiam  Africanam  con- 
stabilendam  inserviant ,  et  antiquam 
Italam  versionem  novae  criticse  subje- 
cit.  pag.  i,  et  seqq. 


298  TRACT.    BE    TRINITATE. 

70.  Hujus  famillEe  existentia  ita  constituta ,  videndumsuperest, 
quinam  sit  ejusdem  valor,  etiam  comparative  ad  familias  reli- 
quas,  asiaticas  nempe,  sive  orientales,  et  occidentales  ,  alexan- 
drinam  scilicet  et  constantinopolitanam.   Qiiod  ut  assequamur  , 
observandum  est ,  textum  africanum  verum  esse  repraesentantem 
versionis  originalis  latinae  ,    quae  longe  verisimilius  primum  in 
Africa  facta  est,   antequam  vel  ipsa  versio  Itala  prodiret ,  seu 
potius  modificatio  ejusdem  latinae  versionis  ,  qu3e  primum  in  Africa 
adornata  est.  Constat  enim ,    tribus   prioribus  Ecclesiae  sseculis 
familiarem  fuisse  in  Ecclesia  Romana  tum  in  universo  fere  im- 
perio  usum  linguae  graecae  (1) ;  nec  sollicitos  propterea  Romanos 
fuisse  de  versione   latina  adornanda;   et  priores   Patres  graece 
scripsisse  etiara  in  occidentali  Ecclesia.  E  contra  vero  in  Ecclesia 
africana  nemo  graece  scripsit,  sed  omnes  latine;  binc  TertuUia- 
nus  antiquissimus  Patrum  latinorum  est,  quorum  opera  ad  nos 
pervenerint ;  et  eum  proxime  secuti  sunt  Cyprianus ,   Minucius 
Felix,  Commodianus,  Arnobius  (2).  Tertullianus  vero ,  ipso  fa- 
tente  I.  M.  A.  Scbolz,  pleriimque  cum  textu  versionis  alicvjus 
antiquce  consentit  (3).    Ergo  ante   TertuUianum  jam  existebat 


(I)  Certe    omnes    vel    fere    omnes  tnlosservosqnilibetdomihabebatjgraeca 

scriptores  et  Patres  ,  qui  tribas  priori-  multa  Romanisuis  libris,  suis  commen- 

bas  saeculis  floruerunt  in  Ecclesia  Ro-  tariis,  suisdomesticis  tabulisillinebant; 

mana  ,  graice  scripserunt ;  ut  Cleraens  quare  vel  ipse  Juvenalis  testatur,  Satyr, 

Roman.,  Hermas  ,  Justinus,  Modestus  ,  vi ,  v.   187  et  seq.  edit.  Taur.   i83o  : 

Irenseus  ,  Cajus ,  Asterius  ,  Urbanus  ,  •  •  •  •  omnia  gr<ece , 

Hippolytus   Portuensis,    Felix    I  ,   etc.  <3""^  ««  turpe  magis  nostris  nescire 

Oranes  nunccritici  consentiunt,  S.  Mar-  „          *                       .      . 

Hoc  sermone  pauent ,  noc  iram  ,  gau- 

cum   e;raece   Evan";elium   suum   Romae  ,. 

o                       o                                  ^     ^  (Jia ,  curas , 

scripsisse  ;  et  ad  Romanos  graece  scripsit  ^^^  ^^^^^^  effundunt  animi   secrela  . 

Aposlolus,  grajce  Ignatiu8,graece  scripta  j^)  S.  Hieronymus,  De  Firis  illustr. 

sunt  supposititia  Clementis  opera.  Hinc  ^^^  53^  inquit  :   Tertullianus  presby- 

RomjE  non  solum  honesliori  loco  nati  ^g^  ^j„^^  demum  primus  post  f^icto- 

omnes  ,  sed  quotquot  aut  raercaturam  ^^,^  ^^  Apollonium  latinorum  ponitur 

faciebant ,  aut  stipendia  ferebant,  aut  j  ^^^^  „  ^  ejji^  Vallarsii.  ). 

litteris  imbuti  erant,  paucissimis  forle  ^3^  JSfovum   Testamentum  grwce  , 

exceptis  ,  graece  sciebant ;  Graeci  scien-  ^^j    j  j^jpg^   i83o  ,   Proleg.  cap.  8, 

tias  Romae  profitebantur  ,  graeculos  sci-  ^^^^ 


GAP.    II.    DE    NUM.    DIY.    ESSENTIiE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.     299 

haec  antiqua  versio.  Neque  arguraenta  interna  eaque  validissima 
desunt ,  ex  quibus  conficitur ,  versionem  latinam  originariam  ex 
Africa  esse.  Talia  sunt  archaismi  et  prseterea  ,  si  ita  loqui  fas  est , 
africanismi,  quibus  haec  versio  scatet,  quique  non  occurrunt 
nisi  apud  scriptores  Afros  (1).  Eichhornomnium  primus  suspicatus 
est ,  versionem  latinam  esse  originariam  ex  Africa,  sed  mera 
conjectura  ductus.  Nunc  vero  post  accuratum  examen  illud  vix 
in  dubium  revocari  posse  videtur. 

71,  His  prcejactis ,  sic  iter  nostrum  insistimus  :  Versio  latina 
prima  et  originaria  Sacrarum  Scripturarum  ex  Africa  est ,  et  ex 
Africa  cum  nonnullis  modificationibus  ad  ceteras  occidentales  Ec- 
clesias  pervenit ,  ac  primum  in  Italia  magno  in  usu  fuit,  et  Itala 
propterea  nuncupata  (2).  Patres  atque  scriptores  Africani,  nee 
non  codices  nuper  reperti,  totidem  sunt  instrumenta  ejusdem 
originariae  versionis  iatinae,  seu  recensionis  ac  familiae  Africanae, 
quae  nobis  exhibet  typum  primitivum  ,  ex  quo  versio  facta  est. 
Cum  vero  exploratum  sit ,  ex  Ecclesia  Romana  fidem ,  et  una 
cum  fide  Scripturas  in  Africam  pervenisse  (3),  consequens  est, 
Africanam  recensionem  nobis  reprsesentare  typum  primitivum 
Scripturae  graecae  ,  qualis  nempe  primum  obtinuit  in  Ecclesia 
Romana. 

72.  Versio  latina  ,  quoe  ex  dictis  longe  ante  ipsum  TertulHanum 
jam  existebat ,  ad  minus  ascendit  ad  saeculum  II ,  seu  ,  quod 


(1)  Cfr.  Wiseman  loc.  cit.  a  pag.  5o  me  licet.  Idem  enim  semper  recurrit 
ap  55  ;  item  a  pag.  55  ad  67.  argumentam  5  siquidem  haec  versio  la- 

(2)  S.  Angustinus  solus  est  ex  anti-  tina  primum  Romae  facta  esset ,  et  ex 
quis  ,  qui  meminerit  hujus  ItaloB  ver-  ea  Africani  accepissent.  Miliius  versio- 
sionis,  lib.  ii,  Dedoctr.  christ.  cap.  i5,  ^^^  latinam  nonnisi  sub  S.  Pio  1,  qui 
scribens  :  In  ipsis  autetn  interpreta-  ^^  anno  127  ad  annamcirciter  i^aaerae 
tionibus  Itala  ceteris  prooferatur  ,  nam  vulgaris  Pontificatum  tenuit ,  adornatam 
est  verborum  ienacior  cum  perspicui-  fuisse  autumat,  Proleg.  pag.  4i»  edit... 
tate  sententice.  Quod  si  quis  contendat  (^)  Tertull.  Deprcescrfpt.  cap.  36 ; 
ob  haec  Angustini  verba  ,  non  solum  re-  August.  in  Brevic.  Cartaginens.  col- 
censione  et  modificationibus  accidenta-  lation.,  tum  in  lib.  1)e  unico  hapt.  ; 
libus  ,  sed  etiam  origine  versionem  Ita-  Epist.  Innoc.  i  ad  Decentium  ,  Epis- 
lam  diversam    fuisse  ab  Africana ,  per  cop.  Eugubin,  apud  Goustant. 


300  TRACT.    DE    TRINITATE. 

idem  est,  recensio  africana,  ac  proinde  ejusdem  typus  primitivu»' 
anterior  est  omnibus  aliis  recensionibus,  seu  familiis  orientalibus 
et  occidentalibus ,  quae  in  quocuraque  systemate  biblicorum  criti- 
corum  non  perveniunt  nisi  ad  saeculumlV  vel  ad  finem  saeculi  III, 
ac  pertinet  ad  nobiliorem  et  primam  Ecclesiam,  id  est ,  ad  Eccle- 
siam  Romanam.  Hinc  valor  familiae  africanae  tum  antiquitate 
tum  dignitate  familiis  reliquis  longe  praestat ,  quorum  instru- 
menta  longe  recentiora  sunt.  Sed  liaec  familia  ,  liic  typus  continet 
ex  dictis  versiculum  nostrum.  Ergo  tantum  abest  ut  principium 
proclamatum  familiarum  imminuat  veritatem  seu  autbenticita- 
tem  nostrae  pericopes ,  ut  potius  eamdem  mirifice  confirmet. 

73.  Restat  ut  alteram  nostrae  assumptionis  partem  evincamus, 
probabiliorem  nempe  ex  eodem  principio  rationem  erui  omissionis, 
quae  reperitur  in  ceteris  familiis.  Quoecumque  admittatur  bypo- 
thesis  circa  originem  trium  vel  quatuor  fan^iliarum ,  sive  nempe 
Griesbacbii ,  qui  eas  nominat  ex  regionibus ,  in  quibus  recensio- 
nes  primum  factae  perhibentur ,  occidentalem  scilicet ,  Alexandri- 
nam  et  Constantinopolitanam  (1);  sive  Hugii ,  qui  eas  ab  auc- 
toribus  nuncupat,  siquidem  praeter  xo^xyjy  eyJoiiy  seu  Vulgatam^ 
graecam,  Hesychianam  recenset,  Lucianaeam  et  Origenianam^ 
sive  Scbolzii ,  qui  quindecim  primis  Ecclesiae  saeculis  factam  ali- 
quam  recensionem  negat  (2) ,  semper  demum  deveniendum  est 
ad  primum  aliquem  typum,  quem  ejusraodi  farailiae  repraesen- 
tant.  Quid  autem  vetat  supponere,  hunc  primitivum  typum  vel 
haereticorum ,  Ebionitarum  praesertim  et  Cerinthianorum  ,  fraude 
vitiatum  (3) ,  vel  casu  omissum  ob  duorum  commatum  septimi 

(1)  Cfr.  Joan.Jac.  Griesbachii  Com-  el  Alexandrinam  ,  in  plaribns  a  gram- 
ment.  Critic.in  textum  grcBcmn  N.  T.  malicis  faedatam  et  interpolatam.  Fate- 
particula  ii ,  Jenaj  i8ii  ;  Meletemata  tur  priores  codices  farailiae  Constanti- 
de  vetustis  textus  N.  T.  recentionibus  nopolitanae  periisse  ,'  et  interpolationem 
§11,  pag.  4o  et  seqq.  codicum  primis  duobus  Ecclesiae  saeculis 

(2)  Op.  cit.  cap.  4»  Prolog.  p.  25  et  conligisse. 

seqq.,  ubi   recedit  a  principio ,   etiam  (3)  Cfr.   Germonius  De  veteribus , 

a  se  alias  posito  ,  de  recensionibus  et  hcereticis  ecclesiastic.  codic.  corrupto- 

de  IV  familiis ;   nam  nonnisi   duas  ag-  ribuSyVans   i^iS,  par.    i    cap.  5  et 

noscit ,  Constantinopolitanam  puriorem ,  seqq. 


CAP.    II.    DE    NUM.    DIV.    ESSEPiTIiE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.      301 

et  octavi  oiLoiozikzuxov  idest ,  similem  terminationem ,  et ,  si  ita 
loqui  fas  est ,  bfjLOMpypv ,  seu  simile  initium  ;  quo  fit ,  ut  oculos 
librariorum  facile  efFugiant,  quemadmodum  plura  exempla  nos 
docent  (1)  ?  Cum  vero  versiones  ,  ut  antiquissimae  syriacae  et 
peschito  (2) ,  multo  vero  magis  posteriores ,  ut  altera  syriaca 
philoxena ,  aethiopica  et  arabica ,  ex  eodem  corrupto  fonte  pro- 
dierint ,  patet ,  qua  de  causa  in  iis  comma  istud  desideretur. 
74.  Ceterum  cum  exploratum  nunc  ferme  sit  ex  dictis  versionem, 


(1)  Hujns  rei  plnra  exempla  sufficit 
De  Rubeis  in  Dissert,  de  trihus  in  ccelo 
iestihus  ,  cap.  i3,  §  i.  Nos  hic  unnm 
vel  allerum  exemplum  indicabimus  * 
Martiandeus,  disserens  de  aactore  Pro- 
logi  in  Epist»  canonicas ,  observat  in 
lib.  Josue  cap.  21  juxta  vulgatam  com- 
raatum  divisionem  verba  illa :  Civitates 
qtiatuor  cum  suhurhanis  suis  ,  quae 
legunJur  vv.  35  ,  36  et  Sy  ,  ansara  tri- 
buisse  librariis  ea  praetermittendi.  Sic 
Vallarsios,  lom.  x.  operum  S.  Hier.  par- 
tem  alteram  BibliotheccB  divince  cum- 
plectente  ,  in  nota  ad  v.  7:,  de  quo 
agimus  ,  haec  scribil  :  In  uno  codice 
Veronensis  canonicorum  hihliothecce 
majusculis  ,  ut  vocant ,  litteris  maxi- 
mam  partem  exarato  ,  et,  quod  est  al- 
terum  probce  vetustatis  indicium  , 
nulla  capitum  aut  versuum  partitione 
distincto  ,  non  ccelestia ,  quce  tantopere 
urgentur  ,  sed  terrena  testimonia,  sive 
prius  illud  iscolon  :  Tres  sunt  qui  tes- 
timoniom  dant  in  terra  ,  elc.  desideran- 
tur.  Puto  autem  hinc  novo  argumento 
planissimo  demonstrari ,  nonnisi  li- 
hrariorum  festinationi  ac  tam  scepe 
obvio  errori ,  uhi  eadem  recurrunt 
verba  ,  irihuendum  locum  quoque  co- 
dicum  defectum  ,  in  quibus  cwlestia», 
^unt  prcBtermissa ,  cfr.  ib.  Exemplum 


item  suppeditat  codex  Gavensis  monas- 
terii ,  de  quo  infra ,  ubi  v.  4  sic  legi- 
tur :  Quoniam  omne  quod  natum  est 
ex  Deo  vincit  mundum  ,  fides  nostra  , 
etc.  ubi  omittuntur  verba  :  Et  hcec  est 
victoria  quce  vincit  mundum  ,  absque 
dubio  ob  homioleleuton,  cum  postre- 
mus  versiculus  desinat  in  verba  vincit 
mundum.  Bengel  vero  contenditomis- 
sum  versiculum  ^*"  a  veteribus  data 
opera ,  nempe  ob  doctrinam  arcani. 
Gfr.  ejusdem  Apparatus  criticus  ,  §  25 
in  hunc  locum. 

(2)  Versio  Pe«cAiVopurior  habetar. 
Gfr.  Bihlia  polyglotta  Waltoniana, 
necnon  Gellerier  ,  op.  cit.  sect.  8  ,  §  i, 
Versions  syriaques.  Circa  versionem 
Armenam  res  est  dubia  ;  vid.  Bengel , 
loc.  cit.  §  22 ;  in  editione  commoni 
reperitur;  in  recentissima  editione  Ve- 
neta  Zohrabi  an.  i8o5  fuit  omissas. 
Gabanus  clericus  regular.  in  opere  Con- 
ciliatione  EcclesioB  armence  cum  Ro- 
mana^  Romae  i65o  ,  tam.  i ,  profert 
acta  Gonc.  Asensis  et  Adanensis  lingaa 
armenaanno  i3o^  celebrata  ;  jam  vero 
commata  ^  et  8  leguntur  prolata  in  his 
actis  pag.  4^i  et  4^8 ;  his  tamen  Con- 
ciliis  plures  interfaerant  schismati  ad- 
dicti  ,  ne  tamen  allas  reclamavit  ad« 
versas  haec  prolta  commala. 


302 


TRAGT.    DE    TRINITATE. 


quae  itala  iiuncupatur ,  eamdem ,  ad  substantiam  quod  spectat , 
fuisse  cum  vulgata  antiqua  ,  quge  originarie  Africana  est ,  etsi  in 
nonnullis  modificata  ,  liquet  hinc,  quare  et  in  plerisque  codicibus 
latinis  reperiatur  versiculus  noster,  in  aliis  vero  desideretur  (1). 
Codices  scilicet  exacti  ad  typumcommunem  asiaticum,  alexandri- 
num  et  constantinopolitanum  hanc  pericopen  non  continent ,  qui 
vero  ad  familiam  africanam  exacti  sunt  eamdem  retinuerunt ; 
ratio  ex  his  praeterea  redditur,  quare  S.  Augustinus  nonnullique 
alii  Patres  latini  de  hoc  commate  sileant,  etsi  illud  non  ignora- 
verint  (2),  quia  scihcet  Augustinus ,  etsi  afer ,  non  africana  recen- 


(\)  Horinc-  a  Bakentop.  De  Vulg. 
p.  3o7  scribit  :  Versus  ille  septimus 
igitur  tum  in  epistola  dominiccel,  in 
alhis  dictce  ,  tum  in  octavO  respon- 
sorio  in  omnibus  dominicis  a  festo 
SS.  Trinitatis  usque  ad  adventum  ,  re- 
peritur  etiam  in  optimis  quibusque  ac 
vetuslissimis  vulgatce  codicihus ;  ita 
ut  paucissimi  sint,  iri  quibus  deest. 
Quocl  fassas  est  vel  ipse  Richard  Simon  , 
qui  gloriam  inventionis  eripuit  Protes- 
tantibus  in  rejiciendo  hoc  commate  ; 
uam  in  sua  Histoire  critique  du  N.  T. 
Rotterdam  1699  ,  part.  11  ,  chap.  9 
scribit  :  Pour  ce  qui  est  de  Vauieur 
du  Correctoriam  de  Sorbonne^  il  n'est 
pas  surprenant  qu'il  ait  lu  dans  son 
Sdition  latine  avec  le  pas&age  dont  il 
est  question,  puisqtie  il  ne  peut  avoir 
compile  son  ouvrage  que  vers  le  dixieme 
^ieele.  Or  il  est  certain  quen  ce  temps- 
la  il  y  avait  peu  d'exemplaires  latins  du 
iV.  T.  ov,  la  Preface  ( seu  Prologus 
sub  nomine  S.  Hieronymi  )  et  cepas- 
sage  ne  se  trouvassent ,  puisquon  les 
y  avait  insSres  des  le  temps  de  Char- 
lemagne.  His  addi  debent  codices  om- 
nes  ,  qnos  Cassiodorus  saec.  vi  diligen- 
tissime  conqaisierat ,  et  quidem  selec- 


tissimos  ,  ex  quibus  suas  Complexiones 
in  Epistolas  et  Acta  Apostolorum  et 
Apocalypsim  confecit ;  sic  vero  in  his 
legitur  :  Cui  rei  testificantur  in  terra 
tria  mysteria  aqua ,  sanguis  et  Spiri- 
tus  ,  qiioe  in  passione  domini  leguntur 
impleta  5  in  cobIo  autem  Paier  et  Fi- 
lius  et  Spiritus  Sanctus  ,  et  hi  tres 
unus  est  Deus.  De  his  complexionibus 
cfr.  praefat.  Cl.  Marchionis  Scipionis 
Maffeji ,  p.  4^  ,  et  pag.  lo^ ,  I25  edit. 
Fiorent  1 7 1 1 . 

(2)  Certe  S.  Hieronynius,  De  viris 
illustr.  opera  TeviuXW^im plurihus  nota^ 
Cypriani  soleclariora  dicitj  quare  omit- 
titistorum  operum  catalogum.  Legitigi- 
tur  in  horum  operibas  versus  7  citatio- 
nem.  Sic  Cypriani  librum  De  unitate 
Ecclesice  cilat  Auguslinas  Contra  Cres- 
conium  ,  lib.  11 ,  cap.  33,  epistolamque 
ad  Jubajanum ,  imo  ea  verba,  quae  al- 
legalum  illud  ,  quum  tres  unum  sint, 
et  prajcedunt  et  sequuntur ,  refutavit 
De  haptismo  contra  Donatistas,  lib.  iv, 
cap.  4«  Non  potuerunl  igitur  laudati 
Patres  illud  tres  unum  non  videre.  Cfr. 
Bengel ,  loc.  cit.  §  20,  ubi  ostendit  S. 
Angustinnm  assuetum  italicaerecensioni, 
in  qua  V.  7  deerat  ,  illam  omisisse  in 


CAP.    II.    DE    WUM.    DIV.    ESSENTIiE    UNIT.     IN    TRIBUS    PERS.      303 

sione,  sed  potius  itala  utebatiir,  quamsecum  in  Africam  ex  Italia 
detulerat,  ut  patet  ex  ejus  citationibus  (1);  quod  a  fortiori  de 
ceteris  dici  debet.  Contra  vero  in  Hispania  versiculus  noster  ob- 
tinuit ,  ut  liqaet  ex  codice  Hispalensi ,  gothicis  litteris  exarato  * 
versionis  Hieronymiange  (2). 

75.  Si  bis  addantur  voces  ,  ut  vocant,  individuales  seu  ano- 
malae,  MSS.  nempecodices  ,  qui  ad  nuUam  scilicet  determinatam 
familiam  pertinent,  sive  graeci  sive  latini,  deinde  voces  omnes , 
quas  consuluit  Cassiodorus  in  suis  complexionibus  conficiendis  (3), 
ese,  ad  quas  appellat  antiquus  auctor  prologi  sub  nomineS.  Hiero- 
nymi  editi(4),  codices  graeci  tandem,  qui  adhuc  supersunt,  et  eam 
pericopen  retinent,  ususque  publicus  ejusdem  commatis  vetustissi- 


suis  dispotationibns  ;  cum  tamen  in 
africana  legisset ,  dnbiom  haesisse ;  et 
sane  ad  illam  aperle  alludit  tnm  in 
lib.  111,  Contra  Maximum  ^  cap.  ii  , 
ubi  proponit  allegoricam  inlerpretatio- 
nemv.  8,  tum  ad  iocum  de  spiritu  et 
aqua  et  sanguine,  in  epist.  i^  S.  Joannis. 

(1)  Cfr.  Wiseman  epist.  cit.  p.  28 
et  seqq.  Certe  id  liquet  ex  Confess. 
lib.  in  ,  cap.  5  ,  edit.  Maur.  tom.  i  , 
]),  91-7;  item  lib.  iv,  cap.  i3,  p.  118  ; 
lib.  VI,  cap.  4»  P''^^'  122;  cap.  11 
pag.  129;  item  lib,  ix,  cap.  4?  P*  i^o 
et  seq. ;  Contra  litteras  Petiliani,  lib,  11, 
cap.  6,  tom.  viii ,  p.  219,  etc.  Sed 
satis  est  percarrere  per  singula  volu- 
mina  indices  locornm  Sacraj  Scriplurae. 

(2)  Cfr.  Josephi  Blanchinii  vindicice 
Canonicarum  Script.  vulgaioe  latino 
editionis.  vol.  unicum  in  fol.  Romae 
1740,  pag.  2o3  ;  vid.  ihid.  Prwfat, 
Christoph.  Palomares  in  exemplar 
Gothicum.  pag.  ^9  et  seqq. 

(3)  Nuper  verba  dedimus  ,  quae  in 
Cassiodori    Complexionibns  habentar. 

(•4)   Auctor    hajas    prologi    videtar 


fuisse  ex  communi  eruditoram  calculo 
saeculi  viii.  Sic  vero  scribit  :  Quob  si 
ut  ab  eis  digestce  sunt ,  ita  quoque  ab 
interpretibus  fidelibus  in  latinum  elo' 
quium  verterentur  ,  nee  ambiguitatem 
legentibus  facerent  ^  nec  sefmonum  se 
se  veritas  impugnaret ,  illo  prcecipue 
loco  ,  uhi  de  unitate  Trinitatis  in 
prima  Joannis  epistola  positum  le- 
gimus.  In  qua  eiiam  ab  infidelibus 
translatoribus  erratum  esse,  fidei  ve- 
ritate  comperimus  ;  trium  tantum  vo" 
cabula,  hoc  est ,  aquce ,  sanguinis  et 
Spiritus  ,  in  sua  editione  ponentes  , 
et  Patris  P^erbique  ac  Spiritus  testi- 
monium  omittentes ;  in  quo  maxime 
et  fides  catholica  roboratur  ,  et  Patris 
et  Filii  ac  Spiritus  Sancti  una  divi- 
nitatis  substantia  comprobatur,  Plures 
hic  criticae  animadversiones  instituen 
dae  essent ,  quas  brevitatis  causa  prae- 
lermittimus,  Interea  cfr.  edit.  Valiarsii 
opp.  S.  Hieron,,  tom.  x  ,  pag.  1067, 
in  no  ta  (a) ,  tam  ejasd.  S.  Doctoris  opp. 
edit.  Maar.  tom.  i  ,  pag.  1670  et  seqq. 


304 


TRACT.    DE    TMNITATE. 


mus  utriusque  Ecclesiae ,  lectio  vulgata  utriusque  pariter  Ecclesiafi 
latinae  et  graecae ,  si  addantur  apertissimse  ad  hunc  textum  allu- 
siones  antiquissimorum  Patrum  utriusque  Ecclesiae  (1)  ,  evidenter 
colligitur  tantum  abesse ,  ut  causa  finita  dici  possit  circa  authen- 
ticitatem  hujus  commatis ,  prout  rationalistae  plenis  buccis  cre- 
pant,  ut  contra  nullum  dubium  supersit  de  ejusdem  yyyjmor^jn , 
sola  etiam  critica  bibhca  spectata.  Dixi  sola  etiam  critica  biblica 
spectata,  nam  vera  custos  bibUorum  non  estcritica,  sed  Ecclesia 
Catholica. 

76.  Plura  nunc  addi  possent  ex  argumentis  internis  ad  ejus- 
dem  veritatis  confirmationem ;  nos  vero  brevitatis  gratia  potiora 
tantum  attingimus;  ac  l^  quidem  cohaerentiam  hujus  versus  cum 
illis  ,  qu3e  ahbi  scribit  idern  S.  Joannes ;  ut  cum  FiUum  vocat  Fer- 
bum  (Joan.  I,  et  Apoc.  XIX,  13),  cum  refert  testimonia  Patris  et 
ipsius  Verbi  incarnati  (Joan.  VIII,  18),  et  Spiritus  sancti(ibid.  XV, 
26,  et  I,  32)  2°  Necessitudinem  seu  relationem  inter  utrumque  ver- 
siculum  septimum  et  octavum,  ut  patet  ex  verbis  in  terra,  quae 
leguntur  in  v.  8,  et  dicunt  necessariam  relationem  ad  illa  in  coelo, 
quse  habentur  in  v.  7  (2).  3°  Dempto  v.  7 ,  nulla  ratio  amphus 
dari  potest  iUius  clausulae  v.  8  :  Et  hi  tres  unum  sunt^  seuy  in 
unum  sunt,  ut  graece  legitur ,  sive  accipiantur  de  Spiritu  Sancto, 
aqua  et  sanguine,  sive  de  spiritu ,  quem  Christus  moriens  emi- 
sit,  et  aqua  et  sanguine ,  quae  ex  ejus  latere  effluxerunt;  quae 
bene  cohaerent,  supposito  quod  de  tribus  testibus  caelestibus 
dixerit  :  Et  hi  tres  unum  surut,  id  est,  natura  et  essentia  tres 
testes  terreni  suo  modo  pariter  unum  sunt ,  utpote  ejusdem 
ponderis  et  momenti  (3).  Sane  jam  observaverat  S.  Gregorius 
Nazianzenus  Joannem  minus  accommodate  ad  grammaticae  regulas 
dixisse,  v.  8  :  Tres  qui  testimonium  dant;  et  hitres  unum  sunt, 
cum  neutrum  genus  expostulassent  voces  graecse  spiritus ,  aqua 
et  sanguis  (4) ;  instituta  ergo  comparatio  cum  personis  v.  7  : 

(1)  Cfr.  Bengel ,  op.  cit.  §  23.  (4)  Orat.  xxxvii,  n.  47»  to™'  '» 

(2)  Yid,  MsiTain  ,  Dedivinitate  J,C,  opp.  edit.   Paris.   i63o;  graecae  enim 
lib.  i,pag.  2,  cap.  I9,§iet8eqq.  voces  ro  Tevtufca,    ro    t^a^ ,    to    ecli/u.u 

(3)  Gfr.  ibid.  cap.    i8,  §   2  et  3.  neatrius  generis  sunt. 


CAP.    II.    DE    NTTM.    DlV.    ESSENTIJE   TTNIT.    IN    TRIBTTS   PERS.     305 

S.  Joannem  incitavit ,  ut  vocum  similitudinem  in  versu  8°  retine- 
ret.  4°  Hic  versus  necessariam  praelerea  habet  connexionem  cum 
versibus  6°,  9®  et  seqq.5  quorsum  enim  spectant  illa  verba  versus  9' : 
Si  testimonium  hominum  accipimus ,  testimonium  Dei  majus 
est,  nisi  ad  testimonium  Patris ,  Verbi  et  Spiritus  Sancti ,  de  qui- 
bus  agitur  in  versu  7°?  In  versu  6»  duplex  habetur  testimonium , 
nempe  Spiritus  Sancti  et  aquae  et  sanguinis  :  Hic  est  qui  venit 
per  aquam  et  sanguinem  ^  /.  C, ;  non  in  aqua  solum ,  sed  in 
aqua  et  sanguine ;  et  Spiritus  est  qui  testificatur,  etc. ,  ubi 
aperte  distinguitur  testiraonium  Spiritus  Sancti  a  testimonio  aquae 
et  sanguinis.  Posito  autem  versu  7» ,  qui  explicationem  habet  tes- 
timonii  Spiritus  Sancti  cum  Patre  et  Verbo  conjuncti ,  quemad- 
modum  versus  8"'  expHcationem  continet  testimonii  aquae  et 
sanguinis,  omnia  plana  sunt;  versu  autem  7°  sublato  ,  testimo- 
nium  Spiritus  Sancti  vel  penitus  omittetur  ,  vel  confundetur 
cum  testimonio  aquae  et  sanguinis,  cum  quibus  Spiritus  Sanctus 
unum  dicetur,  quod  plane  absurdum  est.  Si  igitur  in  emendanda 
alicujus  textus  lectione  lex  illa  a  criticis  statuta  alte  retinenda 
est ,  ut  scilicet  illa  lectio  retineatur ,  qua  posita  omnia  cohaerent 
et  omnia  apte  conveniunt ,  qua  mutata  omnia  confusa  et  inextri- 
cabilia  evadunt ,  nuUum  dubium  subesse  potest ,  prjjeferendam 
lectionem  esse  in  casu  nostro,  in  qua  versus  7"'  retinetur  ,  ut 
omnia  interna  argumenta  postulant  (1). 

(1)  Cfr.  Maran  loc.   cit.  Etiam  ob-  sunt  textniemendando.Meritopropterea 

servandum  est  hiatum  reperiri   mani-  nonnullorum    reprehensionem  incurrit 

festissimum  ,  si  haec  verba  lollantur  ;  Scbolz,  eo  quodinopere,  quodinscripsit 

contra  vero  graeco  textui  supplementum  Bihlisch-Kritische  Reise,  etc.  seu,  Iter 

hiatus  praebet  versio ,  quam  magni  fa-  Critico-hiblicam  in   Gallias ,  Helve- 

ciendam  esse  in  his  casibus  erudili  cri-  tiam  ,  etc.   Lipsiae    et  Sorav  ,    1823, 

tici  norunt,  Nonenim  alia  rationesup-  excluserit  e  censu  instrumentorum  cri- 

plentur  hiatus  graeci  textus  Maith.  xvi  ticorum  antiquas  versiones.  Cfr.  Biblio- 

2,3;  Luc.  XXII,  43,    44?   Joan.  v,  theque  univ.  de  Genhve  1823,  tom. 

3  ,  4  ;  VII ,  53;  VIII ,   n  ;  Act,  vlii ,  xxiv,  art.  Critique  sacree  ,  pag.  354  ^t 

3^  ,  quam  per  versionem  latinam  ,  at-  seq.Videtur  tamenhicauctoraliquantis- 

que  iuterdum  aliis  in  locis  per  colla-  per  attemperasse  hoc  sunm  placitam  in 

tionem  versionum  reliquarum,  quae  ubi  editione  Novi  Testamenti.  Cfr.  Proleg, 

textusnutat,  magno  semperadjumento  cap.    7,    §  4^  ^^  ^^4*  ^eterum ,  pro 

T.  II.  20 


306 


TRAGT.    DE    TRINItATE. 


77.  2°  Vindicata  igitur,  argumentis  extrinsecis  et  intrinsecis 
authenticitate  Joannese  pericopes ,  alteram  jam  assumptionis  par- 
tem  probare  oportet ,  qua  statuimus  hoc  commate  veritatem 
catholicam  mirifice  confirmari.  Hocautem,  quamquam  breviter, 
praestabimus  directe  et  indirecte. 

78.  Directe  quidem  hinc  confirmatur  veritas  cathohca  de 
SS.  Trinitatis  mysterio,  si  tres  distinctaein  eo  commate  prsedicentur 
personse  et  earumdem  unitas  essentiae :  res  vero  ita  se  habet ; 
nam  aperte  S.  Joannes  de  Patre ,  Verbo  et  Spiritu  Sancto  affirmat : 
Tt^es  sunt,  qui  testimonium  dant.  Si  itaque  tres  sunt,  qui  testimo- 
nium  dant,  seu,  si  tres  sunt  testes  ,  ergo  distinguuntur  inter 
se;  ergo  Verbum  et  Spiritus  S. ,  qui  conferuntur  in  testimonio 
dando  cum  Patre,  non  sunt  duae  efficientiae  aut  duo  attributa  , 
ut  Unitarii  autumant.  Rursum  de  his  testibus  dicitur  :  Et  hi 
tres  unum  sunt;  quae  verba ,  Clerico  ipso  fatente ,  eodem  sensu 
posita  sunt  ac  illa  :  Ego  et  Pater  unum  sumus.  Jam  vero  his 
verbis,  nemine  diffitente,  Christus  se  distinxit  a  Patre;  ergo  et 
illa  :  Et  hi  tres  unum  sunt^  distinctionem  important.  Item  vero 
praedicari  citatis  verbis   unitatem  essentiae  in  divinis  personis. 


ii08tra  africana  familia  illad  aniraad- 
versione  dignam  est  ,  eo  fideliorem 
censendam  eam  esse  ,  qaod  Tertullianas 
graece  sciverit,  et  noverit  graeca  aato- 
grapha,  ad  qaae  provocat ,  iib.  De  Prces- 
cript,  cap.  36 ,  illis  verbis  :  Percurre 

Ecclesias  apostolicas ,  npudquas , 

ipsce  aathenticae  litterae  eorum  recitan- 
tur,  sonantes  vocem  ,  etc.  Hinc  pro 
certo  habendam  Joanneam  comma  in 
ipsis  eam  vidisse ;  sane  in  lib.  De  mo- 
nogamia ,  cap.  1 1 ,  espressias  adhac 
provocat  ad  graecum  textum  ,  inquiens  : 
Sciamus  plane  non  sic  esse  in  grccco 
authentico  ,  quomodo  in  usum  exiit 
per  duarum  syllabarum  aut  callidam 
aut  simplicem  eversionem.  Ex  quibus 
deprehendimus  i°  eum  manibus  graeca 
exemplaria   trivisse  ;   i°  discrepantias 


adnotasse  inter  textum  et  versionem 
latinam,  quoe  in  usum  exierat ;  3°  hanc 
versionem  esse  africanam ,  ut  patet  ex 
testimoniis  adductis  in  hoc  ipso  capite, 
quae  tamen  pervenerat  etiam  ad  Eccle- 
siam  Homanam  ,  quam  hic  vellicat 
Tertullianus.  Hinc  magis  confirmatur 
sententia  nostra,  quod  in  authentico 
graeco  textu  Tertulliani  aetate  reperi- 
retur  comma  7°^  ab  ipso  laudatam  ; 
deraum  jam  a  saeculo  11  non  omnes 
aathentici  textus  editiones  accuratissi- 
mas  fuisse.  Cfr.  Rigaltius  hic  not.  fc,  c  ; 
Scholzvero  iu  Prolog.  pag.  i3o,  vi- 
detur  confundere  recensionem  africa- 
namcxivci  recensione  itala  antiqua  ,  qaae 
tamen  ex  dictis  distingui  debent,  etsi 
una  originaria  versio  africana  sit. 


CAP.    II.    DE    WUM.    DIV.    ESSENTIjE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.      307 

patet  ex  eo ,  quod  si  una  eademque  non  esset  in  Verbo  et  Spiritu 
Sancto  essentia  ac  natura  ,  Filius  et  Spiritus  Sanctus  infinito  inter- 
vallo  distarent  a  Patre,  nunquam  propterea  deiis,  quae  inter  se 
infinite  distant,  dici  posset  :  Unum  sunt ^  quemadmodum  abs- 
que  summae  impietatis  nota  de  Deo  et  duobus  Angelis  dici  non 
posset :  Et  hi  tres  unum  sunt,  Patet  igitur  propositum. 

79.  Indirecte  autem  id  ipsum  evincitur  ex  agendi  ratione  Uni- 
tariorum  et  rationalistarum ;  etenim ,  nisi  vehementer  percelle- 
rentur  boc  testimonio,  solliciti  adeo  non  essentin  ejusdem  reji- 
cienda  autbenticitate,  nec  totum  studium  suum  etindustriam  huc 
conferrent ,  prout  faciunt  (1) ;  ergo. 

DIFFICULTATES. 

80.  Obj.  prima  adversus  priorem  partem.  !<>  Argumentum  de- 
ductum  ex  famiba  africana  nititur  gratuita  hypotbesi;  2°  nemo 
enim  adhuc  lianc  novam  recensionem  agnovit.  3°  TertulHani  auc- 
toritas  nimis  dubia  est ,  cum  adhuc  incertum  sit ,  num  citato  loco, 
capite  nempe  XXV  Hbri  Jdversus  Praxeam  alludat  ad  versum  7™, 
an  vero  ad  Christi  verba  :  Ecjo  etPater  unum  sumuSy  ut  patet 
ex  sermonis  contextu ;  subdit  enim  :  Quomodo  dictum  est  :  Ego 
etPaterunumsumus,  4^  Incertumest  utrum  S.  Cyprianus,  tum  in 
epist.  AdJubaian.,  tumin  Yihvo  Deunitate  EcclesicB^  allegoricam 
potius  versus  8'  expositionem ,  an  vero  7™  versum  citaverit.  5''  Cum 
vero  posteriores    scriptores   africani   summo   honore   Tertullia- 

(1)  Aliqnando    Antitrinitarii   se   ab  testanliam    vestigiis   inhaerere  !    Dolet 

hoc  dicto  admittendo  ,    inquit  Bengel  profecloqaodintereosdebeamasScholz 

loc.  cit.  §  2 ,   non  abhorrere  ostende-  ipsam  recensere  ,  qai  illad  comma  in 

rant.Qaamqaamnonnallihodienimiam  sao  2°  volamine  ,    qaod  non  ita    pri- 

snnt  fastidiosi ,  et  quo  longius  sese  a  dem  edidit ,  graeci  N.  T.  omnino  sus- 

tali  oracalo  removent ,  eo  sibi  praden-  talit.  Qood  qaidem  erat  exspectandam 

tiores  videntar.    Atqae    utinam    nalli  a  viro  ,  qui  a  criticismo  biblico   anti- 

essent  ex  Catholicis  ,  in  Germania  prae-  qaas  versiones  removet ,  et  saltem  parvi 

sertim  ,  qui  posthabito  decreto  Goncilii  ponderis  eas  esse  aatumat.  Hic  aactor 

Tridentini    de    recipienda    Scriptura  ,  aadaciorem  ipsis  Protestantibas  hac  in 

prout  legiter  in  vulgata  editione  cum  parte  se  exhibuit. 
omnibus  suis  partibus ,  malant  Pro- 

20. 


308 


TRACT.    DE    TRINJTATE. 


num  et  Cyprianum  prosequerentur  ,  hanc  allusionem  primo  rece- 
perunt ,  deinde  in  novum  textum  converterunt.  Ruit  propterea 
totum  fundamentum  novae  istius  africanae  recensionis  seu  fami- 
liae ;  ergo. 

81.  Resp.  ad  l^,  Neg.  Attulimus  enim  documenta ,  seu  ut 
vocant  instrumenta  certissima ,  quae  illius  existentiam  evincunt. 

82.  Ad  l^  autem ,  seu  1"^  probat.  Trans.  Hic  siquidem  non 
agitur  nisi  de  applicatione  principii ;  cum  igitur  eadem  elementa , 
quae  ad  constituendas  tres  vel  quatuor  familias  insinuatas,  pri- 
mum  a  Bengel  proclamatas,  deinde  a  protestante  Griesbachio,  ac 
postea  ad  perfectionem  adductas  a  Catholicis  Hug  et  Scholz  , 
concurrant  ad  familiam  africanam  constabiliendam ,  vel  nuncius 
remittendus  est  principio  familiarum,  vel  inter  familias,  velint, 
nolint  Unitarii  et  rationalistoe ,  africana  accenseri  debet ;  quae  ce- 
teris ,  ut  dictum  est ,  antiquitate ,  integritate  ac  dignitate  ante- 
celHt,  et  qua  ipsi  penitur  jugulantur  (1). 


(1)  Profecto  ,  si ,  ipsis  crilicis  bibli- 
eis  fatentibus  ,  praccipna  alicujas  fami- 
liae  instrumenta  sunt  MSS.  versiones, 
Patrum  citationes ,  editiones  criticae  j 
loca  jparallela ,  variantium  collectio  , 
etc,  cum  haec  omnia  concurrant  ad 
famiiiam  africanam  constituendam  , 
nuilo  modo  ejus  existentia  in  dubium 
revocari  potest.  Etenim  nos  seriem  ha- 
bemus  Patrum  africanorum,  incipiendo 
a  Tertulliano ,  qui  vix  80  aut  90  annis 
a  morte  S.  Joannis  floruit ,  usque  ad 
saeculum  x ;  habemus  codices  MSS.  an- 
tiquissimos  ejusdem  Ecclesiae,  cujus- 
modi  esse  vidimus  codicem  bibliothecae 
Sessorianae,  seu  S.  Grncis  in  Hierusa- 
lem  in  Urbe ,  qui  provenit  ex  biblio- 
theca  Nonantulana.  Porro  in  hoc  co- 
dice  haec  leguntur  :  Item  illic  tres  sunt, 
qui  testimonium  dicunt  in  coelo  ,  Pa- 
ter ,  Verhum  et  Spiritus  Sanctus ,  et 
hi  tres  unum  sunt»  Habemus  et  codices 
et  Patres,  qui  ex  eadem  familia  hunc 


textum  derivarunt  in  proprium  suum 
usum  ;  cnjusmodi  sunt  omnes  ,  qui  ad 
eam  familiam  quidem  stricte  sumptam 
non  spectant,  sed  eam  tamen  mirifice 
confirmant ,  ut  Patres  hispani  ,  galli , 
itali ,  et  codices  anomali  et  individuales 
latini ,  qui  subsequentibus  temporibus 
periocham  Joanneamhabent ,  quorum  , 
fatente  etiam  Rosenmiiller  ,  major  est 
pars ;  id  ipsum  fatetur  Griesbachius 
edit.  cit.  pag.  6^0 ,  qui  perperam  ad 
eoromdem  elevandam  auctoritatem  ur- 
get  variantes  lectiones  ,  qu«  pariter 
occurrunt  in  omnibus  pene  verbis  sui 
textus  graeci ,  ut  ex  ejus  editione  com- 
pertum  fit.  Insuper  vero  in  notis  ad 
V.  ^5  Epist.  S.  Judse  fatetur  in  non- 
nullis  codicibus  verba  :  a-eoT^^i  ^fcSv 
XptTrS ,  tS  KOftf  ijfcSr  ,  deesse  propter 
repetitum  jjf^Sf ,  seu  homioteleulon ; 
quare  eadem  ratio  non  miiitat  pro 
versu  7®? 


GAP.    II.    DE    WUM.    DIV.    ESSENTItE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.      309 

83.  Ad  3™ ,  Neg.  Vetat  enim ,  quominus  admittamus  adver- 
sariorum  conjecturam ,  scopus  Tertulliani ,  qui  est  ostendere  unam 
trium  personarum ,  ac  praesertim  Spiritus  Sancti ,  cum  personis 
reliquis  substantiam  esse;  ad  quod  evincendum  afFert  Joannis 
periocliam,  in  qua  dicitur  :  Et  hitres  umtm  sunt;  quoe  nuspiam 
alibi  reperitur ;  et  sane  boc  sensu  intellexerunt  scriptores  subse- 
quentes  reliqui ,  qui  iisdem  pene  Tertulliani  verbis  utuntur ,  et 
memorant  periocbam  nostram(l).  Neque  obstat  quod  idem  ad- 
dat :  Quomodo  dictum  est :  Ego  et  Pater  unum  sumus ;  baec  enim 
verba  non  adduxit  Tertullianus  nisi  ad  majorem  confirmationem , 
seu  potius  declarationem  sensus  formulse  adductse ,  Tres  unum 
sunty  cum  bsec  loca  parallela  sint ,  et  textus  evangelicus  in  per- 
sona  prima  sit  positus  ,  alter  vero  in  persona  tertia.  Quare  ,  ut  ob- 
servat  Bengei ,  quo  brevior  est  Tertullianus  in  citando  epistoloi 
dicto  y  eo  notius  tum  celehriusque  apophtegma  ipsum  fuisse  os- 
tendit  (2). 

84.  Ad  4™ ,  Neg.  Satis  enim  est  ad  omne  dubium  tollendum 


(1)  Ad  eamdem  textam^  refertar  lo- 
cas  insignis  ejasdem  Tertalliani  in  lib. 
De  pudicitia ,  cap.  2 1  ,  scribentis  : 
Nam  et  Ecclesia  proprie  et  principa' 
liter  ipse  est  Spiritus ,  in  quo  est 
Trinitas  unius  divinitatis  ,  Pater  et 
Filius  et  Spiritus  Sanctus.  Illam  Ec- 
clesiam  congregat,  quam  Domintis  in 
tribus  posuit.  Atque  ita  exinde  etiam 
numerus  omnis ,  qui  in  hanc  fidem 
conspiraverint;  Ecclesia  ab  auctore  et 
consecratore  censetur.  Vid.  edit.  Rigal- 
tii ,  p.  S']/^.  Sic  S.  Cyprianos  in  atroqae 
texta  a  nobis  addacto  aperte  alladit  ad 
locam  Tertalliani ,  quem  magistrum 
saam  appellabat ,  leste  Hieronyrao  in 
Catalogo,  etpatet  etiam  ex  unione  duo- 
rum  testimoniorum  Joan.  x  et  i  Joan, 
V,  7.  Quodsi  Tertallianus  loc.  cit.  lo- 
cum  paralleluni  allegat  ex  Joan.  x  , 
3o ,  non  ad   confirmandum  ,    sed  ad 


interpretandum  illud  tres  unum  sunt 
eum  adducit.  Ceterum  observat  Scholz, 
Prolog.  pag.  i55,  TertuUianum  we- 
gligentius  ex  memoria  contractim  ad 
sensum  haud  sine  mutatione  textus 
citare. 

(2)  Loc.  cit.  §  1 1.  Cfr.  etiam  de  hac 
Tertulliani  citatione  Millius,  Prolog.ad 
N.  T.  Grcec.  pag.  ix ,  edit.  Oxouii 
1707.  Integer  vero  TertuUiani  textus 
ita  se  habet  :  Ceterum ,  de  meo  «m- 
met ,  inquit ,  sicut  ipse  de  Patris.  Ita 
connexus  Patris  in  Filio  ,  et  Filii  in 
Paracleto  ,  tres  efjicit  cohcerentes  , 
alterum  ex  altero  ,  qui  tres  unum  sirt, 
non  unus  ;  quomodo  dictum  est ,  ego 
et  Pater  unum  sumus  ,  ad  substantice 
unitatem ,  non  ad  numeri  singulari- 
tatem  ( edil.  Pamelii  et  B.  Rhenani , 
Basileae  i562). 


310 


TRACT.     DE    TRINITATE. 


conferre  duo  testimonia ,  in  quibus  S.  Doctor  commatis   nostri 
mentionem  facit.  Porro  primum  desumitur  ex  epist.  AdJuhaian.,  ^ 
ubi  scribit  :  Si  templum  Dei  factus  est^  qucero  cujus  Dei?  Si 
Creatorisy  non  potuit,  quia  in  eum  non  credidit,  Si  Christi, 
nec  hitjus  fieri  potuit  templum  ^  qui  negat  Deum  Christum,  Si 
Spiritus  Sancti ^  cum  tres  unum  sint,  quomodoSpiritusSanctus 
placatus  esse  ei  potest,  qui  aut  Filii  aut  Patris  inimicus  est  (1)? 
Alterum  vero  exstat  in  lib.  De  miit.  Ecclesice  ^  ubi  ait  :  Dicit 
Dominus  :  Ego  et  Pater  unum  sumus»  Et  iterum  de  Patre  et 
Filio  et  Spiritu  Sancto  scriptum  est :  Et  hi  tres  unum  sunt.  Et 
quisquam  credit  hanc  unitatem,  de  divina  firmitate  venientem^ 
sacramentis  coelestibus  cohcerentem ,  scindi  in  Ecclesia  posse  et 
voluntatum  collidentium  divortio  separari  (11)1  Quis  porro  haec 
legens  ,  animo  anticipatis  judiciis  vacuo ,  aperte  non  videat  hic 
a  S.  Cypriano  adduci  versum  7^ ,  nec  ab  ipso  fieri  a  longe  peti- 
tam  allusionem  ad  versum  7™  ?  Cum  praeterea  dicat  :  Divina  fir- 
mitate^  Sacramentis  coelestibus ,  nonne  digito  commonstrat  verba 
Joannis  :   Tres  sunt  qui  testimonium  dantin  coelis ,  et  illa  :  Si 
testimonium   hominum    accipimus ,    testimonium   Dei    majus 
est{Z)? 

(1)  Epist.  ixxiii.  edit.  Maur.  Paris.  ila  se  habet  :  B,  Joannes  Apostolm 
1^26  ,  p.  i33.  testatur ,  dicens  :  Tres  sunt  qui  testi- 

(2)  Pag,  195,  196,  ejusd.  edit.  monium  perhihent   in   cwlo  ^  Pater, 

(3)  Notat  antem  Millius,  Prol.  loc.  Verhum  et  Spiritus  Sanctus  ;  et  tres 
cit.,  mysticam  expositionem  de  tribns  unum  sunt.  Quod  etiam  heaiissimus 
terrenis  aqua  ^  spiritu  et  sanguine^  martyr  Cyprianus  ,  in  epistola  De 
quibas  ex  mente  veterum  significata  est  unitate  Ecclesice  confitetur ,  dicens  , 
Trinitas  personarum ,  non  obtinuisse  etc;  subdit  ;  Levis  plane  moraenti 
in  Ecclesia  tempore  Tertulliani ,  imo  esse  quod  ex  Facundo  notatur ,  Cy- 
ne  quidem  anditum  fuisse  de  ea  quid-  prianum  scilicet  haec  ex  versu  octavo 
quam  ante  annum  Christi  4*^8  ,  quo  allegasse.  Unde  factum  enim  utB.  Mar- 
nemp^  libros  «uos  contra  Maximinum  tyris  mentem  melius  novit  Facundus 
edidit  Aogustinus.  Eadem  repelit  in  qui  3oo  post  Cyprianum  annis  floruit , 
prolixa  nota ,  quam  attexuit  cap.  5  ,  quam  Fulgentius,  qui  Cypriano  ali- 
epist.  i^^Joan.  p.  ^4^;  ubi,  cum  retu-  quanto  proprior?  Unde  eliara  constat 
lisset  textam  S.  Fulgentii  ex  Respon-  aetate  Cypriani  quemquam  Aquam , 
sione  contra  Arianos ,  sub  finem  ,  qai  Spiritumet  Sanguinem  mystico  sensu 


CAP.    II.    DE    NUM.    DIV.     ESSENTliE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.       311 

85.  Ad  5i",  Neg.  assertionem,  et  nego  praeterea  qiiod  suppo- 
nitur,  Tertullianum  nempe  et  Cyprianum  allusisse  ad  Joan.  X, 
ut  patet  ex  modo  dictis.  Non  minori  profecto  erga  Tertullia- 
num,  et  S.  Cyprianem  praesertim ,  reverentia  afficiebantur  Pa- 
tres  itali  et  galli ,  quam  africani ;  nulla  igitur  est  ratio ,  cur 
dicantur  Tertullianus  et  S.  Cyprianus  majorem  influxum  exer- 
cuisse  super  scriptores  africanos  quam  super  ceteros,  qui  tamen 
eam  clausulam  non  citarunt,  eo  quod  nempe  uterentur  recen- 
sione  citata ,  prout  ea  usus  est  Augustinus ,  qui  propterea  nec  ipse 
apophtegma  Joannis  laudavit(l).  Si  igitur  illud  citarunt  scriptores 
africani ,  unica  ratio  est ,  quod  isti  recensione  africana  uterentur ; 
et  exinde  magis  confirmatur  sententia  nostra  ,  ac  ruit  adversa- 
riorum  conjectura  et  conclusio. 

86.  Obj.  secunda.  1°  Si  in  familia  africana  Joannis  periocha 
reperitur ,  qui  factum  est ,  ut  in  recensione  itala  non  reperire- 
tur  ,  cum  tamen  ex  dictis  eadem  esset  utriusque  recensionis 
seu  familiae  versio  originalis?  2^  Qui  fieri  potuit,  ut  ab  omnibus 


accepisse  pro  personis  Trinitatis  ?  Certe 
sicut  apud  Graecos  ,  qui  versom  ^*"  non 
legerant ,  nnsquam  occurrit  explicatio 
illa  mystica ,  ita  nec  Latinorum  quis- 
quam  ,  nt  opinor  per  annos  a  Cy- 
priano  plus  loo  spiritualis  liajus  sen- 
sus  mentionem  facit.  Sed  leg.  auclor 
ipse ,  loc.  cit.  et  rursum  in  Prolog. 
pag.  9y,  col.  i.  Attamen  Griesbacliius 
non  veretur  ad  haec  confugere, 

(1)  Qaod  si  quis  contendat  opus  , 
qnod  sub  Speculi  nomine  praefert  co- 
dex  Sessorianns  seu  Nonantnlanus  , 
esse  Speculum  genuinum  S.  Doctoris, 
ut  nonnulla  suadere  videntur ,  quod 
diversus  est  a  duobus  aliis  operibDS  , 
sub  eodem  titulo  vulgalis  a  Maurinis , 
in  appendicead  tomum  vi  opp.S.  Doc- 
toris  (  de  quibus  cfr.  editorum  admo- 
nitiones  eisdem  praefixae )  ;  tunc  dicen- 
dus  S.  Augustinus  in  ordinariis  suis 


operibus  usns  recensione  itala  ^  e  qua 
versus  -j"*  exciderat ;  cum  vero  Specu- 
lum  rogatu  Possidii  scripserit ,  adhi- 
buisse  recensionem  africanam ,  in  quo 
hoc  comma  habebatur.  Hoc  vero  eo 
verisimilius  videlur  ,  quod  ipse  Gries- 
bachius  fateaturipsum  Origenem  modo 
Marci  codicem  occidentalem  ,  modo 
alexandrinam  recensionem  in  usum 
adscivisse,  imo  Origenem  non  semper 
nnum  tantum  eumdemque  Novi  Tes- 
tamenti  codicem  usurpasse.  Cfr.  ejus 
Comment,  critic.  in  textum  grcec. 
partc.  II  ,  pag.  So-S^.  Quidni  igitur 
idem  potuerit  praestare  Augustinus  ? 
Quod  speclatad  Facundum  Hermianen- 
sem  ,  qui  versnm  7™  omittit ,  observan- 
dum  est  eum  magnam  vitae  suae  partem 
Conslanlinopoli  transegisse,ideoqueafri- 
cacam  recensionem  minime  adhibnisseiL 


312  TRACT.    DE    TRINITATE. 

codicibus  graecis  reliquisque  familiis  exularet?  3°  Nonne  absur- 
dum  est  supponere  primum  typum ,  quem  familiae  asiaticae  et  oc- 
cidentales  repraesentant,  corruptum  fuisse,  nec  unquam  Patres  seu 
codicem  emendatores  ,  qui  recensuerunt  codices  in  utraque 
Ecclesia ,  ejusmodi  corruptionem  subodoratos  fuisse  ?  neque  Lu- 
cianum  ,  neque  Esycbium ,  neque  Origenem ,  neque  Hierony- 
mum?  Ergo. 

87.  Resp.  ad  1«»,  Quia  vel  casu  vel  hsereticorum  fraude  excidit, 
ut  dictum  est ,  cum  sermo  esset  de  primitivo  reliquarum  familia- 
rum  typo  (1). 

88.  Ad  2"» ,  Neg.  suppositum ,  deesse  scilicet  vel  defuisse  illam 
periocbam  in  omnibus  graecis  exemplaribus.  Contrarium  evincunt 
omnes  voces  anomalse,  seu  codicesMSS.,  qui  ad  nuUamfamiliam  de- 
terminatam  pertinent ,  neque  pauci  sunt ,  quos  Scbolz  recenset  (2). 

89.  Ad  3«^ ,  Neg,  Cum  de  facto  evidentia  bistorica  constet , 
quod  spectat  ad  reddendam  rationem  silentii  aliorum  documen- 
torum,  satis  est  ut  ratio  probabilis  assignetur.  Ea  porro  ,  quam 
assignavimus ,  quum  et  exemplis  et  documentis  firmetur ,  non 
est  quod  ullerius  inquiramus  ,  cum  ea  abunde  ad  rem  nostram 
sufHciat.  Progressu  temporis  aliae  fortasse  invenientur  (3). 

(1)  Cfr,  Millias  loc.  cit.  pag.  ^47  t  verba  Bengel,  qui  loc.  cit.  §  28,  scri- 
qui  praeferea  observat  vix  potaisse  tota  bit  :  Grceca  antiqua  hujus  dicti  docu- 
illa  persecutionis  periodo  codicibus  re-  menta  ,  si  ab  iis  ,  quce^  28  cegre  cor^ 
cendis  vacari.  rogavimus,  discesseris ,   nulla  adhuc 

(2)  Cfr.  op.  cit.  Prolog»  cap.  6.  Satis  cernimus  ;  sed  non  vanum  est  prma' 
hic  sit  commemorare  codicem  cyprium  ,  gium  ,  fore  tit  plura  aliqxiando  exo- 
quem  ad  nullam  ex  cognitis  familiis  riantur.  Historialectionis,  x<^pUEeh, 
pertinere  post  accuratum  examen  Scholz  11 ,  9 ,  sive  lectio  placet  cuipiam,  sive 
ipse  pronunciavit ,  sed  ad  summum  displicet ,  huc  pulchre  quadrat,  Citat 
tum  ex  familia  alexandrina  ,  tum  ex  eam  Hieronymus  /  sed  Hieronymi 
constantinopolitana  coalescere  existi-  editor  ,Erasmus ,  eam  annotationibus 
mat.  Cfr.  ejusdem  Curw  criticce  in  suis  ad  N.  T,  non  inseruit ;  deinde 
A««tor«amfea?^w«,  etc.  Heidelberg  1826,  mentio  ejus  apud  grcecos  Patres  est 
diss.  2.  Vid.  Bibliothkque  universelle  eruta  ,  nunc  demum  etiam  grcecus 
de  Geneve,  tom.  xx,  pag.  igoetseqq.  accedit  codex  ,  et  accedent  fortasse 
1822.  complures.  Quidvetat,  similes  indicto 

(3)  Placet  hic  in   medium  adducere  Joanneo  sperare  suppetias  ,  prcesertim 


CAP.    II.    DE    WUM.    DIV.    ESSENTIjE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.     313 

90.  Obj.  tertia.  Saltem  nuUa  est  ratio ,  quae  ex  argumentis 
intrinsecis  adducitur.  Hsec  enim  potissimum  nititur  !<>  con- 
nexione  ac  ralatione  duorum  commatum  ,  ac  praecise  illorum  ver- 
borum  in  terra ;  jam  vero  nemo  est ,  qui  nesciat  et  hsec  verba 
excludi  a  familiis  codicum  ;  quo  fit  ut  in  recentioribus  N.  T.  graeci 
editionibus ,  intra  parenthesin  includantur  verba  omnia  ,  quse 
habentur  i^ost  tres  sunt  qui  testimonium  dant,  versu  7°,  usque 
ad  alia  :  Spiritus,  etc. ,  ita  ut  legi  debeat  integer  textus  hoc  modo : 
Tres  sunt,  qui  testimonium  dant  y  Spiritus ,  aqua  et  sanguis,  et 
hi  tres  unum  vel  in  unum  sunt ,  prout  unanimiter  legunt  ver- 
siones  syriaca^  arabica  Polyglottae  atque  Erpenii  et  aethiopica  (1). 
2°  Nititur  verbis  illis  :  Si  testimonium  hominum  accipimus , 
testimonium  Dei  majus  est;  ast ,  si  bene  perpendantur,  haec 
non  dicunt  relationem  nisi  ad  ea ,  quae  habentur  in  versu  6°  : 
Et  Spiritus  est,  qui  testificatur ,  quoniam  Christus  estveritas; 
vel  ut  in  aUis  lectionibus  habetur  :  Et  Spiritus  est  veritas  (2) ; 


cum  grcBCOS  Patres ,  latino  interpreti 
propiores  ,  hoc  dicto  caruisse  nondum 
constet?  Ut  aliud  exemplum  profera- 
mus  ,  notum  est  Clericum  ejusque 
summystas  non  paucos  ex  recentioribus 
biblicis  criticis  protestantibus  ,  Semle- 
rom  ,  Morum  ,  Haenstenium  ,  Bret- 
scbneiderum,  etc.  qui  Scripturam  ,  ut 
libet  ,  truncant  rejiciunt  ,  tollunt  , 
everlunt ,  admittunt  pro  summo  jure  , 
quo  gaudent ,  rejecta  ncmpe  Ecclesiae 
auctoritale,  hisloriam  mnlieris  adulte- 
rae  ,  qua;  legitur  Joan.  viu  ,  i  et  seqq. 
rejecisse,  arguraentis ,  ut  clamabant , 
extrinsecis  ductos.  Nunc  vero  eadem  ab 
ipsis  criticis  biblicis  admittitur  ob  nova 
documenta ,  inter  quae  satis  sit  recen- 
sere  codicemcyprium,  de  quo  superius 
verba  fecimus ,  qui  totam  hanc  peri- 
copem  continet.  Id  ipsum  dicatur  de 
historia  probaticae  piscinae ,  Joan.  v  ,  4  > 
quem  versum  adalterinum  esse  suspi- 


catus  est  Millius ,  Prolog.  §  4^3 ,  atque 
fortasse  ex  Hebrseorum  evangelio  trans- 
latum,  et  turba  criticorum,  quae  eum- 
dem  secuta  est ;  attamen  nunc  admit- 
titur  hic  versus  ut  genuimus  ,  et  eum 
exhibet  idera  codex.  Gfr.  Biblioth, 
univers.de  Geneve  loc.  cit,  pag.  ii8, 
Id  ipsum  de  pluribus  aliis  locis  dicatur, 
vel  plane  rejectis,  vel  in  dubium  re- 
vocalis ,  pront  est  ex.  gr.  Marci  xvi ,  9 
et  seqq.  et  aliis ,  quae  brevitatis  causa 
praetermittimus;  quaeque  omnia  expungi 
deberenl  ,  juxta  istorum  criticam ,  ut 
plures  reipsa  illa  expungunt. 

(1)   Cfr.  Polyglotta  Waltonii. 

(2)lbid.  Versio  tamen  aethiopicaeum- 
dem  sensum  refert  ac  vulgata  latina , 
Waltonius  in  variautibus  Novi  Testa- 
menti  citat  cod.  9 ,  in  quibus  legitnr 
Christus.  Cfr.  tom.  iv.  Sabatier  ad 
hunc  locum  alios  citat. 


314 


TRAGT.     DE    TRINITATE, 


vel  etiam  si  placet,  relationem  dicunt  adversum  8"»,  ubi  nomine 
Spiritiis  Sanctusy  prout  veteres  non  pauci  intellexerunt ,  desi- 
gnatur.  Quae  cum  praecipua  sint  argumenta  interna,  reliqua  per 
se  cadunt;  ergo. 

91.  Resp.  Neg,  anteo.  Qu3e  enim  attulimus  ,  integram  omnino 
periocham  exposcunt.  Ad  1»»  itaque  argumentum  quod  spectat , 
utique  fatemur  ab  audaculis  criticis  recentioribus  privata  auc- 
toritate  intra  parenthesin  laudata  verba  constringi;  quonam 
autem  jure  id  ipsi  praestent,  ignoramus  (1).  Ceterum  Bengel  codi- 
ces  aflfert,  in  quibusdeest  versus7%  et  qui  tamen  exhibent  voces 
illas  in  terra;  aflfert  ahos  ,  in  quibus  verba  in  coelo  et  in  terra  de- 
sunt ,  etsi  habeant  duocommata  integra ,  iUis  vocibus  exceptis  (2). 
Plures  sunt  codices  ,  a  quibus  exulant  voces  ex  octavo  versu  : 
Et  hi  tres  unum,  vel  in  unum  sunt.  MiUius  censet  voces  tn 
ierra  ab  emendatoribus  codicum ,  a  quibus  testes  coelestes  ab- 


(3)  Sed  neque  in  hoc  critici  protes- 
tantes  liabent  meritum  inventionis,  si- 
quidem  Richard  Simon  in  sua  Histoire 
critique  du  Nouveau  Testament  , 
part.  II,  chap.  9,  pag.  iio,  edit.  Rot- 
terdam  1690,  id  ipsum  jam  innuerat  , 
ubi  conqueritur  de  eo  ,  quod  Robertus 
Stephanus  in  sua  enitione  posuerit  se- 
micirculum  post  verba  iv  ra  oufetvS, 
cum  juxta  ipsum  ponere  debuisset 
immediate  ante  verba  iv  r^  yjj'.  Quam 
audaciam  miratur  ipse  Millius.  Griesba- 
chius  in  sua  edilione  graeca  Novi  Tes- 
tamenti^  ceteris  audacior,  omnino  verba 
illa  suppressit ,  qui  deinde  initio  dia- 
tribes  suaj  tamquam  ex  tripode  pro- 
nunciat  :  Quoe  uncis  inclusimus  (ex 
integro  textu  eidem  prcemisso )  spuria 
sunt ,  ideoque  e  sacro  contextu  elimi- 
nanda»  Quanta  securitate ! 

(2)  Inrecensione  varlantiumad  ver- 
8U8  7™  et  S'",  Latini  enim  aliqui  co- 
dices,   etsi  perlcope  hac  carentesapud 


Erasmum  ,  Henlenium  ,  Lucam  Bru- 
gensem  ,  Dorscheum  ,  voces  tamen  in 
terra  habent.  Legerunt  has  easdem  vo- 
ces  Facundus  Hermian.  in  lib,  1  De- 
fensionis  trium  capitulorum  ,  c.  3 , 
pag.  7,  edit.  Sirmundi  ,  ubi  versum  8*^ 
bis  profert :  Tressunt,  quitestimOnium 
dant  in  terra ,  Spiritus  ,  etc. ;  et  rur- 
sum  :  Tres  sunt  qui  testificantur  in 
terra ;  Spirttus,  etc,  et  BedainCom- 
ment,  in  hunc  locum  :  Quoniam  tres 
sunt ,  qui  testimonium  dant  in  terra, 
Spiritus  ,  etc;  neuter  tamen  in  suo 
exemplari  habebat  versum  7"^.  Vocalas 
item  in  coelo  et  in  terra  non  vide- 
tur  legisse  auctor  Prologi  in  ep.  ca- 
tholicas.  Cod.  Schehornianus  non  habet  | 
voces  in  terra  ,  habet  tamen  in  coslo, 
Plures  codices  carent  vocibus  et  hi 
tres  unum  sunt  ,  plures  legunt  in  | 
nohis  sunt ,  vel  eliam  unum  sunt  in 
Christo  Jesu ,  etc.  Gfr.  etiam  Sabatier 
in  hnnc  locum. 


CAP.    II    DE    NUM.    DIV.    ESSEWTIiE    UWIT.    IW    TRIBUS    PERS.      315 

sunt ,  fuisse  sublatas  utpote  superjQuas  (1).  Si  sibi  propterea  con- 
stare  vellent  critici  bi  biblici ,  deberent  vel  utrumque  versum ,  7°^ 
nempe  et  8"",  eradere,  vel  utrumque  retinere,  proutjacet. 

92.  Ad  2°»,  Neg.  In  bypothesi  enim  adversariorum  sensus  mu- 
tilus  prorsus  oriretur  et  truncus ;  cum  enim  versu  6°  meminisset 
aquae  et  sanguinis  et  Spiritus  ,  Apostolus  Joannes  consecrasset 
integrum  versiculum  8°^  testimonio  aquse ,  sanguinis  et  spiritus , 
et  nihil  addidisset  de  Spiritu  Sancto  ,  et  pari  tamen  ratione  con- 
cluderet  :  Si  testimonium  hominum  accipimus ,  testimonium, 
Dei  majus  est,  imo  se  se  extendens  circa  hoc  Dei  testimonium, 
dum  addit :  Quoniam  hoc  est  testimonium  Dei,  quod  majus  est, 
quoniam  testificatum  est  de  Filio  suo ;  bene  quidem ,  admisso 
versu  7° ;  at  hoc  sublato ,  vix  haec  cohserere  possunt.  Multo  minus 
admittenda  est  altera  evasio  de  Spiritu  Sancto  in  versu  7® ;  nam 
haec  non  est  nisi  paucorum  codicum  lectio ,  exclusa  a  censu  fa- 
miharum.  Si  his  prseterea  addantur,  quae  adduximus  in  proba- 
tionibus ,  patebit ,  quam  vere  dixerit  ipse  Bengel  :  Adamantina 
versiculorum  cohcerentia  omnem  codicmn  penuriam  compen- 
sat  (2). 

(1)  Loc.  cit.  Gfr.  etiam  Maran.  loc.  allegatio  cum  textanostro,  necinver- 
cit.  bis  ,  nec  in  sensu  ,  etc,  In  quibus  om- 

(2)  Loc.  cit.  §  28.  Ex  dictis  etiam  nibus  tot  pene  sunt  mendacia  quot 
palet  pessima  agendi  ratio  Joan.  Geor-  verba.Etenim  i"ConciliumLateranense 
gii  Rosenmiiller ,  qui  ad  hunc  locum  loquilur  de  pericope  Joannea  tamquam 
mala  omnino  fide  refert  argumenta  de  re  omnibus  tunc  temporis  explo- 
contraiyverioTfjru  seugenuinitaiem  hu-  rata  ,  ait  enim  :  Quetnadmodum  in 
jus  commalis,  dum  tradit  hunc  versi-  canonica  Joannis  epistola  legitur  : 
culum  primo  grcece  prolatum  fuisse  Quia  tres  sunt  qui  testimonium 
in  graeca  translalione  Aclorum  Concilii  dant ,  etc.  statimque  subjnngit :  Et  tres 
Lateranensis,  quod  anno  I2i5  celebra-  sunt ,  qui  testimonium  dant  in  terra , 
tum  est ,  codices  latinos  ante  saec.  x  Spiritus  ,  aqua  et  sanguis  ,  et  hi  tres 
exaratos  [plane  eura  non  habere ;  a  unum  sunt ,  sicut  in  codicibus  qui- 
Patribus  latinis  non  citari  ,  ubi  vel  busdam  invenitur ;  quae  postrema  verba 
maxime  ad  rem  pertineret ,  atque  om-  referuntur ,  ut  patet ,  ad  postremam 
nino  expectari  posset  ;  Vigilium  Tap-  clausulam  de  testibus  terrenis  :  Et  hi 
sensem  primum  videri  ,  qui  exeunte  tres  unum  sunt ,  de  quorum  authenti- 
saeculo  v  clare  ad  testes  coelestes  pro-  citate  etiam  dubitavit  S.  Thomas ,  ut 
vocarit :  etsi  tamen  non  conveniat  ejus  notum  est.  Ex  hac  porro  observatione  , 


316 


TRA.GT.    DE    TRINITATE. 


93.  Obj.  quarta  contra  alteram  propositionis   partem.    Data 
etiam  genuinitate  Joannei  commatis ,   nihil  tamen  inde  eruitur 


de  claasala  modo  dicta ,  patet  Tulgatis- 
simam  fuisse  tunc  temporis  lectionem 
de  teslibus  coelestibus  ,  eo  maxime  quod 
Concilio  Lateranensi  interfuerint  non 
pauci  Graeci,  qui tamen dehocnon mus- 
sitaveront.  NiA.Collectio  Cdnciliorumf 
«dit.  Harduini,  tom»  xi ,  p.  i.  Addatur 
auctor  Dialogi  seu  dispulationis  contra 
Arium  ,  S.  Athanasio  tributa} ,  qui 
Maximus  M .  vulgo  creditur  ;  cum  enim 
in  Africam  venisset ,  ibi  naclus  codices 
familiae  africanae ,  invenit  texlum  nos- 
trum ;  redux  in  orientem  ansam  sump- 
sit  dialogum  scribendi  ;  hic  igitur  , 
qaicumque  demum  sit ,  certe  anliquus 
auctor  ,  sub  finem  n.  i-5  ,  cum  locutus 
essetde  Baptismo  ,  qui  inter  beatissima 
nomenclatura  fidelibus  datur ;  adde  , 
inquit  ,  his  omnibus ,  quod  ait  Joan- 
nes  :  Et  hi  tres  unum  sunt  :  oU  iv 
r?    TfKrfAcCKapi^    ovoftcta-M   ^i^QTUt  toIs 

WlTToHsj  TTpCS  0  1  TOVTOtS  T^UTtV  y  lOi)oivVf}S 
^OtTKit  ,     Kttt     Ot     Tf)t7s    TO     tV     tlTiV.    (Cfr, 

inter  opp.  S.  Athanasii  edit.  Maur. 
vol.  111,  pag.  229).  2«  Falsum  est  , 
quod  dicit,  Patres  latinos  hunc  tex- 
tum  non  citasse ;  nos  documentis  ad- 
ductis  contrarium  ostendimus.  3°  Fal- 
stim  est  Vigiliam  Tapsensem  omnium 
primum  videri  ,  qui  exunte  saec.  v° 
clare  y  etc,  ut  patet  ex  dictis  ,  quibus 
addimus  Eucherium  ,  qui  floruit  anno 
434 ,  id  est ,  5o  annis  ante  Vigilium 
Tapsensem,  etquiinlibro  Fornmlarum 
spiritualis  intelligenticB,  cap.  11,  n.  3, 
scribit  :  Numerus  ternarius  refertur 
ad  Trinitatem  in  Joannis  epistola  : 
Tres  sunt ,  qui  testimonium  dant  in 


ccelo  ,  Pater  ,  Ferbum  et  Spiritus 
Sanctus;  et  tres  sunt,  qui  testimonium 
dant  in  terra ,  Spiritus ,  aqua  et  san- 
guis.  Numquid  clarius  aliquid  proferri 
poterat?4°FaIsum  est  allegationem  Vi- 
gilii  cum  textu  nostro  ,  nec  in  verbis, 
nec  in  sensu  convenire ;  nam  lib.  1 , 
De  Trinit.  inquit  :  Sicut  et  in  hoc 
exemplo  veritatis,  in  quo  nomina  per- 
sonarum  evidenier  sunt  ostensa ,  et 
unitum  nomen  divinitatis  clause  est 
declaratum ,  dicente  Joanne  Evange- 
lista ,  in  epistola  sua  :  Tres  sunt  qui 
testimonium  dicunt  in  ccbIo  ,  Pater  et 
Kerbum  etSpiritus  ;  etinJesu  Christo 
unum  sunt;  non  tamen  unus  est ,  quia 
non  est  in  his  una  persona.  Judicet 
lector ,  an  in  sensu  conveniat  et  in 
verbis  nec  ne  cum  textu  nostro.  Rur- 
sum  sub  finem  ejusdem  libri  idem  tes- 
timonium  profert  ,  addendo  Sanctus 
nomini  Spiritus,  Et  lib.  vii  ,  sine 
vocibus  in  Christo  Jesu  absolute 
scriptum  dicit  a  Joanne  :  Et  hi  tres 
unum  sunt.  (Bibliol,  PP,  edit.  Lug- 
dun.  tom.  viii  ,  pag.  771  tt  seqq.  ). 
Quam  bene  critici  protestantes  I  5°  Fal- 
sumest,  quodaffirmatde  codicibus  lati- 
nis  ante  saeculum  x"^  scriptis.Contrarium 
nos  ostendimus  ex  ipso  Richardo  Si- 
monio  aliisque  adductis,  nec  abnuit 
Griesbachius,  in  N.  T.edit.  Lond.  1 8 1 8,  1 
vol.  11 ,  pag.  640.  His  addimus  codi- 
cem  nuper  repertum  in  monasterio  Be- 
nedictinorum  Cavensi ,  Neapolim  inter 
et  Salernum ,  quem  anle  annos  1000 
abbas  Rozan  scriptum  censel ,  Cl.  vero 
D.  Angelus   Maji  saltem  ad   saec.  vii"" 


CAP.    II.    I)E    NUM.    DIV.    ESSEWTl^    TJNIT.    IW    TRIBUS    PERS.     3l7 

ad  distinctioneni  personarum  in  unitate  essentiae  adstruendam ; 
etenim  1°  Pater ,  Verbum  et  Spiritus  Sanctus  unum  esse  dicuntur 
non  essentia  ,  sed  unitate  seu  consensu  testimonii ;  prout  2° ,  ex- 
posuerunt  doctissimi  interpretes ;  3«  sane  id  postulat  contextus 
et  connexio  duorum  versiculorum  7"'  et  S""' ;  jam  vero  etiam  de 
spiritu ,  aqua  et  sanguine  pariter  dicitur  :  Et  hi  tres  unum  sunt, 
nec  tamen  aliquis  adeo  desipit  ut  dicat,  liaec  unum  esse  essen^ 
tia ,  sed  unum  dicuntur  unitate  testimonii ;  eodem  igitur  sensu 
de  testibus  coelestibus  dictum  est ,  eos  unum  esse ,  nempe  unitate 
testimonii.  Itafere  Clericus. 


pertinere  jndicavil ;  legitar  rero  in  hoc 
codice  :  Quia  tres  sunt ,  qui  testimo- 
nium  dant  in  ierra  ,  etc,  et  hi  tres 
unum  sunt  in  Xpo.  Ihu.  et  tres  sunt, 
qui  testimonium  dicunt  inpcelo,  Pater, 
Verhum  et  Sp.,  et  hi  tres  unum  sunt. 
Gfr,  Wiseman,  loc.  cil  pag.  lO  et  seqq. 
Hunc  autem  codicem  perinde  ac  alium 
Sessorianum  Scholz  non  vidit.  Cfr. Pro/. 
§44»  47«  Ssd  nec  minus  aperte  men- 
titur  Rosenmiiller ,  dum  profert  argn- 
menta  ,  quae  fovent  nostro  textui ;  sup- 
pressis  enim  ex  industria  validioribus 
argumentis  ,  profert  tantum  debiiiora  , 
quae  rursum  extenuare  nititur.  Demum 
confugit  ad  locum  nunc  coramunem  in- 
ter  rationalistas  biblicos  ,  ad  historiam 
nempe  Hezelii  convicti  a  Griesbachio, 
qua  causa  fmita  est.  Sed  nos  liben- 
ter  ipsis  concedimus  suos  Hezelios  et 
Griesbachios  etSemleros  et  Eichhornios, 
etc.  Vae  nobis,  si  Christus  Dominus 
bis  criticis  Scripturam  custodiendam 
dimisisset!  Vix  fruslula  aliquot  intacta 
superessenC.  Attaraen  Rosenraiiller  non 
attulitnisi  argumenta,  quandoque  etiam 
nonnisi  ipsa  verba  Griesbachii;  ea  proin- 
de  quae  dicta  sunt  contra  Rosenmiiller  , 
aeqoe  valent  adversus  Griesbachium  ,  in 


quo  praeterea  llvor  deprehenditur ,  nt 
patet  exratione,  quaexcandescit  adver- 
sus  Manuel.  Calecam  ,  quem  vocat  grce- 
tulum  latinizantem  ,  pseudogrcecum  ; 
el  hoc  ob  duplex  ab  eodem  patratum  cri- 
men,  i°  quod  excitaverit  versum  ^°*, 
2°  quod  Ecclesiam  graecam  orthodoxam 
( nempe  schismdticam  ) ,  priscam  Pa- 
trum  suorum  fidem  tuentem  (id  est ,  ut 
inferius  ostendemus ,  a  prisca  Patram 
suorum  fide  desciscentem)  acriter  op- 
pugnaverit  ,  eique  Pontificis  Romani 
primatum  obtudere  ,  ac  decantatum 
illud  Filioque y^ezdino  symbolo  a  latinis 
adjectum ,  defendere  conatus  sit.  Gravia 
haec  profecto  crimina  sunt  ac  irremis- 
sibilia  in  oculis  tolerantissimi  Protes- 
tantis  ,  qui  alioquin  paratus  esset  eum- 
dem  ut  magnum  \'iv\improclamare  ,  si 
schisma  el  haeresin  fovisset  ,  et  non 
excitasset  hunc  verum  ipsi  adeo  in  eo 
invisum.  Ex  his  specimen  habetur  mo- 
derationis  ,  quam  adeo  decantant  Pro- 
testantes  ,  et  libertatis,  qua  iidem  fruan- 
tur  in  rejiciendis  fidei  arliculis  pro- 
labito ;  siquid^m  primi  Protestantes  , 
cnm  Catholica  Ecclesia  dogma  de  Spi- 
ritus  Sancti  processione  etiam  a  Filio 
profitebantur. 


318  TRAGT.    DE    TRirflTATE. 

94.  Resp.  Neg.  antec.  Alioquin,  ut  superius  notavimus ,  non 
adeo  soUiciti  essent  unitarii  in  lioc  nobis  eripiendo  testimonio. 
Nam  nonnisi  odio  veritatis  tanto  molimine  frustra  laborant ;  re- 
colantur  dicta  in  probationibus. 

95.  Ad  1>»  probat.  Neg,  Nam  1°  absurdum  est  Patrem,  Ver- 
bum  etSpiritum  Sanctum  unum  dici,  etiam  in  testimonio  ferendo, 
si  infinito  intervallo  inter  se  distarent,  ut  distare  perbibentur  in 
hypotbesi  Unitariorum.  Solus  enim  Pater  Deus  esset,  Verbum  au- 
tem  et  Spiritus  Sanctus  vel  creaturae  forent;  vel  efficientiae  , 
prout  absurdum  esset  dicere  de  Deo  et  duobus  Angelis  aliquid 
testantibus  ;  Et  hi  tres  unum  sunt, 

96.  2°  Quia  eadem  ratione  disserere  hoc  loco  debemus  de 
testimonio  Patris ,  Verbi  et  Spiritus  Sancti  ac  de  testimonio  Pa- 
tris  ,  Verbi  et  Spiritus  Sancti ,  de  quo  sa^pe  Joannes  in  Evangelio 
disseruit;  jam  vero  Joan.  XV,  26  ,  et  XVI,  14,  Christus  com- 
raendat  testimonium  Spiritus  Sancti ,  ex  eo  quod  a  Patre  proce- 
dit ,  et  ex  eo  ,  quod  de  suo  accipiet ,  nempe  ex  unitate  naturse  et 
essentiae  cum  Patre  et  Filio  ;  tum  etiam  suum  proprium  com- 
mendat  testimonium ,  ex  eo  quod  ipse  unum  sit  cum  Patre  suo , 
dicens  Joan.  X,  30  :  Ego  et  Pater  unum  sumus.  Non  alio  igitur 
sensu  hic  scribere  potuit  idem  Apostolus  :  Et  hi  tres  unum  sunt. 

97.  3°  Quia  hic  innuit  se  magnum  proponere  mysterium ,  cum 
tamen  accurate  tres  distinguat  personas  et  conjungat ,  imo  unum 
tres  esse  dicat ;  sed  si  una  non  esset  in  tribus  personis  essentia , 
opus  non  fuisset  tanta  contentione  et  diligentia  in  distinguendis 
rebus  disjunctissimis ;  sic  nihil  mirabile  esset ,  quod  tres  consen^ 
tiant  in  ferendo  testimonio.  Itaque  quaquaversus  spectetur  Joan- 
nis  apophtegma  ,  non  alium  sensum  admittit  praeter  illum ,  quem 
in  eo  tota  agnovit  antiquitas.  Omnes  enim  Patres ,  qui  illud  cita- 
runt,  constanter  ad  adstruendam  unitatem  essentiae  in  tribus 
personis  eo  usi  sunt  (1). 


(1)  Cam  Rosenmuller  refricet  arga-  nem,  si  admitti  posset ,  cam  contexta  et 
menta  Clerici  de  consensu  volantatis ,  consilio  Apostoli  non  posse  conciliari , 
etc,  addit  de  sao  ,  hanc  interpretatio-     qaod  jam  nonnulli  veterum  perapexe- 


GAP.    II.    DE    NUM.  DIV.    ESSENTI^    UNIT,     IN    TRIBUS    PERS .       319 

98.  Ad.  2™ ,  Dist,  Id  est ,  Calvinus  aliique  ejusdem  furfuris , 
conc;  alii,  neg. 

99.  Ad  3«* ,  Dist.  Eadem  ratione  de  testibus  coelestibus  et  ter- 
renis  pronunciatur  :  unum  sunt,  quoad  pondus  et  auctoritatem 
testimonii ,  relate  ad  id ,  quod  testatur ,  conc;  quoad  testes  inter 
se ,  neg,  Nempe  ejusdem  ponderis  sunt  testes  terreni  ad  veram 
Christi  humanitatem  testandam ,  ac  testes  coelestes  ad  testandam 
ejusdem  divinitatem.  Adde  ,  ex  dictis ,  in  grseco  textu  de  testibus 
terrenis  dici  :  Et  hi  tres  in  nnum  sunt^  quod  non  dicitur  de 
testibus  coelestibus ,  atque  ex  hac  ipsa  lectionis  diversitate  discri- 
men  patet  quoad  naturam  testium  inter  se  (1). 

100.  Et  haec  de  hoc  gravissimo  argumento  in  prsesentia  dicta 
sufficiant.  Si  autem  Deus  dederit ,  pecuHarem  opportuno  tempore 
edemus  forsan  dissertationem ,  in  qua  latius  deducemus ,  quae 
hic  nonnisi  contracta  oratione,  ut  fert  institutionum  indoles, 
congessimus. 

PROPOSITIO  III. 

Unitas  divince  essentice  in  tribus  personis  distinctis  ex  perpetuo 
ac  constanti  Ecclesiw  sensu  traditionali  confirmatur. 

101.  Ipsa  recta  ratio  et  ars  critices  docet  aptissimam  regu- 
lam ,  ad  verum  dignoscendum  tum  legis  tum  cujusquam  antiqui 
scriptoris  sensum ,  esse  usum  ipsum  et  intelligentiam  eorum , 
qui  ipsis  coaevi  fuerunt ,  vel  eos  proxime  secuti  sunt ,  ac  multo 

runt ;  in  margine  vero  editionis  compla-  consilio  Apostoli  ;  qaotquol  enim  tex- 

tensis  narrari  Abbatem  Joachim  negasse  tnm  illam  addacant  ex  veteribas,  ne- 

qaod  verba  commatis  7  :  hi  tresunum  mine  excepto,  eum  proferunt  ad  evin- 

sunt ,  ad  unitatem  personarum  spectent  cendam  unitatem  essentix  in  tribus  per- 

ac  traxissehaec  verba  ad  anitatem  con-  sonis.  Provocamus  omnes  criticos  bibli- 

sensas,  atque  provocasse  ad  comma  8",  cos  ac  rationalistas,  ut  vel  unum  afFerant, 

etc.  Qaod  attinet  ad  marginem  editionis  qui  verba  illa  acceperit  de  consensu  vo- 

complutensis,  non  abnaimus  adnotatio-  luntatis,  vel  afTirmaverit  cum  consilio 

nem  illam  ibi  reperiri  ;  sed  falsum  om-  et  contexta  Apostoli  hunc  textam  con- 

nino  est,  quempiam  veterum  perspexis-  ciliari  non  posse. 
seagere  Joannemdeconsensuvoluntatis  (1)  Gfr.  Maran  op.  cit,   et  loc.  cit. 

vel  non  posse  conciliari  cam  contextu  ac 


320 


TRACT.     DE    TRIWITATE. 


magis  si  ab  auctoribus  ipsis  hunc  eumdem  germanurn  sensum 
fuerunt  edocti,  quem  deinceps  posteritati  transmiserunt.  Jam 
vero  sensum  doctrinae  Christi  Domini  circa  mysterium  sanctis- 
simae  Trinitatis  et  Apostolorum,  qui  tum  viva  voce  tum  scrip- 
tis  eam  praedicarunt  ac  promulgarunt ,  eum  esse,  quem  tenet 
Ecclesia  CathoHca ,  certissimis  documentis  adstruitur  ,  deductis 
ab  setate  apostohca  usque  ad  S.  Justinum  M. ,  et  a  Justino  usque 
ad  ConciUum  Nicaenum  et  ConstantinopoKtanum  W.  Ab  hac  enim 
epocha  et  deinceps  hanc  fidem  in  Ecclesia  universa  obtinuisse 
Unitarii  et  rationahstae  ultro  fatentur. 

102.  Ut  vero  ad  certas  classes  hsec  documenta  revocemus ,  ne 
confusionem  ingerant ,  sic  ea  distribuimus  :  1°  Sit  praxis  Eccle- 
siae  ejusque  agendi  ratio  cum  novatoribus  circa  hoc  mysterium; 
2o  Fidei  professiones ;  3»  Confessiones  martyrum;  4°  Haeretici; 
5°  Judgei  et  pagani ;  6«  Patres  singillatim  sumpti ;  7^  Socinianorum 
ac  rationahstarum  impugnandi  ratio. 

103.  1°  Itaque  quod  attinet  ad  Ecclesiae  praxim  ejusque  agendi 
rationem  cum  novatoribus ,  insigne  documentum  est  perpetuitatis 
fidei  nostrae  Baptismi  collatio  in  nomine  SS.  Trinitatis,  Ecclesia  au- 
tem  nunquam  intendit  Baptismum  conferre  in  nomine  Patris  om- 
nium ,  fihi  Messiee,  et  vis  divinae ;  huncenim  sensum,  quem  recen- 
tiores  Unitarii  autumant  formulae  Baptismatisinesse,  nullo  prolato 
novae  su3e  interpretationis  documento,  nunquam  agnovit  Ecclesia ; 
imo  ex  hac  formula  refellere  consueverat  Sabelhanos  ,  qui  divinas 
personas  confundebant  (1).  Ahud  documentura  hujus  praxis  est 

(1)  Cfr.   S.  Joan,  Chrys.  loc.   cit.  ,  Marcion.,  lib.  i  ,  cap.    28  :  Baptis- 

et  ante  ipsam  Justinus  M.    ApOL    i^,  mus ,  inqnit ,  regeneratio  est hominis', 

n.  61  ,  referens   modam  regnerationis  quomodo  regenerat ,  qui  non  genera- 

sea  Baptismi,    scribit  :  'Ett'  ovoftaros  vit?  iteratio  enim  nbn  competit  ei ,  a 

y«p  Tov  7Fu.T^os  tSv  oXm  K»i  ^iTVoToo  quo   quid  nec  semel  factum    est.    Si 

060«,  Ku)  ToZ  <rarvl^os  ^f^eiv  lijrou  Xpa-  consequentio  est  Spiriius  Sancti ,  quo- 

Tovj  xcti  vfivfAecros  uyiov  to  ev  tS  S^ari  modo  Spiritum  attribuet ,  qui  animam 

TOTi  XovTfct  Tro/owvrfe/*  Id  est ,  Nam  in  prius  non  contuHt  ?  Ex  qaa  argamen- 

nomine  parentis  universorum  ac  Do-  tatione  constat  Tertallianam  pro  cerlo 

mini  Dei  Salvatoris  nostri  JesuChristi  samere  ,  adversas  Marcionem  ,  Filiam 

et  Spiritus  Sancti  lavacrum  in  aqua  et  Spiritam  Sanctam  ,  in  qaoram  no- 

tunc   smcipiunti   et  Tertall.     Contr  mine  confertar  Baptisma ,  Deam  esse, 


GAP.    II.     DE    NUM.   DIV.    ESSENTIiE    UWIT,     IN    TRIBUS     PERS.       321 

recepta  a  primis  ipsis  Ecclesiae  sseculis  doxologia ,  his  fere  verbis 
concepta  :  Gloria  Patri  per  Filium  in  Spiritu  Sancto  (1) ,  qua 
aperle  et  aequalitas  simul  et  distinctio  personarum  exprimitur. 
Yix  autem  novatores  aliqui  impugnare  aggressi  sunt  sive  divinita- 
temalicujuspersonae  sive  earumdistinctionem,  cum  Ecclesia  illico 
eos  damnavit ,  atque  e  sinu  suo  velut  haeretica  impietate  infectos 
expuht ;  ita  se  gessitcum  Ebionitis  et  Cerinthianis ,  quiipsoprimo 
Ecclesiae  saeculo  exorti  sunt,  et  FiHi,  seu  Christi,  divinitatem 
negarunt ;  ita  postea  cum  Artemone  ac  Paulo  Samosateno ,  eadem 
impietate  obstrictis  (2);  eadem  ratione  restitit  Theodoto  coriario, 


eo  qaod  nemo  possit  regenerari  ab 
eo  ,  a  qno  conditilus  non  est.  Sed  qaod 
frangit  audaciam  rationalistaram  est 
asus  antiquissimus  ,  in  primitiva  Ec- 
clesia  recepius  ,  conferendi  Baptisma 
per  trinam  immersionem  cam  distincta 
triam  personarum  invocatione  ;  de  quo 
asu  loquuntur  canones  apostolici  anti- 
quissimi ,  ac  praecise  canon  quinqua- 
gesimus.  Trinam  autem  hancimmersio- 
nem  ,  quam  Patres  passim  ab  apostolica 
traditione  repetunt ,  usurpatam  esse  ad 
distinctionem  trium  personarum  clarius 
designandam  ,  tradit  idem  TertuUianus, 
libro  Adv,  Praxeam ,  cap.  27  ,  ubi 
sic  eum  perstringit  :  Novissime  man- 
dans  (Christus)  ,  ut  tinguerent  in  Pa- 
trem  et  Filiumet  Spiritum  Sanctum, 
non  in  unum,  iSam  nec  semel ,  sed 
ter,  ad  singula  nomina  in  singulas 
personas  tinguimur.  Cfr.  Guilielm. 
Beveregius  in  Annot.  adcan,  quinqua' 
gesimum  apost»  nec  non  in  Col.  ca- 
nonum  Eccl.  primit.  lib,  11 ,  cap.  9. 
(1)  Cfr.  S.  Basilius ,  lib.  De  Spi- 
ritu  Sancto  ,  cap.  29  ,  qni  testatur  se 
doxologiam  ,  eeu  glorificationem  hac 
formula  :  Ta*  ©e«  •xurfif  Kut  vlS  rZ 
xvfta    i^fiSf   'lijTOu  XfiTrS  rvt   reS  ttylu 

T.  II. 


TFVtvf^urt ,  ^o%ec  Kett  Kpeirof  lis  reos 
ctiSietg  rSf  uiayat  ^  ei/^tlv ,  id  est ,  Deo 
Patri  et  Filio  D.  N.J.  C.  cum  Saneio 
Spiritu  gloria  et  imperium  in  scecula 
scecuiorum ,  amen  ,  accepisse  frequen- 
tatam  in  omnibus  orationibus  ac  libris 
suis  a  S.  Gregorio  Neocaesariensi ,  Thau- 
maturgo  nuncupato,  et  a  Firmiliano. 
Eamdem  praeterea  doxologiam  frequen- 
tatam  fuisse  primis  duobus  EcclesiaB 
saeculis  ,  patet  ex  Constitutionibus 
apostolicis ,  lib.  vin ,  cap.  12;  et 
rursum  ibid.  cap.  i3  ,  et  alibi  passim; 
cfr.  apud  Cotelerium  Scripta  SS.Pa- 
trum  ,  qui  temporihus  apostolicis  flo- 
ruerunt ,  etc.  tom.  i ,  pag.  199  et  seq. 
edit.  Antverpiaj  1698;  Joan.  Bingham, 
Origines  sive  antiq.  eccles.  vol.  v  , 
iib.  xiii,  cap.  2,  §  i  et  seqq.,  innn- 
mera  exempla  profert  ex  remotissima 
antiquitate  istius  universalis  usus  apud 
Christianos ;  cfr.  S.  Joan.  Damasc.  in 
epist.  ad  Jordan.  De  hymno  Trisagio  , 
n.  6,  ubi  plura  lectu  digna  habentnr 
de  recepta  in  Ecclesia  doxologia. 

(2)  Vid,  epistola    Alexandri    Episc. 

Alexandriniad  Alexandrum  Episc.  Con- 

stantinopolitanum,  apud  Theodoretum , 

Hist,  eccles,  lib,   1 ,  cap.  3 ;  Euseb. 

21 


322 


TRAGT.    DE    TRIHITATE 


Noeto ,  Sabellio ,  Patripassianis ,  reliquis  denique  oinnibus  (1). 
Quod  quidem  argumentum  est  indubium  verae  fidei ,  quam  Eccle- 
sia  seniper  professa  est. 

104.  2»  Fidei  professiones ,  quee  ab  apostolicis  temporibus 
obtinuerunt ,  irrefragabile  aliud  suppeditanthujus  fidei  documen^ 
tum.  Harum  in  censum  primo  venit  ipsum  apostolicum  symbo- 
lum ,  quod  tironibus  tradebatur ;  in  hoc  autem  habetur  pariter 
expressa  fides  in  Deum  Patrem ,  et  Jesum  Christum  unicum  Fi- 
lium  ejus ,  et  in  Spiritum  Sanctum,  ut  personas  tres  distinctas  in 
eadem  divina  natura  (2)  eo  sensu ,  quem  etiamnum  tenet  Ecclesia; 
secundo  venit  alia  fidei  professio  ,  quee  edita  est  a  Patribus  Alexan- 
drinis,  in  epistola  synodica  ad  Paulum  Samosatenum,  in  qua,  ex- 
posito  fidei  dogmate  cum  hodierna  fide  consentanea  ,  de  FiUi  divi- 
nitate  ac  de  Trinitate  testantur ,  ita  et  praedicasse  SS.  Patres  ,  et 
sibi  confitendum  profitendumque  tradidisse  (3) ;  venit  deinde  sy- 


Hist,  eccles.  lib.  iii  ,  cap.  27  ,  28  ; 
Hieronym.  Proleg»  in  Matth.  edit. 
Vallarsii ,  tom.  vii ,  pag.  5.  Cfr.  Pe- 
tavias,De  Trinit.  praef.  cap.  2,§  i. 

(1)  Cfr.  Petavius  ibid. 

(2)  Unitarii  omnia  symbola  anliqna 
rejiciant ,  ac  prassidiam  saam  omne 
constitaant  in  symbolo  romano  ,  quod 
sna  simplicitate  se  commendet  et  anice 
proponat  fidem  in  Deum  Patrem  ,  et 
Filium  ejus  unicum  ,  Dominum  nos- 
trum  ,  conceplum  de  Spiritu  Sancto , 
cum  cetera ,  quae  huic  symbolo  addita 
sunt ,  non  Apostolis,  sed  Patribus  plalo- 
nicis  sint  tribuenda  ;  ila  quidem  Simon 
Episcopius,  lib.  iv.  Imtit.  cap.  28  et 
seqq.  At  perperam;  symbolum  enira 
apostolicum  ,  etiam  prout  jacet,  evertit 
omnem  impielatem  Unilariorum.  Quid 
est  enim  credere  in  Deum  Patrera  ,  in 
nnicum  ejus  Filium ,  et  in  Spiritum 
Sanctum  ,  nisi  credere  in  tres  personas 
djslinctas?  Cum  Deus  dicatnr  Pater  et 


Jesus  Christus  ejus  Filius  ,  nonne  pra- 
dicalur  anitas  naturaein  Patre  et  Filio, 
si  accipiantur  ,  ut  accipi  debent ,  in 
sensu  obvio  et  absque  glossis  et  expli- 
cationibus  Unitariorum?  Addo  fideles 
prius  bene  instructos  fuisse  circa  verum 
sensum  symboii ,  antequam  ad  Baplis- 
mum  admitterentur. 

(3)  Vid.  Epist.  S.  Dionys.  Episcopi 
Aiexandrini  adversus  Paulutn  sarno- 
satenum.  Sic  vero  se  habent  ejus  verba 
post  expositam  doctrinam  Trinitatisac 
divinitatis  Verbi  et  Spiritus  Sancti  : 
Kei)  ouTOis  ecfAoXoytjTot,})  cttrcv  ol  ccyici 
TTuTffts ,  >cet)  TrufioaKccf  t]/u7v  ofAoXoyiiv  , 
Kcti  TrtTa-eoetv  l  Et  sic  confessi  sunt 
eum  (  Verbum )  sancti  Patres ,  et  ut 
confiteremur  ac  crederemus  nobis  tra- 
diderunt  (iu  Biblioth.veterum  Patrum, 
graec.  lat.  tom.  1,  pag.  276).  Et  in  fragm. 
adv.  Sabellianos,  n.  3.  concludit :  Owr* 
yecp  uv  Ku)  tj  B-ela  '^r^tocs  x.eci  to  etytov 
Ktjpuyfittt  Tfls  /ttovet^xtets   hecTOtf^^tTO ;   id 


CAP.    II    DE    NUM.    DIV.    ESSENTI^E    UWIT.     IN    TRIBUS    PERS.      .^23 

nodusprior  antiocliena ,  adversuseumdem  Paulum  coacta ,  in  qua 
emitlitur  verbis  his  de  SS.  Trinitate  fidei  professio  :  Decrevimus 
fidem  scripto  edere ,  et  eoaponere ,  quam  a  principio  accepimus , 
et  hahemus  iraditam  et  servatam  in  Catholica  Ecclesia  usque  in 
hodiernum  diem  a  beatis  Apostolis...  esse  unum  Deum  inge^ 
nitum.t,  etFilium  genitum^  unigenitum ,  sapientiam  et  verbum 
ac  virtutem  Dei  ante  scecula,  non  prcecognitione  ^  sed  substantia, 
et  hypostasi  Deum,  Dei  Filiumy  etc.  Concluditur  autem  :  Et  om- 
nes  Ecclesice  Catholicce  fiobiscum  consentiunt  (1).  Huc  demum 
refertur  fidei  professio  S.  Gregorii  Thaumaturgi,  quam  refert  in 
ejus  vita  S.  Gregorius  Nyssenus ,  quse  ita  se  habet  :  Unus  Domi- 
nus ,  solus  ex  solo ,  Deus  ex  Deo..,  Filiusverus  veri  Patris.  . 
invisihilis  ejusy  qui  est  invisibilis,  et  incorruptihilis  ejus ,  qui 
corruptioni  non  est  obnoxius.,.  Unvs  Spiritus  Sanctus...  imago 
Filii  y  perfecti perfecta ;  Trinitas  perfecta  y  qucegloria,  ceterni^ 
tate  ac  regno  nec  divisa  est  nec  alienata  (2).  Et  hsec  sulTiciant ; 
ex  quibus  discimus  1°  quaenam  fuerit  germana  fides  Ecclesiaj  tri- 


est,  ita  scilicet  divina  Trinitas  et 
sancta  monarchicB  prcedicatio  integra 
servahitur.  Apud  Athanas.  De  decretis  , 
n.  26,  part.  i  opp.  tom.  i,  pag.  281, 
edit.  Paris,  1698;  atque  in  Bihlioth, 
Patrum  Gallandi ,  tom.  111 ,  p.  5^o. 

(1)  E^o^tv  ^fciy  tyyfu^ptnf  r^v  "stIttiv 
hf  i%  dpX^^  7s:eiftXti.^0fctv ,  kx)  Xx^f^ti 
'xotfce.achlaruv ,  kui  rtifovfctvfjy  Iv  tv}  ku- 
ToXtKi^  Kut  uytce.  iKKXtjirict. ,  f^t^ft  ryjS 
(r^fct^ov  ifti^us ,  iK  etu^o^iis  vvo  rav 
fcuKUpiav  ce.TCoTTcXav,..  cri  o  Q)tcs  uytv- 

VfjTOS  ,  th....  TOV  ^t  vloV  ytVViiTCV  y  fJtO- 
VOytVn  VtOV  ,  ttKOVU  tov  uo^utov  &tov..,, 
To(piuv  Kui  Xcyov  Kcti  ^vvufctv  Qtov , 
TTfo    utaivav    ovru  ,    ov   Trpoyvaa-tt ,    uXX 

OVTICC  KUt    VTCOTTUTtt    0£fl»  ,     0£OM     VICV... 

Kut  Tfua-ut  ut  KuB-oXtKUt  iKxXtja-lui  xvfc- 
<payovTtv  yjfc7v.  Collect.  Concil.  Labbei , 
tom.  ijcol.  844?  edit.  Paris.   167 1, 


(2)   'Els  Kvptosy  fcevos  tK  fcovov ,  Qtos: 
(K  Qtov,.,,  ylos  dXtjB-tves  uXtiB-tvov  'Ku- 

TpcS'      UOpUTOS     UOfCCTOV  ,      KUt     U(p^UpTOS 

ec<pB-cipTov,..,    Ku)    tv    Trvivftu  aytov,.., 

ttKUV  ToZ  VtOV  ,  TtXtlOV  TtXtlU,,,.  TftCC 
TtXtlU,    ^t%Vl    KUt    ui^^tCTtJTt,    KUl    fiUTt- 

Xtice, ,  fct)  ^tpt^ofCiVf]  ,  fctji^i  «VeeAAo- 
Tptovfcivi],  Vid.  S.  Gregor.  Nyssen.  in 
Fita  S,  GregOrii  Thaumaturgi ,  pag. 
546 ,  tom.  111  ,  opp.  edit,  Morelli  , 
Paris.  1638  ,  ^jui  refert  hoc  symbolam, 
manu  ipsius  exaratum  ,  in  Ecclesia 
Neocaesariensi  asservari  ,  et  ad  plebis 
instruclionem  quotidiano  usn  celebrari. 
Cfr.  annot.  Ernesli  Grabe  ad  Defens. 
fidei  Niccence  Ggot^u  Bulli,  in  sect.  2, 
cap.  12  ,  §  4*  Huic  addi  potest  sym- 
bolum  ,  quod  extat  in  Constiiutionibus 
apostolicis ,  lib.  vii ,  cap.  4  >  apod  Co- 
telerium  ,  loc.  cit. 


324 


TRACT.    DE    TRimXATE. 


bus  prioribus  Ecclevsiae   saeculis  circa  mysterium   SS.  Trinitalis ; 
2»  hanc  fidem  ab  Apostolis  ad  Ecclesias  traditione  pervenisse. 

105.  3»  Martyrum  confessiones  non  minus  illustre  documen- 
tum  suppeditant  fidei  de  SS.  Trinitate  receptae  in  universa  Ec- 
clesia.  Omissis  igitur  quae  expresse  et  directe  spectant  ad  divini- 
tatem  Filii ,  de  qua  inferius ,  in  actis  martyrum  Lugdunensium , 
qui  passi  sunt  anno  17  Marci  Aurelii ,  legitur  S.  Epipodium  baec 
verba  protulisse  coram  praeside ,  qui  os  martyris  elidi  pugnorum 
ictibus  jusserat  :  Christum  cum  Patre  ac  Spiritu  Sancto  Deum 
esse  confiteor,  Similia  leguntur  in  actis  S.  Polycarpi ,  de  quo  S.  Ire- 
naeus  ait :  IVon  solum  ab  Apostolis  edoctus  et  conversatus  cum 
multisex  eis,  qui  Dominum  viderunt,  sedetiam  ab  Apostolis  in 
Asiay  in  ea  quce  est  Smyrnis  Ecclesia  constitutus  Episcopus. 
Hic  docuit  semper  ,  quw  ab  Apostolis  didicerat,  quce  et  Ecclesia 
tradidit,  et  sola  suntvera;  hic ,  inquam  ,  in  oratione ,  quam  ante 
martyrium  fudit ,  baec  babet  :  Propterea  et  de  omnibus  et  laudo, 
te  benedico ,  te  (jlorifico  per  sempitemum  Pontificem  Jesum 
Christum  dilectum  filium  tuum  y  per  quem  tibi  cum  ipso  in 
Spiritu  Sancto  gloria  nunc  et  t?i  futura  scecida  sceculorum , 
amen  (1).  In  bis  profecto  absque  ambagibus  absoluta  confessio 
habetur  et  trium  personarum  distincta  commemoratio  in  una 
divina  essentia  subsistentium.  Quid  ad  haec  Unitarii  et  rationa- 
listae  cum  suis  metaphoris  et  platonicismo  ? 

106.  4o  Testes  praeterea  sunt  fidei  nostrae  ipsi  Ecclesiae  infensis- 
simi  hostes ;  hsereticos  in  primis  dico ,  qui  tribus  prioribus  re- 
ligionis  christianae  saecuHs  ab  Ecclesia  expulsi  sunt.  Hos  in  duas 
classes  dispertior  :  in  eos  nempe ,  qui  intemeratam  cum  Ecclesia 
Catholica  fidem  de  Trinitate  servarunt ,  et  in  eos ,  qui  eam 
adorti  sunt.  Jam  vero  in  priorum  censum  veniunt  Nazaraei ,  quo- 
rum  secta  antiquissima  est  et  Apostolis  coaeva ,  nec  non  Decetae 
et  Phantasiastae  ac  Gnosticorum  quamplures  sectae.  Ad  alteram 

[{)  AiUTovTo  Kct)  vepiveAVTm  a-i  etha ,  tous     /tiiXXovTUs     uiavus  ,    u/icijv,    Apad 

<r^  tuXvyeS,  a-e  ^olet^a  ^  ^tet  tou  ctlmlov  Easeb.  Hist.   eccks.  lib.   iv  ,  cap.  i5. 

eip^ttpeeos   'itjrov   XptvTou ,  tou  uyot.vij-  Cfr.  Blaran.  op.  cit.lib.  ii  ,  cap.  4»®' 

ToZ  <rov  TFut^os'  ^t  qI  <rot  (ruv  uvTf  iv  Rainart  ,     yicta  martyrum    sincera , 

TFvtvfiUTt  uytm  iol,Ui  Kett   vvv ,  Kcct  tU  pag.  43  e^i*^*  Amstelod.    i^iS. 


CAP.    II.    DE    NUM.    DIV.    ESSENTIJE    UWIT.    IN    TRIBUS    PERS.      325 

classem  refero  Ebionitas ,  Cerinthianos ,  Theodotum  coriarium , 
Carpocratianos ,  Gnosticos  rehquos ,  Pauli  Samosateni  asseclas , 
Sabelhanos. 

107.  Jam  vero  primse  classis  haereticos  recte  sensisse  de  Tri- 
nitate  ac  divinitate  Filii  produnt  omnes  antiqui  scriptores,  qui 
eorum  errores  recensent.  De  Nazarseis ,  praeter  Justinum ,  Hie- 
ronymum  et  Augustinum,  qui  testantur  eos  recte  de  divinitate 
Christi  sensisse  ,  et  hoc  nomine  praesertim  distingui  ab  Ebioni- 
tis  (1),  testis  est  locupletissimus  auctor  Recognitionum  et  Homilia- 
rum,  quae  sub  nomine  Clementis  Romani  proferuntur  et  quarum  jam 
meminit  Origenes  (2).  Hic  igitur  auctor ,  qui  erat  ex  Nazaraeis  (3), 
his  verbis  docet  unum  et  eumdem  cultum  SS.  Trinitati  adhiben- 
dum  esse  '.  Adte  enim  pertinet  ceterna  gloria ,  laus  Patriet  Filio 
et  Spiritui  Sancto  in  omnia  scecula,  Amen  (4) ;  item  Baptismum 
conferri  ter  beata  invocatione ,  nempe  trium  divinarum  perso- 
narum,  ut  Hquet  ex  verbis  nuper  citatis ;  tum  ex  iis,  quae  ahbi 
idem  auctor  scribit :  Adultimum  autem  ^  inquit  Petrus ,  admonui 
eosy  ut  f  priiisquam  progrederemur  ad  (jentes prcedicare  eis  agni- 
tionem  Dei  Patris  y  ipsi  reconciliarentur  Deo  y  suscipientes  Fi- 
lium  ejus.  Aliter  enim  nullo  modo  eos  ostendi posse  salvari,  nisi 
per  Spiritus  Santi  gratiam  trince  invocationis  dilui  Baptismate 
properarent{b).  Docetas  autem  et  Phantasiastas  ac  aHas  gnosti- 
corum  sectas  solarn  detraxisse  Christo  humanam  naturam ,  quod 
hanc  Deo  indignam  putarent ,  testes  sunt  S.  Irenseus  (6),  Clemens 


(1)  Cfr.    Dissertatio  vii   Damasce-  ii  exeunle ,  ac  post  annum  170. 
nica    docfissimi    P.     Le  Quien  ,    qui  (3)  Cfr.    Maran.    lib.    11 ,    cap.    7 , 
copiosissime  prae  ceteris  egit  de  Naza-  §  4* 

raeis,  ubi  in  antecfessum  confutatas  est  (-4)  Hom.   iii ,    cap.    72.    Sow   yua 

Moshemius,    qui    in    Institutionibus  l<rTiv    ^o^»    utaviof ,   vfcvos    Trurft    xet\ 

htstoricB  christiancB  antiquioris,U.ti\iD'  eiyta  Trviu/uurt  tis  rous  a-vftvttvrus  utoS- 

stadii  1737,  nonnisi  ante  saeculum  iv  vus  y  u/»^v.  Apud  Cotelerium ,  loc.  cit. 

eos  extitisse  aulumat.  (S)  Ibid.  cum  dissertatione  cit.  Guil- 

(2)  Tom.  111,  in  Genes.  Philocalice  lelmi  Beveregii  De  trina  immersione* 
cap.  22,  et  in  Matth.  xxvi,  6,  qnod  (6)  JdiK  hoeres.  lib.  ili  ,  capp.  17 
quidem    eorum    antiqaitatem  demon-  et  18  ,  edit.  Massoeti. 

slrat.  Scripti  censentor  hi  libri  saecalo 


326 


TBACT.     DE    TRINITATE. 


Alex.  (1)  ,  Tertullianus  (2),  Origenes  (3),  Pamphilus  in  apologia 
ipsius  Origenis  (4),  Novatianus  (5)  ,  ut  ceteros  recentiores  prae- 
termittam;  ergo  hagretici  isti  omnes  praeter  Patrem  aliam  agnos^ 
cebant  in  Deo  personam.  Sedeos  praeterea  Trinitatem  agnovisse  et 
admisisse  nobis  concedunt  ipsi  Unitarii,  qui  viderunthos  haereticos 
sibi  non  favere,  et  qui  principes  esse  volunt  nescio  cujus  Trinitatis 
allegorice  fingendae  (6).  Cum  autem  ,  ut  ahbi  a  nobis  observa- 
tum  est  (7) ,  haeretici  illa ,  in  quibus  nobiscuiii  consentiunt  , 
nonnisi  ab  Ecclesia ,  a  qua  vel  discessefunt  vel  expulsi  sunt,  mu- 
tuati  fuerint,  totidem  testes  sunt  fidei,  quae  obtinebat  in  Ec- 
clesia  ea  setate  ,  in  qua  ab  ea  divisi  sunt.  Divisi  porro  sunt  pleri- 
que  ex  recensitis  haereticis  ab  Ecclesia  Catholica  vel  sub  ipsis 
Apostolis  vel  paulo  post ;  ergo. 

108.  Nunc  facile  est  idem  concludere  ex   iis  haereticis ,  qui 
apostolicam  fidem  de  Trinitate  labefactare  ac  corrumpere  nisi 


(1)  Prcedag.  lib.  ii ,  cap.  8. 

(2)  In  libro    Cont.  Marcionem. 

(3)  In  Joan»  pag.  i65  ,  tom.  iv,  ediU 
Delarue,  Paris  1759. 

(4)  la    Bihl    Patrum     Gallandi  , 
tom.  IV,  pag.  23  et  seqq. 

(5)  Libro  De   Trin.  cap.   18.- 

(6)  Cfr.  Maran  ,  lib,  11 ,  cap.  8.  Ete- 
nim  aactor  Irenici  irenicorum  Simonis 
nugas  Justino  fucum  fecisse  cleclarat. 
Sic  auctor  Platonismi  retecti  fatetur 
Gnosticis  Verbum  praeexistens  placuisse 
(  p.  25  )  ,  alibi  vero  ( nempe  p.  74 )  Ce- 
rinthianis  hunc  platonicismum  adscri- 
bit ,  postea  vero  ( p.  879 )  eura  adscribit 
Marco ,  aiens ,  Valentinianus  Marcu^, 
ut  discimus  exlib.  i  IrenoBi ,  cap.  12, 
auctor  est  allegoriccB  de  Jesu  Christi 
conceptione  interpretationis ,  id  est , 
primus  eam  ad  sensum  contemplatio- 
nis  et  mysterii  extulit.  Si  quidem  isti 
nesciuDt ,  ubi  pedem  figant  atque  con- 
sistant.  Ceterum  baereticos  istos  omnes 


non  secus  ac  Valentinianos ,  ipsosque 
Manichaeos ,  oslendil  Maran.  loc.  cit. 
recte  de  divinitate  Verbi  sensisse  ,  ac  so- 
lum  circa  humanitatem  Christi  errasse. 
His  si  addatur,  Praxeam  ejusque  asse- 
clas  accQsasse  Catholicos  tritheismi ,  eo 
quod  ipsi  tres  personas  distinctas  cole- 
rent,  teste  Tertulliano  Contra  ipsum 
Praxeam  ,  cap,  3 ,  scribente  :  Beos 
et  tres  jam  jactitant  a  nobis  (  Catho- 
licis )  prcedicari ,  se  vero  unius  Dei 
cultores  prcesumunt ;  quasi  non  et  uni- 
ias ,  etc.  habetur  inecluctabile  testimo- 
nium  receptae  apud  Catholicos  fidei  de 
unitate  naturae  divinae  et  trinitate  per- 
'  sonarum ;  ut  enim  ibidem  explicat  Ter- 
tullianus  cap  2  :  Tres  sunt  unius 
substantice  et  unius  status  et  unius 
potestatis ;  quia  unus  Deus  ,  ex  quo 
(tres)  in  nomine  Patris  et  Filii  ei 
Spiritus  Sancti  deputantur. 

(7)  Tract.    De  vera  relig.  part.  li , 
proposit.    5,  n.  96  ,  tom.  i  ,  p.  24^. 


CAP.    II.    DE    WUM.     DIV.    ESSENTI^     UNIT.    IN    TRIBUS    PERS. 


327 


sunt.  Ex  his  tria  haberaus  :  1°  quod  eam  adorti  fideni  fuerint ,  quae 
in  Ecclesia  obtinebat ;  alias  eam  minime  impugnassent ,  neque  ut 
haeretici  et  novatores  fuissent  ab  eadem  expulsi;  2»  quod  adeo 
firma  esset  et  universahs  antiqua  illa  fides ,  ut  nullos  ferme  sec- 
tatores  nacti  fuerint  harum  haereseon  architecti ,  et  vix  natae  de~ 
fecerint ,  vel  in  tenebris  deUtuerint  (1) ;  3°  quod  eorum  impug- 
natores  ipsis  opposuerint  perpetuam  contrariam  traditionem  et 
consensum  omnium  Ecclesiarum  ,  ita  ut ,  ne  detegerentur  ipsorum 
errores ,  ipsi  nonnisi  clanculum  et  inter  verborum  ambages  eos 
proponerent  (2).  Sectae  igitur  omnes  antiquee  ,  sive  illae,  quae  intac- 
tam  SS.  Trinitatis  fidem  retinuerunt,  sive  illae,  quae  contra  ip- 
sam  insurrexerunt,  totidem  testes  sunt  fidei,  quam  a  Christo  et 
ab  Apostolis  Ecclesia  Catholica  incolumem  servavit  usque  ad  Ni- 
caenam  Synodum ,  quaeque  a  Nicaena  Synodo  ad  nos  usque  per- 


(1)  Soli  enim  £bionei  ab  initio  ex 
laa?reticis  divinitatem  Ghrisli  negarunt , 
paoci  omnino ,  qniqae  numerari  pote- 
rant ,  et  sic  perraansissent ,  nisi  identi- 
dem  eamdem  impietatem  instaurassent 
Paulus  Samosatenus  aliique  obscuri 
baeretici ,  qai  vix  noti  essent,  nisi  Arius, 
ut  videbimus ,  cum  asseclis  suis  totum 
iterum  turbasset  christianum  orbem. 
Certe  cum  Paulus  Samosatenus  novi- 
tates  suas  obtrudieret ,  Patres  Concilii 
Antiocheni ,  uttestatur  Eusebius  ,  Hist, 
eccles,  lib.  vi ,  cap,  3o ,  scripserunt 
ad  omnes  provincias;  etantequamdam- 
naretur ,  sex  Episcopi  conati  sunt  lit- 
teris  missis  eum  ab  errore  revocare.  In 
hac  epistola  sic  de  omnium  Ecclesia- 
rum  consensu  gIoriantur:Omwes  Eccle- 
sicB  CatholicoB  nobiscum  consentiunt, 
Et  hac  quidem  caecuio  iii. 

(2)  Exploratum  est  haereticos  et  no- 
vatores  omnes  quovis  tempore  ,  etsi 
novitalem  in  doctrina  inducere  tenta- 
rent  vel  tentent ,  aflFectasse  tamen  atqae 


affectare  similitudinem  sermonis ,  qai 
obtinet  in  Ecclesia  Catholica  ,  ne ,  si 
aperte  traderent  novitates  suas  ,  statim 
in  ipso  exordio  Catholicorum  impeta 
opprimerentur.  Hoc  vero  factum  prae- 
cise  etiam  novimus  ab  haereticis  anti- 
quis  ,  doctrinam  de  divinitate  Christi  vel 
Spiritus  Sancli  labefactare  tentantibos. 
Errores  enim  suos  quibasdam  veluti 
integumentis  obvolvebant ,  tum  ut  Epis- 
copos  et  presbyteros  laterent ,  tam  ut 
imperitis  venenum  suum  callide  pro- 
pinarent :  Et  propterhoc  ,  inquit  pres- 
byter  Apostolorum  discipulns  ,  apud 
Irenaeum,  lib.  iv  ,  cap.  3^  ,  hi  qui 
alienas  doclrinas  inferunt  ,  abscon- 
dunt  a  nobis,  quam  habent  de  Deo 
sententiam  ,  ne  victi  salvari  pericli- 
tentur.  Quaraobrem  recte  concludit 
Maran.  lib.  ii  ,  cap.  5 ,  §  4  *  Teste^ 
sunt  ipsi  haeretici  doctrinam  apostoli- 
cam ,  quae  ab  eis  nefarie  violata  fue- 
rat ,  omnibus  Catholicis  ,  sive  doctis 
sive  indoctis ,  ratam  et  esploratam  esse. 


328 


TRAGT.     DE    TRIWITATE. 


venit  de  tribus  divinis  ac  distinctis  personis  in  eadem  essentige 
unitate. 

109.  5°  Sed  testes  prseterea  sunt  ipsi  Judasi  etpagani.  Etenini 
semper  in  eo  controversiae  cardo  fuit  inter  Christianos  et  inter 
Judaeos  et  paganos,  quod  Judaeis  fuerit  scandaluni  praedicatio 
Dei  crucifixi ,  gentibus  autem  stultitia  ,  ut  patet  ex  epistola ,  quam 
adversus  Judaeos  scripsit  Barnabas ,  seu  saltem  antiquissimus  auc- 
tor  sub  ejus  nomine;  ex  dialogo  S.  Justini  cum  Tryphone,  qui 
hocperpetuo  objicit ;  ex  difficultatibus  ,  quas  promovet  ex  persona 
Judaei  Celsus  apud  Origenem  hb.  11,  contra  ipsum.  Quod  spectat 
ad  ethnicos  ,  patet  ex  disputationibus  Arnobii ,  Cypriani ,  Tertul- 
liani,  Lactantii,  etc.  adversus  eosdem;  ex  irrisionibus  et  expro- 
brationibus  praesidum,  dum  martyres  ab  hac  insania  ,  ut  ipsi 
vocabant,  retractarent.  Sed  praeclarissimum  documentum  com- 
munis  hujus  fidei  inter  Christianos  illud  est,  quod  exhibet  Lucia- 
nus ,  seu  quivis  aUus  est  auctor  dialogi ,  qui  Philopatris  inscri- 
bitur  (1)  ;  hic  enim  Christianorum  mysteria  et  catechumenorum 
instituendorum  rationem  satis  apte  describit.  In  hoc  porro  indu- 
citur  Critias  jurans  per  varios  ethnicorum  Deos ,  quos  respuens 
Triephon ,  vult  ut  Critias  juret  per  Deuni  alte  regnantem , 
magnumt  immortalem ,  Filium  Patris /Spiritum  ex  Patre pro^ 
cedentem ,  unum  ex  tribus ,  et  ex  uno  tria  (2).  Hcec  tu  Jovem 
puta,  hunc  existima  Deum  (3).  Quibus  verbis  apertissime  conti- 
netur  Christianorum  fides  de  tribus  personis  distinctis ,  in  eadem 

(l)  De  anctore  hnjus  dialogi  magna  (2)  Etlinico  horaini  haec  permiltenda 

est   inter    eruditos    controversia.    Sunt  et  irrisori  Christianorum.  Ceterum  Ca- 

enim  qui  eum  Luciano  anteriorem  fa-  tholici  non  dicunt  tria  ,  sed  tres, 

ciunt;  aliieum  protrahuntusqueadaeJa-  (3)  'X-^t/ai^oyrec  B-eov ,  ^ey*"  >  «/*«- 

tem  Juliani  imperatoris  ,   futilibus  ,  ut  /Zporov ,  oCpeiviavet , 

nobis  videtur ,  conjecturis  ducti,  ut  Ges-  Ytov   ^ctTpog,  Tcviuf^et  Ik  Trctrfcs  tK" 

nerus  in  dissertatione  mox  citanda.  Alii  voptvo/^evov , 

voluntauctoremhujusdialogiesseipsum  '^Ev  (k  t^iSv  ,  kcc)  e|  ivh  t^iu, 

Lncianum.  Gfr.    Dissertatio  Matthice  Tuutcc  vofctl^t  Z^v»  ,  tov^'  yjyou  S-tcv» 

Gesneri ,  de  cetate  et  auctore  dialogi  n.  12,  pag.  282  cit.   edit.  Alia  testi- 

Lucianoei^  gwjPhilopatris,  inscribitur,  monia  Judseorum  et  elhnicorum  vid. 

ad  calcem  vol.  ix  ,  opp.  Luciani ,  edit.  apad  Maran.  lib.  11 ,  cap.  2. 
Joan.  Theoph.  Lehmann,  Lipsiae  i83i. 


GAP.    II.    DE    WUM.     DIV.    ESSENTIiE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.       329 

divina  essentia  subsistentibus ,  et  per  quam  ab  ethnicis  ipsi  discre- 
pabant. 

110.  6°  Testes  sunt ,  Patres  singillatim  sumpti.  Cum  vero  con- 
tendant  Unitarii  Justinum  Martyrem ,  utpote  Platonis  institutis 
enutritum,  omnium  primum   hano   personarum   Trinitatem  in 
Ecclesiam  intuh*sse  ac  omnes  infecisse  (1) ,  ut  ostendamus  eos 
impudentissime  esse  mentitos  ,  Patres  et  scriptores  in  medium 
afFeremus  Justino  anteriores.  Anterior  itaque  Justino  est  auctor 
epistolae  S.  Barnabae  inscriptae ;  hic  porro  Christum  vocat  Domi^ 
niim  orbis  terrarum  ,  cui  dicit  Deus  ante  constitutionem  mundit 
Faciamus  hominem  ^  etc.  (2)  ;  et  rursum  affirmat  :  Deum  non 
venisse  vocare  secundum  personam  ,  sed  super  quos  Spiritum 
prceparaverat  (3) ;  en  igitur  tres  personas   :  Patrem ,  qui  dixit 
Yi\io  faciamus ,  et  Fihum,  vocantem  eos ,  super  quos  Spiritum 
Sancturn  prceparaverat ,  et  quidem  consubstantiales,  cum  Fihum 
Dominum  seu  Deum  vocet  subsistentem  in  sinu  Patris ,  et  Spi- 
ritum  Sanctum ,  prceparatum  seu  missum  a  FiUo.  Anterior  Jus- 
tino  est  Hermas,  qui  dicit  :  Filiufn  Dei  omni  creatura  antiquio- 
rem  esse,  ita  ut  in  consilio  Patri  suo  adfuerit  ad  condendam 
creaturam;  et  paulo  infra  meminit  Spiritus  Sancti ,  subdens ,: 
Qui  crediderunt  Deo  per  Filium  ejus,  induti  sunt  Spiritum 
hunc  (4).  Anteivit  Justinum  S.  Clemens  Romanus  ,  qui  :   Yivit,^ 
inquit ,  Deus  et  Dominus  J,  C.  et  Spiritus  Sanctus  (5)  ;  tum  : 


;    (1)  Ila  quidem    aactor   Platonismi  haec  verba  sonant  :  "Ori  ^xB-ev  ovk  «V/ 

retecti  ;  Steph,  Gurcellaeus  in  Quatern,  Trpoa-arov  Ketxia-ut ,   uXX*  cus  ro  Trvtvfcet 

diss.;  Clericus ,  op.  ci!,,  aliique  passim  3)To{/Lcct(7-6.  In  nonnullis  enim  hujus  epis- 

Sociniani ,  qoibus  assentiuntur  rationa-  tola?  parlibus  originalis  textus  desidera- 

listaj ,  ut  Wegscheider ,  §  88.  tar  ,  nec  superest  nisi  versio. 

(2)  Capite5.Cfr.  de  hoc  testiihonio  (4)  Lib.  iii,   simil.   ix,  cap.  xn  et 

Georgii  Bulli  Defensio  fidei  Niccence ,  xiii,  in  Bibliot.  Patrummin,  Gallandi 

sect.  I  ,   cap.  2,   §  2,'vol,  in  fol.  tom.  i. 

Lond.  1703,  cum  annotatis  Joan.  Er-  (3)  Z-J*  0  Qtog ,  k»\  0  Kvptos  'ly,Tovg 

nesti  Grabe,  obi  plura   aha  ex  eadem  XjJ/crreV,  Kat  ro  Trviv/na,  ro  uytov.  Apud 

epistola  in  rem  nostram  testimonia  pro-  S.  Basii.    lib.   Be    Spiritu    Sancto  , 

feruntur.  cap.  29,  n.  72,  pag.  61  ,  tora.  lii , 


(3)  Capite  xix,  Sic  in  graeco  texta     opp,  edit,  Manrin. 

T.  II.  21 


330 


TRAGT.     DE    TRINITATE. 


Beatus  vir ,  qui  coghosoit  Patris  donum  per  prooessionem  sanc^ 
tissimi Spiritus{\)'^  qui  rursuna  in  epistola  I'  ad  Corinthios,  cap.  II, 
meminit  passionis  Dei  et  effusionis  Spiritus  Sancti.  Praecessit 
S.  Justinum  S.  Polycarpus,  cujus  luculentissimum  testimonium  de 
SS.Trinitate  superius  posuimus;  praecessit  S.  Ignatius  Martyr^ 
qui  in  epistola  ad  Magnesianos  scribit :  Studete  igitur  y  iitconfir- 
memini  in  dogmatibus  Domini  et  Apostolorum..,  in  Filio  et  Pa-' 
ire  et  Spiritu  Sancto  (2) ;  et  rursum  :  Subjecti  estote  Episcopo  et 
vobis  mutuo  ^  ut  Jesus  Christus  Patri  secundum  carnem  y  et 
Apostoli  Christo  et  Patri  et  Spiritui  (3).  Anteriora  sunt  S.  Jus- 
tino  acta  martyrii  ipsius  S.  Ignatii ,  quae  clauduntur  Iiac  ratione  : 
Cursum,  perfecit  ( Ignatius  )  in  Christo  Jesu  D,  N. ,  per  quem  et 
cum  quo  Patri  gloria  et  potentia  cum  Sancto  Spiritu  in  scecula, 
Amen  (4).  Quibus  profecto  non  poterat  clarius  dogma  adstrui 
SS.  Trinitatis. 

111.  His  accedit  auctor  carminum  sybillinorum  ,  quae  citantur 
a  S.  Justino.  Porro  vetustissimus  ille  scriptor  lib.  VII  haec  habet : 

Potens  genitus  est    Verbum  Patri,  et  Spiritu  Sancto 
Carnem  indutus;  cito  evolavit  in  Patris  domos  (5). 

112.  Demum  ,  ceteris  omissis ,  impudentiam  Unitariorum 
frangit  ipse  S.  Justinus,  qui  narrat  se  a  sene  presbytero,  cui 
acceptam  refert  conversionem  suam,  didicisse  Spiritum  Sanc- 
tum  regiam  mentem  esse  ,  qua  anima  humana  non  exornata 
Deum  videre  non  potest ,    tum   Christum    verum   et  aeternum 

(1)  M.u,KUfto5  eivf]^  c  yivaTKm  tj?»  (4)  Cap.  VII.  TeMiaa-uvri  i^pofcov  iv 
Tou  TFUT^os  06<ri9  d^i'  iKTFoftvTtug  Totj  XptTTu  'ifjTou  Tu  Kufla  jjfcav  ^t'  ou  Ket) 
vuvctYiou  TTvtuficuTog.  InteF  fragmenta  fceB-'  ou  tS  vuTfi  ij  ^o^  kus  to  xfUTog 
m  Bihliot.  Pa^rMm  Galland.  pag.  44»  '^^^  '"f  '*V*V  ^vtufcuTt  tis  utavus* 
tom.  I,  'Afctlv. 

(2)  Cap.  Xin.  I^Trov^u^tTt  ouv  /Bt-  (5)  AvB-tfTtjs  yivtTo  Xcya  TFUTpif 
/BuicoB-KVut  iv  To7s  ^cy/u,u<rtv  tou  Kuplou ,  ( vel   at    corrigit  Maran  yivvxTo   Xoyos 

KUl    TeUV    UTTOtrToXm...,     iv     ulS    KUt  "TCUTft  TTUTp)  )     TCVtUfAUTt      ^'    Uyiot    XS/tCUTt    ^U' 

KUt    iv    TTVtU/tCUTt,  a-CtfCtVOS   rUXVS   tTTTUTO    TTUTpes    is  OtKOUS. 

(8)  Ibid.  'YTToTecyttre  ra!  iTctTKOTfa  ,  Pluraalia  ibidem  videantartestimonia  , 
Kut   uXX^Xois ,  as   'itiTous    Xftrrcs    rS      quje  in  eamdem  doctrinam  conspirant , 

7FUTf\  KUTU    TeCfKUy   KUt   Ot    U-KOTToXot  T<U         lib.    11,   Cap.    l    ,    §   5. 

XfiTrZ  Kui  rS  TTurp)  f  ku)  t»  TFViufcuri. 


CAP.    II.    »E    NUM.    DIV.    ESSENTI^    UNIT.     IN    TRIBUS    PERS. 


331 


esse  Dei  Fiiium  a  prophetis  denuuciatum  una  cum  Patre  invocan- 
dura  (1). 

113  7°  Demum  testes  liujus  veritatis,  vel  inviti,  sunt  ipsi 
Unitarii  ac  rationalistae  sua  ipsa  agendi  ratione ;  nam  in  primis 
nobis  dant  a  Niccenae  synodi  aetate  universam  Ecclesiam  pervasisse 
doctrinam  de  SS.  Trinitate ;  cum  autem  perspicua  a  Catliolicis 
adducta  essent  documenta  fidei  nostrae  Synodo  Nicaense  anteriora , 
confugerunt  ad  Justinum  Martyrem ,  eumque  primum  hujus  dog- 
matis  auctorem  ex  praeconcepto  platonismo  affirmarunt ;  cum 
tamen  adhuc  luculenta  sint  documenta  Justino  antiquiora  ,  recur- 
rerunt  ad  nescio  quam  Trinitatem  ab  Ebionitis  allegorice  excogi- 
tatam ;  sed  neque  hic  consistere  potuerunt ,  opponentibus  Catho- 
licis  documenta  virorum  apostohcorum ,  qui  maxime  Ebionitas 
exagitarunt;  tandem  deposita  larva  traderenon  erubuerunt  Apos- 
tolum  Joannem  ahosque  scriptores  sacros  ex  Platone,  vel  sal- 
tem  ex  hebraica  cabahstica  doctrina  didicisse  dogma  istud  ,  ac 
praeconceptas  opiniones  suas  Christi  effatis  affinxisse  (2),  Ergo 


(1)  Vid.  Dial.  cutti  Tryph.  a  num. 
IV  ad  VII. 

(2)  Ne  haec  exaggerata  atque  ampli- 
ficafa  videantur  ,  proferam  nonnulla 
testimonia  ,  ex  qnibus  perversa  istornm 
rationalistarum  sentiendi  ratio  omnibus 
palam  fiat.  Sic  igitur  scribit  Wegschei- 
der  ,  §  83  :  Joamies  quidem  ,postquam 
alexandrinorum  Judceorum  quihusdam 
philosophematibus  ,  quorum  vestigia 
in  ipso  Veteri  Testaviento  atqueapo- 
cryphis  exstant.  imhutus  erat,  magislri 
summe  admirandi  virtutem  ex  oculis 
suhlatam  suhlimiorihusphantasiw  ima- 
ginihus  sic  exornavit ,  etc.  Iluic  praei- 
verat  Golllob  Paulus ,  Comment.  iv , 
pag.  8  et  seqq.;  Eichhorn,  Einleitung 
in  das  N.  T.,  seu  Introductio  in  li- 
hros  N.  T.  tom.  ii,  p.  i58etseqq.; 
Berthold.  i  ,  Christologia  Judceorum 
p.  io4  etseqq.  elKuinoel  in  Cowmew^ 


in  lih,  N.  T.  hist.  tom.  iii,  pag.  63 
et  seqq.,  quibus  ideajA&V"''»  ^  PJiilone 
et  a  Joanne  adumbratae,  si  non  plane 
easdera  ,  simillimas  tamen  ,  substratas 
fuisse  notiones  ,  ex  eodemque  Veteri 
Testamento  et  librorum  apocryphorum 
fonte  profeclas  ,pIurimisjamprobatum 
est.  Rarsum  Wegscheider  ,  §  85  :  Luce 
clariuspatescit,  scriptores  sacros  sancta 
quadam  magistri  reverentia  commotos 
esse  ,  ut ,  ad  summam  ejus  virtutem 
atque  excellentiam  commendandam , 
ex  JxidcBorum  et  alexandrinorum  et 
palestinensium  de  viriutihus  ,  seu  vi' 
rihus  quihusdam  divinis ,  sua  perso- 

narum  specie  cogitatis in  Jesum 

transferrent ,  quoequepro  suo  quisque 
ingenii  scientice  et  phantasice  modulo 
aptissima  duxisset ,  etc.  Sic  Baaragar- 
ten-Crusius ,  Bihl.  theol.\iA^,  382,  in- 
quit  :    Diversitas  notionis  seu  ideos 


332  TRAGT.    DE    TRINITATE. 

nobis  dant  ab  Apostolis  usque  ad  Justinum  Martyrem ,  a  Justino 
usque  ad  Nicaenam  synodum,  a  Nicaena  Synodo  usque  ad  nos  pro- 
fluxisse  doctrinam  de  una  divina  essentia  ac  Trinitate  personarum. 
Nunc  restat  inquirendum,  an  Socinianorum  ac  rationalistarum 
commentis  majorem  fidem  adhibere  debeamus  quam  universae  Ec- 
clesise,  quam  toti  antiquitati  sacraeet  profanae,  juxta  dicta ,  quam 
ipsis  Apostolis  et  Evangelistis.  Ferant  ipsi  sententiam. 

DIFFICULTATES. 

114.  Obj.  prima.  1°  Patribus  apostolicis  ,  qui  quidem  sicut  ple- 
rique  prioris  sevi  Cbristiani  Deum  Patrem ,  Filium  et  Spiritum 
Sanctum  profitebantur  ,  dogma  illud  de  Trinitate  plane  ignotum 
fuit.  2<»  Sed  jam  inde  ab  ipsis  rei  cbristianse  primordiis  abi  Jesum 
pro  bomine  tantum  eximio  babuere ,  quorum  in  numero  sunt 
Ebionitae,  eosque  secuti  Theodotus  Byzantius  et  Artemon ;  alii, 
docetismum  prae  se  ferentes  (cfr.  Joan.  IV,  2;  II  Joan.  7),  uti 
Gnostici ,  qui  ad  cabalistarum  de  emanatione  quadam  virium  di- 
vinarum  sententias  accessissent ,  aeonem  ,  scilicet  vim  quamdam  , 
quae  a  divina  natura  promanasset,  cum  Jesu  conjunctam  fuisse 
statuere  (1).  Ergo. 

115.  Resp.  ad  1"*,  Dist.  Ignota  erat  terminologia  hujus  dog- 
matis,  trans,;  dogma  ipsum,  neg.  Voces  naturce ,  personce  ^  Tri- 
nitatis,  etc.  serius  fortasse  inductai  sunt ,  quod  nonabnuimus; 
neque  adhibitae  ab  Ecclesia ,  neque  in  usum  adscitae  a  Patribus, 
ni^i  cogentibus  baereticis,  qui  confusione  verborum  summopere 

(quae  nempe  in  Aposlolis  rcperitar ) ,  tri  temporis ,   siquidem  idem  spiritas 

S,um  tamen  eadem  in  ipsis  viguerit  omnium  haereticorum  est ,  ac  prcesertim 

persuasio    excellentice    Christi  ,  jam  in  eos,  quos  recensaimus,  rationalistas  : 

ostendit ,    Apostolos  nec   intendisse  ,  Putaverunt  ,  inquit  S.  Doctor  ,  «eme- 

nec  potestate  fuisse  donatos  hac  in  re  tipsos  pltts  invenisse  ,  quam  Aposto- 

dogma  aliquod  proponendi.Dumhaec  U»-  et  Apostolos  quidem  adhuc  quce 

leguntur  in  profanis   istis  hominibus  ,  sunt  Judceorum  sentienies  annuntiasse 

slatim  mentem  eubeunt  ,   qua3  S.  Ire-  evangelium ,  se   autem  sinceriores  et 

n<eus,  Cont»  hceres.  lib.  iii,  cap.  I2  ,  prudentiores  Apostolis  esse» 

n.  i2,deantiqaishaerelicis  scribit,  qaae-  (1)  Ita  Wegscheider,  §88. 
que  apprime  quadrant  in  haereticos  nos- 


GAP.    II.    DE    NTJM.    DIV.    ESSENTIjE    UNIT.    ITf    TRIBUS    PERS.     333 

delectantur  ad  facilius  suas  novitates  ac  impietates  propinan- 
das ;  ast  ex  hoc  inferri  non  licet  incognitum  fuisse  dogma  ipsum  , 
cum ,  ut  adversai  ius  fatetur ,  Patres  apostolici  ac  plerique  prio- 
ris  3evi  Cliristiani  professi  fuerint  Deum  Patrem  et  Filium  et  Spi- 
ritum  Sanctum,  quos  certo  ut  Deum  habuerunt,  distinxerunt 
tamenFilium  a  Patre  ,  et  SpiritumSanctum  ab  utroque,  nonmul- 
tiphcando  divinitatem  ;  in  lioc  vero  praecise  dogma  consistit;  Ex 
ignoratione  autem  terminorum,  seu  vocum ,  concludere  ignora- 
tionem  rei ,  perinde  esset  ac  concludere  quempiam  ignorare  exis- 
tentiam  Petri  ex.  gr.  ac  Pauli ,  ex  eo  quod  eorum  nomina  ignoret. 
En  dialecticam  rationalistarum ,  qui  apicem  sapientiae  attigerunt, 
respectu  quorum  ceteri  omnes  plebs  ac  populus  sunt(l). 

116.  Ad  2*",  Dist.  Et  ideo  quia  recederent  a  recepta  Eccle- 
siae  fide  damnati  sunt  et  ab  Ecclesia  expulo ,  conc. ;  quasi  dubia 
esset  vera  Ecclesiae  fides ,  neg,  Eadem  nempe  ratione  peccat  ad- 
versarii  nostri  ratiocinium ,  qua  peccaret  argumentatio  illius  ,  qui 
inferre  incertum  in  Ecclesia  esse ,  utrum  adulteria  aliaque  infanda 
facinora  honesta  sint  nec  ne ,  ex  eo  quod  ahqui  Methodistae  et  fa- 
natici  negaverint  ea  esse  inhonesta.  Addo  praeterea  memoratos 
haereticos  non  errasse  directe  contra  Trinitatis  dogma  ,  sed  potius 
contra  divinitatem  Christi  Jesu ,  eo  quod  negarent  Fihum  Dei 
assumsisse  in  unitate  personae  humanitatem,  et  contenderent  il- 
lum  huic  non  fuisse  conjunctum  nisi  in  Baptismate ,  vel  quacum- 
que  alia  ratione  sua  commenta  exponerent.  Id  patet  ex  Patri- 
bus ,  qui  eos   impugnarunt  (2) ,   et  ex  iis  quae  nos  exposuimus 

(I)  Aposite  S.    Angast.    De   Trin.  pronunciat ,  cumet  Patremnon  dtcit 

lib.  VII,    cap.  4)    n-   7    •    Loquendi  esse  Filium    et   Spiritum  Sanctum , 

causa,   inqnit ,   de    ineffahilibus ,  ut  quod  est  donum  Dei ,  nec  Patrem  di- 

fari  aliquo  modopossemus,quod  effari  cit  esse  nec  Filium  ;  etnnra.  9  ,  Quid 

nulllo  modo  possumus  ,    dtctum  est  a  igttiirrestat,  nisint  fateamur  loquendi 

nostris  GrcBcis  unaessentia  ,tres  sub-  necessitate  parta  hcec  vocabula,  cum 

sisientice  ;  a  Latinis  autem  una  essen-  opus  esset  copiosa  disputatione  adver- 

tia  vel  substantia^    tres  personoe,,,.  sum  insidias  vel errores  hoBreticorum P 

et  dum  intelligatur ,  saltem  in  cenig-  Qaod quidera  ibidem  et  cap.  6,  n.  11, 

mate ,  quod  dicitur ,  placuit  ita  dici,  pluribas  exemplis  confirmat. 
ul  diceretur  aliquid ,  cum  qucereretur,  (2)  Cfr.    Pelav.  De   Incarnatione  ^ 

quidtria  sint ;  qucetria  essefidesvera  lib.  vii ,  capp.  2  et  3. 


334 


TRA.CT.    DE    TRINITATE. 


in  probationibus ;  neque  adversarius  diffitetur  ,  ut  ex  allatis  ejus 
verbis  non  obscure  deprehenditur,  etsi  illorum  theoriam  non  sa- 
tis  apte  ac  fideliter  exponat  (1). 

117.  Obj.  secunda.  1°  Sententia  vindicans  Filio  et  Spiritui 
Sancto  hypostasin ,  qui  tamen  Patri  subessent ,  praeeuntibus  Jus- 
tino  Martyre  et  Theophilo  Antiocheno ,  qui  Verbum ,  seu  loyau 
eWea^eTov  et-KpofopiTiov  (immanefis  et  prolatitium)  dislinguit,  Ire- 
naeo ,  Clemente  Alex. ,  doctrinae  de  emanatione  Verbi  et  Spiritus 
Sancti  auctore,  praevaluit.  2«  Hae  namque  duae  sententiae  praecipue 
{fivo  ante-nicaeno  per  Ecclesiam  maxime  propagatse  cernuntur. 
Doctrina  autem  de  Trinitate  hypostaseon  a  TertuUiano  potissimum 
amplificat  atque  exornata  est,  et  ab  Origene ,  qui  notionem  ge- 
nerationis  aeternae  proposuit ,  itemque  a  Dionysio  ,  Episcopo  Ro- 
mano ,  qui  consubstantiaHtatem  Fihi ,  sciHcet  substantiam  Fihi 
eamdem  esse  cum  substantia  Patris  ,  ejusquesubsistentiam  in  Pa- 
tre  defendisse,  proximeque  ad  sententiam  formulae  orthodoxse 
postea  definitae  accessisse  perhibetur  (2).  3°  Geterum  formulam 
hanc  pubhce  receptam  neque  scriptores  sacri  diserte  tradide- 
runt,  neque  Ecclesiae  doctores  affinxerunt  ante  saecuh  III  exi- 
tum,  4°  quo  quidem  tempore  'dd  paganismi  errores  suscipiendos 
prochviorem  fuisse  Ecclesiam  constat  (3).  Ergo. 

118.  Resp.  adl"»,  Neg.  Hocest  gratuitummendacium.Noscon- 
trarium  ostendimus  in  probationibus ,  quas  ab  aetate  apostohca  de- 
duximus  usque  ad  SS.  Justinum  et  Theophilum  (4).  Restat  prae- 

(1)  Gfr.  Maran.  op.  cit-  lib.  2,  a  Kctd' oXijs  t^^  otKovfAimj^  tas  ^fjpcerav  r^^ 
cap.  7  ad  cap.  i3,  ubi  fuse  ostendit  yijj-  ^(ta-Trap/uivi^ ,  tfu^u  ^t  ruv  ' A-ttot' 
sectas  omnes  totidem  testes  esse  recep-  roXoov ,  km  rav  itcuvav  /^ct6i]TeSv  Trafu,- 
tae  in  universa  Ecclesia  Catholica  fidei  }^ce,^oZ(rc&  Ttiv  tU  tva,  Qilv ,  liccTi^ei.  vuv 
de  mysterio  SS.  Trinilatis.  TOKfeero^ci ,...,  Kcti  tls  tvu  X^ia-Tov  *If)' 

(2)  Wegscheider  ,  loc.  cit.  <rovv ,  tov  vlov  toZ  Q>toZ,Tov  <recpKa)6tvTet 

(3)  lbid.§97.  wVep   rwj-    i^/xtTipaf    a-conjpius'    kui    tig 

(4)  Placet ,  ad  pleniorem  rationalis-  Tlvtv^u  uytov ,  to  ^iu  rav  TF^ofpijrSv 
tarum  confutationera  ,  verba  hic  sabji-  KtKtipvxos  rus  oikovo/^ius,  kui  rces  tMv 
cere  ,  quibus S.  Irenaeus  testatur  doctri-  a-tis»'»  Tovro  ro  xt^fvy/sAu  7ruftiXij(pv7u  f 
nam  Trinitatis  ab  universa  Ecclesia  ^a)  ruvTfjv  tj)v  ^ittivj  ds  7rpoi(puf,cev , 
receptam  saeculis  Ecclesiae  ii  et  in  ab  ^   tKKXy.a-iu  ,   TrulTrtp  iv  cAa>  rS  KOTfAu 

ApOStoUs     :    'H      fAtV     IKKXtlslu   ,       KUlTTtp         ^ltTVU^fiivt)   ,     tTFtfCtXSs      (pvXUO-Ttl  ,     OiS. 


CAP.    II.    DE    NUM.    mv.    ESSENTI^    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.     335 

terea  explicandum  adversariis,  qui  factum  fuerit ,  ut  nemoCatho- 
licorum  restiterit  Justino  etTheophilo,  restiterint  autem  Praxeae, 
Noeto^  Sabellio ,  Paulo  Samosaleno  et  Beryllo  Bostrensi  personas 
confundentibus.  Nos  facile  id  explicamus  ,  quia  nempe  primi  tra- 
diderint  doctrinam  in  Ecclesia  receptam,   alii  innovaverint. 

119.  Irenaeus  autem,  Clemens  Aiex.  ac  Tertullianus  ideo  cla- 
rius  et  novis  formuhs  expresserunt  vetus  dogma.^  eo  quod  im- 
pugnaverunt  novatores  ejusdem  dogmatis  hostes,  ut  fit.  Idem 
dicatur  de  Dionysio  Romano ,  qui  se  opposuit  Paulo  Samosateno , 
eumque  damnavit,  prout  jam  damnatus  fuerat  a  Synodo  Alexan- 


ivct.  otKov  otxova-et'  x.ui  ofcoias  TftTrevtt 
Tovrots ,   as  fctut    •vJ/wxjjv   x,ut    rt^v    uvTtjv 

t^OVTU     KUpOtUV  ,     KUt    a-VfA<pcdVas    TUVTU 

Kijpva-a-et ,  KUt  ^t^ua-Kti ,  Kut  'Teufu^t" 
^aa-tv  y    as     ev   a-rcfcu    KtKTf^fttvtj.    Kut^ 

yup    Ul    KUTCC    TCV   KOa-fAOf     ^tCC?^*]KTOt   uvo- 

fAoiut ,  «AA'  j;   ^vvufcts  t^js  7rupu^oa-tas 

fClU  KUt  ij  UVTti»  Kut  OVTi  ul  Iv  TtffCU- 
vlutS    l^pVfcivUt    iKKXvia-iul    uXXas    "TFlTFtT' 

TtvKua-tv  f   9   eeXXas  TCu^u^i^ouTtv  ^  ovTt 

tV    Tuls  'ifitjpiUtS  ,    CVTt    Iv   KtXTols  f    OUTt 

Kurcc  rcts  uvuToXus  )  ovrt  iv  AtyvTFro) , 
ovrt   iv  At<ov*i  ,  ovrt  ut  kutu  fAtTU  rov 

KCTfCOV  \$^fUfCtVUt'  etXX'  aTTTt^  C  >)A/05", 
TO    KTtTfCU   TOV     ©80«,     tV    oAft»    TiS    KOTfCiO 

tts  KUt  0  uvTos  ovra  KUt  ro  Ktjpvyfcu 
tPjS  uXyjhius  TTuvrupd;!!  <pulvtt  ^  ku)  (pa- 
Tt%tt  Tfcivrus  uvB-^aTfovs  rovs  ^ovXofcivovs 
tis  ivtyvaTtv  dXtjB-tius  fXB^tlv.  Id  est  , 
Etenim  Ecclesia ,  tametsi  per  univer- 
sum  orbem  usque  ad  extremos  terrce 
finos  dispersa ,  fidem  eam  ab  Aposiolis 
eorumque  discipulis  acceptam  ,  quce 
est  in  unum  Deum  Patrem  omnipo- 
tentem,,.et  inunum  Jesum  Curistum 
Filium  Dei  ,  nostrae  salutis  causa  in- 
carnatum,  et  in  Spiritum  Sanctum , 
qui  per  prophetas  Dei  dispensationes 


et  adventus  prcedicavit..,  hanc  prce- 
dicationem  cum  acceperit ,  et  hanc 
fidem  ,  quemadmodum  prcediximus  , 
Ecclesia  ,  et  quidem  in  universum 
mundum  disseminata  ,  diligenter  cus- 
todit,  quasi  unam  domum  inhabitans  / 
et  similiter  credit  iis  ,  videlicet  quasi 
unam  animam  habens  et  unum  cor  ^ 
et  consonanter  hoec  prcedicat  et  docet 
et  tradit ,  quasi  unum  possidens  os, 
Nam  etsiin  mundo  loquelce  dissimiles 
sunt,  sed  tamen  v  irtus  traditionis  una 
et  eadem  est,  Et  neque  hce ,  quce  in 
Germania  sunt  fundatce ,  neque  hoe, 
quce  in  Hiberis ,  neque  hw  ,  quce  in 
Celtis  ,  neque  hoe ,  quce  in  Oriente , 
neque  hce ,  quce  in  jEgypto,  neque 
hce ,  qucB  in  Lybia  ,  neque  hce  ,  qucB 
in  medio  mundi  constitutce  ( Hieroso- 
lymitana  «cilicet  aliaeque  in  Paiaestina 
constitutae  juxta  veterem  Christianorum 
opinionem  ) ;  sed  sicut  sol ,  creatura 
Dei,  in  universo  mundo  unus  et  idem 
est ,  sic  prcedicatio  veritatis  ubique 
luQet ,  et  illuminat  omnes  homines  , 
qui  volunt  ad  cognitionem  veritatis 
cenire,  Sic  contra  veteres  haereticos  Ire- 
naeus  ,  lib.  i ,  cap.  lo  ,  p.  4B  ,  edit.  cit- 


336 


TRACT.     DE    TRINITATE. 


drina ,  aliisque  duabus  Synodis  Antioclienis ,  adversus  alias  im- 
pietates  ac  novitates  coactis  (1). 

120.  Ad  2«!,  ^^g*  doctrinam,  seu  sententiam  Patripassianorum 
unquam  per  Ecclesiam  propagatam  cerni.  Vix  exorta  est  ac  vix 
innotuit  haec  haeresis,  quum  undique  contra  ipsam  conclamatum 
est.  Et  en  fraudem  delicati  nostri  rationalistae  ,  qui  in  eodem 
censu  collocat  doctrinam  catholicam  et  doctrinam  illorum  nebu- 
lonum ,  quasi  eadem  utriusque  ratio  fuerit. 

121.  Ad  3™,  Dist.  Scriptores  sacri  formulam  Trinitatis  diserte 
non  tradiderunt ,  neque  Ecclesiae  doctores  affinxerunt  ante  sae- 
culi  Iir  exitum,  quoad  sonum  materialem,  si  sermo  sit  de  scrip- 
toribus  sacri ,  conc. ;  si  de  Ecclesiae  doctoribus  ,  trans.  (2) ;  non 
tradiderunt  rem  postea  formula  illa  expressam  ,  neg.  Controversia 
autem  non  est  de  verbis ,  nec  verba  materialiter  in  se  spectata 
sunt  objectum  fidei  nostrjB^  sed  res  per  verba  expressa;  dum 
igitur  constat  de  re  et  sensu ,  quid  referet  si  formula  serius  in- 
ducta  fuerit? 


(1)  Vid.  ColUcl.  ConciL  Labbei  , 
tom.  1  ,  col.  827  ,  tam  etiam  col,  83 1 
et  832. 

(2)  Transmisimus  quod  dicitur  vo- 
cem  Trinitatis  non  ante  saeculum  iu™ 
usurpatam  fuisse.  Verum  quidem  est 
hanc  vocem  primum  occurrere  apud 
Theophilum  Antiochenum  saeculi  iii' 
scriptorem ;  sed  non  inde  inferri  potest 
vel  dehet  hanc  vocem  illum  omniuiu 
primnm  induxisse  ,  eo  magis  quod  ipse 
eam  non  ut  novam  proferat ,  sed  tam- 
quam  usu  receptam  ac  tritam.  Ex  hoc  ad 
summum  deduci  posset,  primum  do- 
cumentam ,  in  quo  hajc  vox  occurril , 
pertinere  ad  saiculum  111°'.  Dixi  ad 
summum;  nemo  enim  est  qui  nesciat 
hanc  vocem  occurrere  in  actis  S.  An- 
dreae  Apostoli ,  conscriptis  ,  ut  fertur  , 
a  presbyteris  Achaiae  saec.  i"  vel  11°, 
In  his  vero ,  cap.  2  ,  legitar  :  Etfijvit 


vfUi  KUt  TiruTif  Tois  TTtmvourtv  tU  tv» 
©eov  riMtov  iv  Tpietat  ,  uXijB'^  Truripot, 
ytvvijTopcc  ,    ecXTjB-)]    vlcf  fcovoyiv^ ,  uXtf 

B-iS     'TTVtVfAU    ecytOV    tKTTOptVOfCtVOV    tK  TfCC- 

Tfos  ,  Kcit  iv  vlS  ^tetfctvov,  Id  est  , 
pas  vohis  et  omnibus  ,  qui  credunt 
in  unum  Deum  per/ectum  in  Trinitate, 
verum  Patrem  qui  genuit  ,  verum 
Filium  unigenitum  ,  verum  Spiritum 
Sanctum  procedentem  ex  Patre  et  in 
Filio permanentem.  Haud  ignoroejus- 
modi  acta  passim  rejici  ab  eruditis  tam- 
quam  suppositilia  ;  verum  etillud  scio, 
ea  ab  aliis  eruditis  adhuc  ut  sincera  de- 
fendi,  nec  solum  a  Catholicis ,  sed  et 
ab  ipsis  Protestantibus.  Cfr.  Galland, 
Bibliot.  Patrum,  tom.  1,  proleg.  cap.  ^, 
lUud  certum  est ,  ea  esse  monunientum 
antiquissimum  ,  pertingens  saltem  ad 
ssBCulum  IV. 


GAP.     II.    DE    NUM.    DIV.     ESSSilVTm    UINIT.     IN    TR?BUS    PERS.      337 

-^122.  Ad  4™,  Neg.  suppositum.  Ricllculum  sane  est  dicere  Ec- 
clesiam  procliviorem  fuisse  ad  paganismi  errores  suscipiendos  sub 
finem  saeculi  IIT,  quando  innumeri  ex  ipsius  fdiis,  ne  se  contami- 
narent  paganismi  erroribus  ,  inter  acerbissimos  cruciatus  sangui- 
nem  et  vitam  profundebant  (1).  Ridiculum  priBterea  est  ex  eo , 
quod  nova  formula  introducta  fuerit  ad  rem  antiquam  magis  de- 
terminate  exprimendam,  concludere  id  factum  esse  ex  pro- 
clivitate  ad  errores  paganismi.  Hoc  est  transire  de  genere  iii 
genus. 

123.  Obj.  tertia.  Plura  suadent  ab  Ecclesiae  primordiis  inco- 
gnita  fuisse  non  solum  formulam  ,  sed  et  dogma  ipsum  Trinitatis. 
Nam  1°  Tertullianus ,  sseculo  W^  exeunte ,  de  Dei  Trinitate  quam- 
dam  doctrinam  plurimis  novam  et  beterodoxam  visam  esse  pro- 
fitetur  {^Adversus  Praxeam^  fib.  I,  cap.  3)  :  Simplices  quique, 
scribit,  ne  dixerim  imprudentes  et  idiotce ,  quw  rnajor  semper 
credentium  pars  est ,  quomam  et  ipsa  regula  fidei  a  pluribus 
diis  sceculi  adunicum  et  verum  Deum  transfert ,.,.  expavescunt 
ad  oeconomiam^  numerum  et  dispositionem  Trinttatis.,.  ita- 
que  duos  et  tres  jam  jactitant  a  nobis  prcedicari ;  se  vero  unius 
Dei  cultores  prcesumunt.  Hinc  2<^  factum  est,  ut  alii  Verbum 
ipsam  Dei  rationem  dixerint ,  seu  sapientiam  in  ipso  existentem^ 
ut  Atbenagoras  in  Legatione  pro  Christianis ,  Tatianus  in  Ora- 
tione  contra  Grcecos  ,  et  Tbeopbilus  Antiocb.  bb.  \l  Ad  Autoly' 
cum;  3°  nec  nisi  paulatim  de  Cbristi  seu  Verbi  natura  subtibus 
quaeri  coeptum  est ,  rarius  vero  de  Spiritu  Sancto  ,  4°  quem  plu^ 
rimi  aut  vim  divinam  aut  bypostasin  judicabant ,  a  FiHoque  Dei 
non  satis  distinguebant,  ut  in  primis  Hermas,  Simil.  V,  4  et  seqq.; 
Justinus  Martyr.  J/?o%.  P,  n^  36;  Tbeopbilus,  loc.  cit.  pag.335; 
Lactantius ,  Instit,  divin,  lib.  IV,  cap.  6-9,  coll.  Hieronymi 
epist.  49  et  65.  Quod  si  Origenes  Patrem,  Filium  et  Spiritum 
Sanctum  tres  singulares  censet  esse  bypostases,  monet  tamen 


(1)  Spectat  hnc  quod  Fanstns  Mani-  accusatione  ,   ex  qua    lucnlenter  patet 

chaens  objiciebat   Catholicis  ,   eos  ver-  antiquitas  cultus  Sanctorum  in  Ecclesia 

tisse  idola  gentium  in  martyres  ,    quos  Catholica  ,  nempe  saeculo  iiio  ,  suo  loco 

votis  similibns  colerent.  Sed   de  hac  agemus. 

T.  II.  22 


338 


TRAGT.     I)E    TRINITATE. 


opportune  Guerike  (1)  Origenem  diversge  eas  posuisse  dignitatis, 
ejusdem  yeronaturae  divinae-  Hanc  autem  naturae  unitatem  innvit 
tantum,  in  primis  de  Spiritu  Sancto  ,  obscurius.  Quare  veram 
precationem  ['npoieuxhv)  Christo  non  deberi  ipse  Origenes  fusius 
docet  libro  De  oratione.  Ergo  (2). 

124.  Resp.  Neg.  antec.  Nos  enim  contrarium  ostendimus. 
Ad  l^"  itaque  prob.  Dist.  Doctrina  de  Trinitate  nova  visa  est  et 
heterodoxa  plurimis  hceretiais ,  conc;  Catholicis ,  neg,  PrsBfatus 
enim  est  Tertuliianus ,  cap.  II ,  doctrinam  catholicam  de  Trini- 
tate  ex  Scriptura  et  tradilione  praescribere  novitatibus  haere  tico- 
rum,  et  loc.  cit.  affert  argumenta  Patripassianorum,  qui  ea  ra- 
tione  dicebant  novam  esse  de  Trinitate  doctrinam  ,  qua  postea 
Protestantes  novam  dixerunt  Ecclesiae  CathoHcae  doctrinam  de 
septem  sacramentis  ,  de  necessitate  bonorum  operum,  ceterorum- 
que  articulorum ,  quos  ipsi  utpote  emendatores  sacrorum  sustu- 
lerunt  (3).  Una  semper  eademque  extitit  vafrities  haereticorum. 


(1)  De  scholce  AlexandritKB  cate- 
cketicce  theologiay  Hala3  iSaS,  p.  21 1. 

(2)  SicWegsch.  §  88,  n.  o. 

(3)  Sic  eniin  loqaitar  Tertall.  cap.  2, 
Adv.  Prax.i  A  Patre  Spiritum  Sanc- 
tum  paracletum  ,  Sanctificatorem  fidei 
eorum, ,  qui  credunt  in  Patrem  et  Fi' 
lium  et  Spiritum  Sanctum,  Hanc 
regulam  ab  initio  Evangelii  decurrisse, 
etiam  antepriores  quosdam  hoereiicos  , 
nedum  anie  Praxeam  hesternum  \ 
prohabit  tam  ipsa  posteritas  omnium 
hcereticorum  ,  quam  ipsa  novellitas 
Praxeos  hesterni  ,  etc.  Poterant  ne  ra- 
tionalistaeimpudentias  mentiri?  Utau- 
tem  magis  pateat  eos  bona  iide  lectoram 
abati ,  juvat  proferre  ,  ea  ,  quae  post  ci- 
tata  ab  adversario  verba  immediate 
Tertullianus  subdit  :  5e  vero  ( haeretici 
qui  haec  nobis  opponunt)  unius  Dei 
cultores  prcesumunt ,  quasi  vero  non 
et  unitas  irrationaliter  collecta  (proat 
colligebatop  a  Praxea  ,  Sabellio  eorom- 


qae  asseclis  ,  qui  distinctionem  persona- 
rum  tollebant )  hceresimfaciat,  et  Tri' 
nitas  rationaliter  expense  veritatem 
constituat ,  monarchiam  ,  inquiunt, 
tenemus,  elc.  Hinc  pergit  disputare 
adversus  hos,  quos  YOCSit  monarchianos, 
et  quldam  vanissimoSf  cap.  10;  etpos- 
tea  semper  deiisdem  loquens,  sab  fmem 
capitis  subdit :  Potuit  (Deus )  Praxeam 
et  omnes  hcereiicos  statim  extinxisse  ; 
non  tamen  ,  quia  potuit ,  extinxit, 
Oportebat  enim  et  milvos  esse  et  hcB' 
reticos.  Sed  notetur  praeterea  rationa- 
listarum  incohasrentia  :  paulo  ante  ,  ut 
vidimus  ex  objeclione  2°  loco  posita,  op- 
ponebant  nonnisi  sub  saeculi  iii  exi- 
tum  inductam  formulam  Trinitatis  , 
nunc  nobis  opponunt  sub  finem  sseculi  11 
TertuUianum  accusatum  fuisse  nuvitatis, 
eo  quod  Trinitatem  induxerit.  Quo- 
modo  haec  inter  se  componantar  ipsi 
viderint. 


CAP.     II.    DE    NUM.     DIV.     ESSENTI^    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.     339 

Et  hic  novum  habetur  specimen  candoris  rationalistarum  in  seli- 
gendis  auctoritatibus ,  quas  proferunt. 

125.  Ad  2"» ,  Dist.  Rationem  dixerunt  Dei ,  at  hypostaticam  et 
subsistentem  in  Patre,  C0/2C. ;  absque  hypostasi  propria  ^  ney,  Nam 
ipse  TertuUianus  in  hbro  citato  ,  loyov  vocat  rationem  Patris ,  sed 
praecise  adnotat  eam  a  Patre  distingui,  etsi  natura  idem  sit  cum 
Patre ;  nec  alio  sensu  loquuntur  Athenagoras ,  Tatianus  et  Theo- 
philus ,  ahoquin  non  posuissent  in  Deo  Trinitatem ,  quam  ex^ 
presse  nominat  Theophilus  (1). 

126.  Ad  3"^,  Dist.  Propter  novas  insurgentes  haereses ,  trans.; 
quasi  ignorarent  veram  Christi  seu  Verbi  naturam ,  neg.  Nempe 
in  clariori  lumine  posuerunt  quod  ex  Scriptura  ac  traditione 
Ecclesiarumque  consensu  acceperant.  Cujus  rei  veritatem  factum 
ipsum  ostendit ;  ut  enim  quaehbet  haeresis  adversus  aliquod  dogma 
prodibat  in  lucem ,  statim  in  illam  omnes  insurgebant.  Cum  vero 
serius  divinitatem  Spiritus  Sancti  directe  aliqui  impugnaverint , 
hinc  nonnisi  serius  eadem  ratione ,  qua  factum  est  de  divinitate 
Verbi  seu  Christi,  in  tuto  seu  in  propatulo  posuerunt  divinita- 
tem  Spiritus  Sancti ,  in  quam  universa  semper  credidit  Ecclesia  , 
ut  ex  adductis  documentis  patet ,  et  clarius  adhuc  ex  dicendis 
manifestum  fiet. 

127.  Ad  4°™ ,  Neg.  Imo  nemo  unus  ex  Patribus  unquam  confu- 
dit  Spiritus  Sancti  hypostasin  cum  hypostasi  Filii.  Non  inprimis 
Hermas  ,  qui  in  objecto  loco  non  dicit  Fihum  Dei  secundum 
hypostasin  esse  Spiritum  Sanctum ,  sed  fihum  fundi ,  cujus  exph- 
catur  simihtudo ,  declarat  esse  Spiritum  Sanctum  ;  servum  vero , 

(1)  Ad  Autolycum  ^  lib,  ii,§  i5  ,  ritumSanctomvocatum  inlerdam fuisse 

scribens  :  '€lTa.vTag  xai  ui  Tftlg  ^fcifui  sapientiam,linn\id\\s  vocem  post  Theo- 

TU1  cpcoff-Ttjpm  yiYovvlcti ,  tvtcoi  urty  Ttjs  philaro  usurpatam  videmus  aDionysio 

Tftu^og  Tov    0100,   xett  ToZ  Xcyov  uv-  Alex.  apud  Athanasium  ,  De  sent,  Dio- 

ToZ ,    Kut    Tf}s    <ro(piu5    uvTov  ,  id  esl  ,  nysiif  tom.  i,  pag.  255  ,  et  apudBa- 

Similiter  tres  illi   dies  ,  qui  ante  lu-  silium  ,  De  Spiritu  Sancto ,  cap.    29, 

minaria  fuerunt  f  imago  sunt  Trinita-  opp.  tom,  n\  ,  pag.  61  ,  atque  a  Gre- 

tis,Z)ei,  ejUs  P^erbi ,  ejusqne  Sapien-  gorio  Thaumat.  eidemDionysiocoaevo, 

tioe,  Et  hic  obiter  notetur  ,  quod  infra  in  Expositione  fidei ,  et  ab  Origene  , 

uberius  ostendemns  ,  a  veteribus  Spi-  qui  utroque  antiquior  est ,  Comment. 

22. 


349  TRACT.     DE    TRINITATE. 

seu  Verbum  servili  fonna  indutum ,  esse  Filium  Dei  (1).  Atque 
hoc  ipso  in  loco  Hermas  distinguit  tres  personas,  Patrem,  posses- 
sorem  et  Dominum  fundi ,  Filium  ,  cultorem  fundi ,  et  Spiritum 
Sanctum  ,  filii  familias  personam  sustinentem  in  fundo  seu  in 
Ecclesia.  Non  Justinus ,  qui  loc.  cit.  solum  affirmat ,  Verbo  Dei 
movente ,  sacros  scriptores  plura  locutos  fuisse ,  non  ex  persona 
sua  ,  sed  ex  persona  vel  Patris,  vel  Christi,  vel  populorum,  etc. 
Passim  vero  Spiritum  Sanctum  a  Verbo  S.  Juslinus  distinguit  (2). 
Non  Lactantius ;  siquidem  Lactantius  in  citatis  capitibus  nec 
verbum  nec  syllabam  habet  de  Spiritu  Sancto  ,  de  quo  ibi  non 
agit,  sed  solum  de  Fiho  Dei,  quem  Spiritum  vocat ,  quia  Deus 
spiritus  est,  et  Verbum  seu  sermo  aut  \6yoc,  de  patre  procedit,  ut 
ibi  exponit  Lactantius  (3).  Multo  minus  S.  Hieronymus ,  qui  in 
Epist,  49,  edit.  Maur.  nihil  ahud  dicit,  nisi  Deum  spiritum  esse,  et 
quod  spiritus  ubi  vult  spirat ;  in  quo  nihil  est  quod  innuat  confu- 
sionem  Spiritus  Sancti  cum  persona  FiUi ;  in  aho  autem  loco  nihil 
pariter  ad  rem ,  cum  illa  sit  epistola  S.  Augustini  ad  Hierony- 
mum  de  aho  argumento  (4).  Ex  his  omnibus  palam  fit,  quam 
infideles  sint  rationahstae  sub  illo  eruditionis  velamine  ,  et  quam 

in  Matlh,  lomoxv,  n.  3i  ,  edit.  Maur.  tionem  adversarioram  ! 
opp.  vol.  III,  pag.  698,  et  a  Clemente  (3)  Detis y\r\([mi^,.,  Sanctum  et  in- 

Alex.,  qui  Origene  vetustior  est,  Stro-^  corruptibilem  Spiritutn  genuit ,  qtietn 

matum,  lib.  v,  pag.  710,  edit.  Oxon.  Filiutn  nuncuparet ,  initio  cap.  4«  Ju- 

171 5.  dicenl  vero  lectores  ,  uum  hoc  sit  con- 

(1)  Cfr.  Colelerius ,  5cri/ito  Patrum  fundcre  Filium  cnm  Spiritu  Sanclo. 
Apostolicorum  f  lom.  i ,  pag.  io5.  Sed  (-4)  In  edit.Vallarsiiepist.  lxx.  Tem- 
de  hoc  arguinento  iterum  sermo  erit ,  pus  tereremus  afferendo  S.  Hieronymi 
cum  ageraus  depersonaSpiritusSancli.  teslimonia  ,  quae  osleudant  agnitam  a 

(2)  Altamen  cfr.  Apolog,  i  ,  n.  6 ,  S.  Doctore  in  Deo  trium  personarum 
€t  iterum  n.  i3  ,  ubi  ait  :  Xllf  aurov  distinctiouem,Celebris€stipsiusepistola 
Tov^cvTos  Qiov  fcccB-cvTtf,  Kx)  1$  ^tvTt (ix  adDamasum,  in  qua  pelit,  utrum  unam 
;^»pfld  e^tjojrer ;  Tfvfu/icec  re  '^^o^yjTiKcv  iv  an  tres  hypostases  in  Deo  dicere  debe- 
T^iTvi  Ta%u ,  id  est ,  Quem  ipsius  Dei  ret.  Orta  nempe  Antiochiae  contentio 
Filium  esse  edocti  secundo  luco  habe-  erat  ex  ambia:uitate  et  vario  sensu  vocis 


mus^  et  tertio  ordine  Spiritum prophe-  oTrocrTua-io^  ,  ut  suo  loco  dicemus.  De 
ticum,  Iterum  ibid.  n.  6i  et  n.  65  et  hac  conlroversia  vid.  Nafalis  Alexander, 
alibi.   £n  rursum  siriceram  agendi  ra-      diss.  xxxv,  in  saeculam  iv. 


CAP.    II.    DE    TiVm.    DIV.    ESSENTIiE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.      341 

falsa  aflingant  antiquis   scriptoribus   contra   expressam    illorum 
mentem. 

128.  Ad  Origenem  quod  spectat ,  ipse  posuit  tres  hypostases 
distinctas,  non  digiiitate ,  ut  vult  Guerike,  sed  ordine  sive  ori- 
cjine,  ut  omnes  Catholici  sentiunt;  nec  aHo  sensu  potuit  eas 
hypostases  distinctas  ponere ,  eo  ipso  quod  ejusdem  eas  esse  na- 
turae  et  essentiae  aflirmet ,  ipso  Guerike  fatente ;  non  enim  adeo 
rudis  Origenes  erat  ut  vellet ,  ejusdem  esse  naturae  divinas  hypos- 
tases ,  et  tamen  eas  diversae  dignitatis  assereret  eo  sensu  quo 
adversarii  autumant  (1). 

129.  Ad  id  quod  additur :  Origenes  naturae  nnitatem  innuit  tan- 
tum,  Bist.  Quia  res  ipsi  erat  adversus  Noetum,  confundentem  tres 
hypostases  unamque  asserentem  ,  ^r«?«^4;  quasi  dubitaret,  an  una 
essettriumpersonarum  natura,  neg.  Perpetuo  insistebat  Origenes 
in  distinctione  personarum  ob  haeresim  tunc  exortam ,  nunquam 
tamen  dubitavit,  an  una  trium  personarum  natura  esset ;  sic  inter 
cetera  scribit  Patrem ,  Filium  et  Spiritum  Sanctum  unam  esse 
nubem,  qua^  justos  obumbrat  :  Quwnam,  inquit ,  /wc*V/«  ea  7iU' 
bes  et  justos  obumhrans?,,,  An  paterna  forte  virtus  est,  a  qua 
Patris  vox  exit7„,  Forsitan  vero  et  Spiritus  Sanctus  nubes  lu- 
cida  est'?...  Quin  ct  audacter  Salvatorem  nostrum  lucidam  esse 
nuhem  pronunciabo,.,  lucida  quippe  Patris  et  Filii  et  Spiritus 
Sancti  nuhes  veros  Jesu  discipulos  obumbrat  (2). 

130.  Similiter  resp.  adilludquod  subjungitur  :  y eram  preca- 
iionem  Christo  non  deberi  Origenes  docet ,  Dist.  Quatenus  conten- 

(1)  AdostendendamOrigenemaeqna-  existentes  his  j  qui  per  eas  filii   sunt 

litatem  divinarum   personarura    agno-  /mc/«,  et  lom.  xv,  n.  5i  ,  vocat  <«^;t;/)tjj» 

visse  ,  satis  sit  in  mediam  adducere  qnae  Tfiu^u  ,     imperatricem     Trinitatem. 

8cribit,/nil/a/fA,tom.  XII,  n.20.p.539,  Adorandam    Trinitatein  ,    tom.    vi  , 

de  beneficio  quod  per  Ghristum  conse-  In  Joan.  pag.    124,  et  alibi  passim. 

quuntur  qui  baptizantur  ;  Eis  ^vofcec  rov  (^)  Tom.  xii.  InMatth.  num.  ^i,  p. 

'pruTfcs  f  xat  Tov  vtov  ,  xeci  tov  elyiou  ^v(v-  565  :  ^aTHvi}  yet^  TrecTfc^  ,  viov  ^  Kect  tc^ 

f^ecTof  ,    ecTTtp    Tfus     K/^ipect     Ut)v    ^fcec  uylov  TVVtvfiecTOS  ViiptX^  (•xta-x.tec^tl  tovs 

tvfc-TtiKvlott  ecimleos   toIs   ^t'  uvtus  viols  yvy,<rlovs     lijTov     /^uB^ijTecs,   Cfr.    Ctiam 

rov   (pcoTcs.  Id  cst,  In  nomine  Patris  tora.  ?i /»  Joan.  n.  281,  pag.   i38  et 

et  Filii  et  Spiritus  Sancti,  qui  qui-  Hom.xTiii  InJerem.  n.  9,p.  25 1  edit. 

dem  tres  dies  sunt  ,  wternum  simul  Delarue. 


342  TRAGT.    DE    TRIKITATE. 

debat  fideles  debere  in  precibus  suis  conformari  praxi  Ecclesiae , 
conc;  quatenus  in  Christo  veram  non  agnoverit  divinitatem, 
neg,  Ecclesia  enim  consuevit  tum  in  publica  liturgia  tum  in  aliis 
publicis  precibus  orationem  et  sacrificium  offerre  Patri,  ut  fonti 
totius  divinitatis,  per  Pontificem  summum  animarum  nostrarum 
ac  mediatorem  Christum.  Hoc  ipsum  contendit  Origenes  prges- 
tandum  esse  a  fidehbus  omnibus  ad  servandam  uniformitatem. 
Ceterum  cum  ibidem  doceat  Origenes  fieri  Filio  obsecratmnem  ^ 
postulationes  et  gratiarum  actiones ,  quce  profecto  uni  Deo  de- 
bentur ,  patet  quaenam  fuerit  ejus  mens  (1). 

PROPOSITIO  IV. 

Mysterium  sanctissimce   Trinitatis  rectce  rationi  adversari 
nullo  modo  ostendi  potest, 

131.  Hanc  propositionem  adstruimus  tum  adversus  incredulos 
tum  adversus  Socinianos  et  rationalistas ,  qui  cum  illis  causam 
communem  faciunt ,  et  eo  nervos  omnes  intendunt ,  ut  evincant 
Trinitatis  dogma  repugnantiam  involvere ,  ideoque  rectae  rationi 
adversari.  Ast  perperam.  Quod  sic  evincimus  : 

132.  1°  Indirecte  :  Ex  dictis  certum  est  dogma  Trinitatis  a  Deo 
revelatum  esse ;  ergo ,  concludimus ,  impossibiie  est ,  ut  rectae 
rationi  adversetur.  Deus  enim  sibi  adversari  non  potest ,  nec 
proinde  tradere  per  revelationem  contrarium  ei ,  quod  nos  docet 
per  rationem,  cum  utriusque  auctor  sit. 

133.  2o  Directe  :  Nullam  possunt  adversarii  evincere  repug- 
nantiam  in  dogmate  Trinitatis ,  nisi  ostendant  unitati  essentiae 
repugnare  distinctos  existendi  modos ,  cujusmodi  esse  diximus  di- 
vinas  hypostases  seu  personas  ;  sed  hoc  nunquam  ostendere  po- 
tuerunt ;  1°  quia  repugnantia  ostendi  non  potest  nisi  per  compa- 
rationem  duarum  idearum  ,  quae  sese  invicem  excludant,  ex.  gr. 
circuli  et  quadrati ;  atqui  ipsi  adoequatam  divinae  essentiae  ideam 
non  habent ,  neque  adaequatam  ideam  modorum  seu  personali- 

(1)  Cfr.  Maran.    op.    cit.    lib.   iv  ,      canonis  CQJusdara  africani ,  qoi  paritor 
cap.  i6,  n.  8.  Veram  de  hoc  argamento      objicitar. 
iteram  instilaetar  sermo  cx  occasione 


CAP.    II.    DE    NUM.     DIV.    ESSENTliE    UNIT.    IN    TRIBUS    PERS.     343 

tatum,  quge  afficiunt  divinam  essentiam ;  ergo...  2»  quia  ipsi  judi- 
cium  ferre  non  possunt  nisi  de  iis ,  quae  subsunt  naturali  rationi ; 
atqui  dogma  SS.  Trinitatis  estsupra  naturalemrationera;  ergo  im- 
possibile  Unitariis  est  ostendere  mysterium  SS.  Trinitatis  rectae 
rationi  aliquo  modo  adversari. 

DIFFICULTATES. 

134.  Obj.  1°  Dogmate  Trinitatis  ad  sanae  rationis  principia  re- 
vocato ,  neminem  fugit  primo  omnem  in  Deo  pluralitatem  ra- 
tioni  aperte  repugnare  ,  2<*  deinde  quamlibet  Trinitatis  explicatio- 
nem  pbilosophicam ,  3°  sive  unum  subjectum  et  triplicem  ejus 
rationem  aut  operationem ,  sive  tria  subjecta  intelligendi  et  vo- 
lendi  (cfr.  Matth.  XXVI ,  39.  )  facultate  prsedita  defendat ,  4«  ne- 
cessario  abire  vel  in  sabellianismi  [modalismi)  vel  in  tritheismi 
aut  arianismi  decreta,  ab  Ecclesiis  olim  damnata.  5^  Semina 
propterea  varia  hujus  dogmatis  ,  quae  in  libris  sacris  reperiuntur , 
explicari  debent  partim  e  philosophematibus  quibusdara  judaicis 
et  platonicis ,  quee  quidem  sevi  incultioris  indolem  redolentia  jam 
ante  reh*gionis  christianae  originem  divulgata  erant ,  partim  ex 
pio  quodam  in  magistrum  divinum  reverentiae  sensu ,  quo  imbuti 
sacri  scriptores  Jesu  ipsius  de  messiana  sua  dignitate  sententias 
exornarunt  et  amphficarunt  (1).  Ergo. 

135.  Ad  1°^ ,  Dist,  Nerainem  fugit  omnem  in  Deo  pluraHtatem 
rationi  aperte  repugnare  in  divina  natura  vel  essentia,  conc;  in 
personis,  neg.  Hoc  postremum  ostendere  deberent  adversarii, 
quod  tamen  non  prsestant ,  sed  mera  assertione  contenti  sunt  (2). 
Monotheismus  ,  non  obstante  dogmate  Trinitatis ,  semper  fuit  doc- 
trinae  christianae  fundamentum. 

136.  Ad  2"^ ,  Neg,  suppositum ,  hic  nempe  inquirendus  esse 
de  exphcatione  philosophica ,  quae  locum  nullum  habet  in  hoc 
dogmate ,  in  quo  non  agitur  nisi  de  sola  fide ,  qua  credere  jube- 

(1)  Wegsch.  §  92  et  98.  mittitadea,  qnae  scripsit  §  5g  ;  at  il- 

(2)  Sane  adversarius ,  qaem  confata-  lic  ne  verbum  quidemhabet,  quoejus- 
mas ,  at  evincat  hanc  inesse  apertam  modi  repugnantia  adstrualur.  Hac  ra- 
repugnantiam  cum   sana   ralione  ,  re-  tione  abatitar  lecloris  credulitate. 


344  TRACT.    DE    TRIKJTATE. 

mur  tres  distingui  personas  subsistentes  in  eadem  numerica  es- 
sentia  divina.  Explicatio  philosophica  non  adsciscitur  nisi  ad  os- 
tendendam  in  dogmate  nullam  inveniri  repugnantiam  (1). 

137.  Ad3°^,  Dist.  Siprosubjectohabeturessentiadivina,  utique 
unum  est,  cujus  una  naturalis  est  operatio,  voluntas  ,  etc.  et  tri- 
plex  ,  seu  potius  trina  ratio  subsistendi;  sin  vero  pro  subjecto  ha- 
beantur  personae,  tunc  tria  subjecta  in  Deo  inesse  dicimus,  et  in 
quolibet  eoruui  propriam  esse  personalem  intellectionem  et  voh- 
tionem ,  quae  notionales  etiam  dicuntur.  Locus  autem  citatus  ex 
Matth.  XXVI,  39  :  Pater  mi ,  sipossibile  esty  transeat  a  me  calix 
iste;  verutntamen  non  sicut  ego  volo^  sed  sicut  tu,  solum  evin- 
cit  duas  esse  in  Christo  voiuntates  ,  divinam  et  humanara,  pro 
utraque  ipsius  natura. 

138.  Ad  4°^ ,  Ne(j.  Ecclesia  enim  Cathohca  ,  quae  semper  pro- 
fessa  est  dogma  Trinitatis ,  neque  in  sabellianismi  aut  modalismi, 
iieque  in  tritheismi  aut  arianismi  decreta  abivit ;  sed  et  anti- 
quituset  nunc  etiam  ejusmodi  decreta  damnavit  ac  damnat.  Quin 
potius  dogma  catlioHcum  de  Trinitate  est  sola  ratio ,  qua  possimus 
ilhs  scopuhs  non  impingere  (2).         ^     .., 

139.  Ad  5"» ,  ISei].  Sed  ex  doctrina  ipsius  Christi  ejusque  sensu 
traditionah,  quahs  semper  in  Ecclesia  viguit,  ^em^/zailla  exphcari 
d(bent,  si  tamen  semina  et  non  potius  expressae  et  apertae  sen- 
tonliae  vocandae  sunt.  Neque  Patres  neque  Ecclesia  ,  multo  minus 
scriptores  sacri  quidpiam  e  philosophematibus  judaicis  aut  plato- 
nicis  mutuati  sunt.  Non  est  satis  haec  affirmare,  sed  praeterea 
ostendere  factum  istud  deberent  rationahstae  ad  efficiendum  quod 
intendunt,  nec  tamen  probant.  Contra  vero  haec  tria  explorata 
sunt  :  1®  non  ahunde  veteres  haereses  circa  hoc  mysterium  ortas 
esse ,  quamex  eo  quod  voluerint  earum  auctores  ad  philosopho- 
rum  placita  revocare  simphcitatem  fidei  (3);  2°  veteres  Patres, 

(1)  Recolanlursnperius  dicta  cap.  i.  cant  sammam    Dei   simplicitatem ,   ut 

(2)  Cons.  Petav.  Be  Deo ,  lib.  n ,  Deus  non  esset  summe  simplex  ,  nisi 
capp.  3  et  4  9  ii^  boc  posteriori  capite  tres  realiter  in  eo  distinguereutur  per- 
§  8  et  seqq.  illuslrat  nonnullorum  Pa-  sona^. 

trnm   doctrinam ,  qua  ex  distinctione  (S)   Cfr.   Petav.    De    Trin,   lib.  i, 

divinaram  personarum  iidem  ita  dedu*     capp.  i  ,  2  ;  ac  rursum   cap.  8^  nbi 


CAP.     II.     DE    NUM.    DIV.     ESSENTIvE    UNIT.     IN    TRIBUS    PERS.     345 

qui  passim  platonismi  ab  adversariis  nostris  accusantur ,  sum- 


fase  oslendit  niliil  plane  habere  com- 
iBane  Plalonis  doclrinam  in  illa  fucata 
Trinitate ,  qaam  insinuat ,  cum  dog- 
mate  christianas  religionis  ,  ac  toto  coelo 
differre;  quinirao  nierito  adstruit  om- 
nes  errores ,  qui  circa  dogma  Trinitatis 
in  Ecclesia  profluxerunt ,  ex  Platonis  et 
Arislotelis  commentis  prottuxisse,  qui- 
bus  magis  addicti  erant  illi  hacrelici 
quam  doctrinam  a  Christo  traditae.  Id 
ipsum  praestitit  Doranus  Prud.  Maran, 
in  Prcsf,  editionis.  opp.  S.  Justini , 
p.  I  ,  cap.  I  ,  nbi  ostendit  nec  Plato- 
nem  neque  ejus  discipulos  quidpiam 
de  Verbo,  Dei  Filio  ,  suspicatos  fuisse. 
Cfr.  eliam  idem  auctor  in  opere  De 
Divinitate  Christ.l ,  lib.  iv  ,  cap.  i  , 
§  8.  Frustra  Cudworth.  System.  tn- 
iellect.  cap.  4 »  §  36  ,  nititur  vindicare 
Platoni  germanam  de  Trinitate  senten- 
liam.  Quoniam  vero  incidimus  in  Tri- 
nitatem  platonicam,  juvat  observare, 
adversarios  nostros,  qui  neque  in  Scrip- 
turis  neque  in  primaeva  traditione  in- 
veniant  dogma  de  Trinitate  ,  idem 
postea  ofFendere  fere  apud  omnes  po- 
pulos,  Sane  Amraon  ,  Bihliot.  Theol, 
tom.  1,  pag.  i6o  ,  ejusdem  semina 
antiquis  populis  haud  ignota  esse  per- 
hibet.  Pfanner  ,  Syst.  theol,  gent. 
cap.  3  ,  fuse  disserit  de  Trinitate  JE- 
gyptioram  ,  perinde  ac  lablonsky  in 
Pantheo  Mgypt.  Sic  Vogel ,  Uber  die 
religion  der  allen  JEgypter,  etc.  seu, 
De  religione  veterum  jEgyptiorum  et 
Grcecorum^  Norimb.  1798.  De  Trini- 
tate  Indorum  scripsit  Anquetil  du  Per- 
ron ,  Oupnekat ,  hoc  est  ,  Decretum 
iegendum,  2vol.Argent.  180 1  .  ia-4°, 


tom.  I,  pag.  8  et  seqq.  Sic  pariler 
Scblegel,  JVeisheit  der  Indier,  seu 
Sapientia  Indorum,  pag.  1 08  ;  Mayer  , 
Brahma  ,  oder  die  Religion  der  ln~ 
dier^  id  est ,  Brahma  ,  seu  religio 
Indorum  ,  qase  est  brahmaismus  9 
Lipsiae  1818,  pag,  87.  De  Trinilate 
platonica  vidimus  egisse  Cudworth  loc. 
cit.  Scripserunt  pra^terea  Tiedemann  , 
Geist  der  speculative  Philosophie ,  seu 
Spiritus  speculativce  philosophice  , 
cap.  1  ,  pag.  1 18  etseqq.;  Tennemann  , 
J)e  divina  mente  ex  platonica  philo- 
sophia ,  in  Paulus  Memorahil.  p.  i  ; 
Wundemann  ,  Geschichte  der  Chris- 
liche  Glaubens  Lehre ,  id  est ,  Ilislo- 
ria  doctrincc  christiancp  fidei  etc.iom. 
I ,  pag.  186  et  seqq.  De  Trinitate  caba- 
listarum  scripsit  Eichhorn  ,  hoc  titulo  : 
Secreta  doctrina  veterum  Orientalium 
et  Hebrworum  ,  Lipsiae  i8o5,  pag.  98 
et  seqq.  et  p  i65et  seqq.  Bibliot.  bt- 
blicce  litterat.  111,  part.  2  ( Hallen- 
berg  ) .  Wundemann  vero  lib.  i ,  pag. 
I94et  seqq.  et  Slahl  apud  Eichhorn  , 
Bibl.  bibl.  litt.  tom.  iv,  pag.  8i4  et 
seqq.  scripserunt  super  origine  ,  qaam 
(juxta  ipsos)  christianam  de  Trinitate 
dogma  e  Philonis  de  0e*  Aey»  ««< 
TTviufcurt  B-tia  ,  seu  De  Deo  ,  Verbo 
et  Spiritu  Divino,  doctrina  duxerit, 
Plura  alia  de  Trinilate  ,  quam  quidam 
visi  sunt  sibi  deprehendere  apad  eth- 
nicos  ,  vide  in  Joan.  Alberti  Fabrii ,  Bi- 
bliographia  antiquaria  ,cap.  8,n.  10  , 
pag.  337,  edit.  3,  Hamburg.  1760. 
Ceteram  CI.  Dp.  Joan.  A.  Mohler,  iri 
opere,  quod  inscribitur  Athanasius  der 
grosse,  etc.  seu ,  Athanasius  Ma^nus 


346 


TRACT.    DE    TRimTATB. 


mopere  abhorruisse  in  rebus  fidei  ab  illis  placitis  (1);  3oeos  doc- 
trinam  de  Trinitate  constanter  repetere  ex  traditione  divina  in 
sacris  litteris  fundata  (2). 

140.  Ad  6«,  Neg.  Haec  pariter  gratuita  assertio  est ,  imo  et 
blasphema  atque  injuriosa  sacrorum  scriptorum  veracitati ,  quasi 


et  Ecclesia  temporis  ,  etc.  Mogun- 
liae  182^,  pag.  56  et  seqq.  praeclare 
observat,  1°  distinguendam  esse  fidem 
Ecclesiae  circa  Trinitatem  ab  explicatio- 
nibns  individaoram.  Fides  est  a  Scrip- 
tara  et  traditione  ,  et  in  eam  oranes  una- 
nimiterconveniant,  Quomodo  vero  fides 
componatur  cum  rationis  ideis  ,  id  non 
spectat  ad  Ecclesiae  fidem.  Discrepantia 
opinionum,  jmo  et  errores  individaorum 
in  hac  concordia  instituenda  non  offi- 
ciunt  fidei.  Si  apologetae  christianae  re- 
ligionis  fidem  in  Trinitatem  vel  divini- 
tatem  Filii  invexissent,  ipsimet  sibi 
creassent  difficultatem  adversus  religio- 
nis  fidem,  quam  defendendam  susce- 
perant.  Nemo  vero  ,  qui  alicui  causae 
patrocinetur,  eamdem  sibi  difficiliorem 
efficit.  Si  igitur  tuebantur  divinitatem 
Christi,  ideo  tuebantur,  quia  hanc  fidem 
invenerunt.  2°  Observat  distinguendam 
fidem  Trinitatis  ab  animi  notione  seu 
raentisconceptu  de  eadem.  Illa  semper 
firma  et  inconcussa manet;  at  si  obscurus 
sit  menlis  conceptos  circa  eamdem  , 
oriuntur  obscuritates  in  ejus  expressione 
ac  vacillatio.  Hicconceptus  evolviadhuc 
debebat ,  et  ad  hoc  opus  erat  contra- 
dictione  haeretica  ,  et  sane  ex  haeretica 
contradictione  ejusdem  fidei  notio  seu 
conceptus  evasit  magis  firmus  et  deter- 
minatus.  3°  Ad  has  dilucidationes  spe- 
culativas  speciatim  quod  attinet,  Pa- 
Ires  juxta  ipsum  interdum  se  duci 
passi  sunt   ideis  platonicis.  Sibi    visi 


sunt  aliquam  mysterii  Trinitatis  delu- 
cidationem  deprehendisse  in  ideis  pla- 
tonicis  ,  etsi  obscuriora  sint ,  quaj  Plalo 
dehis  protulit,ipso  dogmale  christiano, 
adeo  ut  dissenserint  ipsi  platonici  in 
magistri  mente  exponenda  (Petav.  De 
Trin,  lib,  i,  cap.  1).  Quod  innocen- 
ter  a  Patribus  factum  esse  quisque  fa- 
tebitur  ,  qui  recordelur,  non  ita  pridem 
gravissimos  theologos  gavisos  esse  phi- 
losophia  naturali  ac  gloriatos  se  in  ejus 
nonnullis  considerationibus  invenisse 
argumenta  evidentissima  Trinitatis  , 
Incarnationis  ,  etc.  Male  tamen  quis- 
piam  contenderet  universam  Ecclesiam 
Gatholicam  fuisse  philosophiae  naturaii 
innixam.  Ejusmodi  ideae  in  paucis  in- 
veniebantur  ,  et  Ecclesia  ipsis  extranea 
omnino  erat.  Et  ipsum  dicatur  de  Pa- 
tram  aetate.  Ecclesia  profitebatur  in 
simplicitate  ac  fide  redemplorem  ut 
Deus  ,  ac  beata  erat  in  hac  fide.  Quod 
sane  patet  ex  confessione  martjrum, 
Hinc  Patrum  sensus  in  hao  parte  erat 
individualis.  Haec  discussio  respectu 
Gatbolici  exhibet  quidem  valorem  his- 
toricum  ,  non  autem  ecclesiasticum.  Eo 
magis  quod  ipsorum  discrepantia  in 
ejusmodi  conceptu ,  Irenaeo  teste  ,  mo- 
lestiam  ipsa  aetate  sua  ingesserit. 

(1)  Gfr.  Baltus  ,  D^fense  des  saints 
Peres  accuses  de  Platonisme  ,  liv.  11, 
cap.  3. 

(2)  Vid.  Petav.  in  Prcpf,  ad  h'bros 
De  Trinit. 


GAP.     II.     DE    NUM.     DIV.     ESSENTIiE    UKIT.     IN    TRIBUS    PERS.     347 

nempe  ipsi  volueriiit  omnes  in  gravissimum  errorem  et  idolola- 
triam  inducere  ob  pium  suum  afFectum  erga  Christi  personam. 
Hoc  tamen  lucri  habemus  ex  hac  adversariorum  confessione, 
doctrinam  Trinitatis  in  Scripturis  contineri ;  quibus  tamen  ipsi 
fidem  adhibere  detrectant,  hcet  profiteantur  se  Scripturas  assumere 
tamquam  unicam  fidei  regulam,  ut  indulgeant  privato  suo  sensui. 
Yideant  hic  Protestantes  ,  quo  ducat  ipsorum  principium  funda- 
mentale. 

141.  Inst.  primo.  1°  Axioma  philosophicum  est  :  Quce  sunt 
eadem  uni  tertio,  sunteadem  inter  se.  Huic  vero  principio  directe 
opponitur  mysterium  Trinitatis  ;  etenim  Deus  et  persona  realiter 
inter  se  miniaie  distinguuntur ;  ergo  si  unaquaeque  persona  idem 
est  cum  natura  divina ,  divinae  personae  esedem  erunt  inter  se. 
2«  Hinc  sic  licet  argumentari  ex  illo  axiomate  :  Pater  est  Deus  , 
Filius  est  Deus ;  ergo  Pater  est  Filius ,  et  vicissim ;  et  en  nos  in 
sahellianismum,  3°  Quod  si  dicatur  personas  realiter  distingui 
inter  se ,  concludi  pariter  debet  jam  reaHter  distingui  divinam 
naturam ,  ut  patet  ex  ipsa  personae  definitione  tradita  a  Boetio  et 
ab  omnibus  tlieologis  admissa  ,  quae  est  rationalis  7iaturce  indi- 
vidua  substantia,  4°  Itaque  ,  qua  ratione  valet  haec  inductio  :  Pa- 
ter  est  persona  divina ,  Fihus  est  persona  divina  ,  Spiritus  Sanctus 
est  persona  divina ;  ergo  tres  sunt  personae  divinse ,  eademratione 
valet  et  ista  :  Pater  est  Deus ,  Filius  est  Deus ,  Spiritus  Sanctus 
est  Deus  :  ergo  sunt  tres  Dii ;  G®  imo  et  alia  non  minus  absurda  : 
Deus  est  trinus  in  persona ;  atqui  quaelibet  persona  divina  est 
Deus ;  ergo  quaehbet  persona  divina  trina  est  in  personis.  6°  Con- 
firmatur  ex  eo  ,  quod  nomen  personge  in  se  substantiam  includit , 
ergo,  multiphcatis  personis,  multiplicatur  divina  substantia^  et  en 
nos  in  tritheismum  delapsos.  7°  Restat  igitur  ut  unicam  admitta- 
mus  in  Deo  personam ,  prout  unicam  in  ipso  agnoscimus  natu- 
ram ,  quod  exprimit  ipsa  vox  et  notio  Dei ,  quae  indicat  naturam 
subsistentem ,  ideoque  personam  unicam  et  singularem ,  8°  ut- 
pote  infinitam  et  indivisibilem ,  9»  ac  omnino  simphcem,  quae 
nec  patitur  compositionem ,  quae  ex  numero  personarum  ex- 
surgit,  lOo  nec  aggregationem  ex  pluribus  entibus  perfectis  di- 
versa  existentia  donatis ,  cujusmodi  sunt  personae ;  11°  et  sic  illud 


348  TRACT.     DE    TRIIVITATE. 

eiFugitur  incoiiimodum ,  quod  mia  persona  divina  careat  ea  per- 
lectione,  qua  ab  altera  dislinguitur.  Ita  fere  nugatur  Crellius. 

142.  Resp.  Ad  1»",  Dist,  maj,  In  quo  sunt  eadem,  conc,;\n 
quo  non  sunt  eadem  ,  neg,  Hinc  neg.  min,  Personoe  enim  divinae 
idem  sunt  cum  natura  divina,  et  sub  hoc  rcspectu  sunt  pariter 
idem  inter  se ,  eadem  siquidem  in  omnibus  est  divina  natura  ;  at 
idem  non  sunt  in  modo  subsistendi,  seu  in  personalitate,  qua 
inter  se  relative  distinguuntur.  Nam  paternitas  non  est  filiatio;  et 
idem  dicatur  de  spiratione.  Sic  ex.  gr.  longitudo  idem  est  cum 
spatio  quodafficit,  altitudo  pariter  idem  est  cum  spatio,  id  ipsum 
dic  de  magnitudine ,  qua)  ex  utraque  exsurgit ;  longitudo  tamen 
non  est  latitudo  ,  nec  vicissim  ;  quod  asque  valet  in  magnitudine, 
quae  prsecise  neque  altitudo  est  neque  longitudo,  sed  ex  utra- 
que  coalescit.  Ac  propterea  negatur  consequentia  (1). 

143.  Ad  2™,  Neg.  Sed  solum  ex  dictis  inferri  potest  :  ergo 
Pater  et  Filius  sunt  Deus;  cum  in  natura  tantum  divina  unum 
sint,  non  in  modo  subsistendi;  et  en  quomodo  evadamus  sabel- 
lianismum. 

144.  Ad3™  ,  Neg,  Adprobat.  autem,  Bist.  Persona  est  rationa- 
lisnaturaeindividua  5wZ>5ffl/2^m,  id  est,  subsistentiayConc;  sub- 
stantia  simpliciter ,  neg,  Nec  alium  sensum  patitur  Boetiana 
definitio,  neque  alio  sensii  admittitur  a  tbeologis  (2). 

145.  Ad  4°*,  Neg,  y  et  nego  paritatem  illationis ;  in  prima  enim 
argumentatione  vox  jtjer^onadenotatmodum  subsistendi ,  qui  dis- 
tinctus  et  proprius  in  unaquaque  persona  est ,  ac  proinde  multi- 
plicatis  personis  multiplicatur  et  modus  subsistendi  proprius;  at 
in  altera  argumentatione  vox  Bei  denotat  naturam ,  quae  eadem 
in  unaquaque  persona  est ;  ideoque  multiplicatis  personis  seu  rao- 
dis  subsistendi  non  multiplicatur  natura ,  quae  eadem  semper  est , 
licet  diversis  modis  aflfecta. 

(I)  Cons,   Card.  Albarus  Cienfuegcs  sunt  eadem  inler  se. 
S.  J.  j^nigma  thcologicum ,  i  vol.  in  (2)  Cfr.  Suarez  ,   lom.  ir.   Metaph. 

fol.  Vien.   1717,  cujus  scopus  est  os-  disp.  xxxiv,  n.    i3,  el  in   Comment, 

tendere   dogma    Trinitatis    nullatenus  in   3  part,  S,    Thomw  ^    disp.    xiu  , 

coutradicere  huic  vulgalo  principio  pcr  sect.  2. 
se  noto  i  Quce  sunt  eadem  uni  tertio , 


CAP.    11    DE    NUM.     DIV.     ESSENTIiE    UNIT.     IW    TRIBUS    PERS.      349 

146.  Ad  5™  ,  Neg.  Hsec  enim  argumentatio  non  est  nisi  merus 
paralogismus  ;  diverso  enim  sensu  vox  Deus  sumitur  in  majori  pro- 
positione  ab  eo ,  quo  sumitur  in  minori ;  in  majori  enim  usurpatur 
ad  naturam  significandam  in  concreto ,  prout  in  tribus  personis 
subsistit ;  in  minori  autem  prout  contracta  ejusmodi  vox  est  ad 
unam  subsistentiam  seu  personam  designandam. 

147.  Ad  6"^ ,  Dist.  Nomen  personcc  substantiam  includit  in- 
directe  ,  conc;  directe ,  neg.  nam  directe  nonnisi  subsistentiam 
significat  illius  ejusdemque  natura? ,  qu8e  in  divinis  a  ceteris  per- 
sonis  possidetur  per  propriam  subsistentiam ;  ac  proinde  negatur 
consecutio.  Et  en  rursum  quam  facile  Catholici  se  a  labe  tritheismi 
mundos  servent. 

148.  Ad  7"°,  Neg.  Vox  autem  et  notio  Det  indicat  naturam 
subsistentem ,  Dist.  Una  vel  multiplici ,  id  est,  trina  subsisten- 
tia ,  oonc;  unica  tantum  ac  singulari,  neg.  Ex  divina  enim  re- 
velatione  novimus  naturam  divinam  trina  subsistentia  affici. 

149.  Ad  8™ ,  Dtst.  Et  hoe  ipso ,  quod  infinita  sit  natura  divina, 
plures  adraittit  subsistentias ,  quarum  capax  non  est  natura  finita, 
cono.;  obstat  personarum  pluralitati ,  neg.  Hinc  est  quod  in  crea- 
tis  pro  multiphcitate  personarum  muitiplicentur  naturae  et  indi- 
vidua  ,  non  autem  in  Deo,  qui  ulpote  infinitus  potest  sub  diverso 
respectu  affici ,  et  pluressubsistendimodosadmittere.  Ex  eo  autem 
quodnaturadivinaindivisibihs  sit ,  sequitur  tantum  personas  esse 
indivisas ,  non  autem  indistinctas. 

150.  Ad  9"^,  Dist.  Si  nuraerus  exsurgeret  ex  partibus  divinse 
naturae,  induceret  compositionem ,  conc;  si  ex  diverso  tantum 
modo  subsistendi  ejusdem  naturae ,  neg.  Eo  magis  quod  modi  isti 
non  distinguantur  inter  se  nisi  relative ,  et  identificentur  cum  ipsa 
natura  divina. 

151.  Ad  10"^,  Neg.  Secundum  nuper  dicta;  divinae  enim  per- 
sonce,  non  diversa,  sed  eadem  existentia  fruuntur,  etsi  modus 
existendi  distinctus  sit  in  quahbet  persona  (1) ,  ut  saepe  diximus  , 
nec  tres  personae ,  proprie  loquendo ,  sunt  tria  entia ,  sed  idem 
ens  divinum  trina  subsistentia  donatum. 

(1)'  Cfr.   Petav.  De  Trin.  lib.  iv  ,     cap.  i  §  5  et  seqq. 


350  TRAGT.    DE    TRINITA.TE. 

152.  Ad  11°», /V^^.  suppositum,  tum  quia  adhuc  qusestio  est , 
num  proprietas  personalis  possit  dici  perfectio ;  adsummum  enim 
dici  potest  eam  esse  perfectionem  relativam^  ac  mixtam  eo  sensu 
quo  expositum  est  in  tractatu  de  Deo  (1);  tum  quia  ex  identitate 
hujus  proprietatis  cum  natura ,  quam  unaquaeque  persona  totam 
possidet ,  mediate  saltem  perfectiones  et  proprietates  aliarum 
personarum  secum  habet. 

153.  Inst.  secundo.  Quo  prosperiore  successu  setas  recentior 
historiae ,  philosophiae  et  philologiae  studiis  operam  dedit ,  eo  diffi- 
ciHus  sibi  persuadere  potuit  de  veritate  dogmatis  Trinitatis.  Ita- 
que  factum  est ,  ut  et  philosophi  et  ipsi  theologi  plus  minusve  ab 
eo  deflecterent.  Imo  eorum ,  qui  formulam  pubUcam  tueri  vole- 
bant ,  haud  pauci  variis  modis  eam  sic  exphcare  studebunt ,  ut 
natura  et  usus  dogmatis  intelhgerentur.  Demum  alii  doctrinamis- 
tam  nec  cum  libris  sacris ,  nec  cum  sana  ratione  concihari  posse 
libere  professi  sunt.  Cum  igitur  omnino  dogmatis  de  Trinitate 
historia  doceat ,  quicumque  fuerint  subtihus  illud  expUcandi  co- 
natus ,  his  vel  ad  arianismum  vel  ad  tritheismum  vel  ad  sahel- 
lianismum  theologos  abductos  fuisse ,  praestat  eo  dimisso  ad  sa- 
niora  nos  convertere  (2). 

(l)Nnm.  187,  p.  SSbujusvoInminis.  de  la puissance   dternelle  du  Pere  ou 

(2)  Wegsch.  §  91 .  Quid  sentiantSan-  de  tout  ce  qui  est,  produit  infini^  qui 

simoniani  de  Trinitate,  expositum  a  nobis  se  manifeste  sans  cesse  en  tout  ,  pour 

est  in  tractatu  de  Deo  ,  quid  vero  sen-  tout  et  par  tout ,  et  dans  l'ensemhle  de 

tiantipsorum  fratres  nuperi  Templarii ,  tout  ce  qui  est  ,  et  dans  les  nwdifica- 

placet  hic  exponere  ex  ipsorum  codice  ,  tions  infinies   et  perp^tuelles   que  SU' 

cui  titulns  Levitikon ,  ou  Expos^  des  hissent  les  pariies  de  tout  ce  qui  est, 

principes  fondamentaux  de  la  doctrine  Dieu    Esprit  est  VinteUigetice  ,  pro- 

des    chr^tiens   catholiques  primitifs ,  duit  de  la  puissance  du  Pere  et  de  la 

Paris  i83i  ,  (sic  enim  impii  hi  homi-  puissance  du  Fils  ^  produit  infini ,  qui 

nes  se  vocant ,  non  contenti  profiteri  constitue  1'intelligence    de   Vensemhle 

cum  Sansimonianis  pantheismum  et  au-  ou  reunion  de  tout ,  et  les  modifica- 

totheismum).  Pag.  65,  legitur  :  Dieu  tionsinfinies  d'intelligence  de  Vinfinite 

est  composk  de  trois  puissances,  sa-  des  parties  dont  se  compose  cet  ensem- 

voir :  Pere  ,  Fils  et  Esprit.  Dieu  Pere  hle  ou    grand    tout  ,   etc.    Les  trois 

est  Vetre  infini ,    compose  de  tout  ce  puissances  dontje  viens  de  parler  ,  ne 

qui  est,  Dieu  Fils  est  Vaction ,  produit  pouvant  pas  exister  Vune  sans  Vautre  , 


CAP.    III.    DE    Fltll    mVINlTATE    ET    GONSUBST.  351 

154.  Resp.  Neg.  cons.  Nam  historia  dogmatis  de  Trinitate, 
prout  a  ralionalistis  traditur ,  non  evincit  nisi  1°  absolutam  neces- 
sitatem  subjiciendi  rationem  nostram  in  obsequium  fidei :  2°  pro  • 
testantismum  suo  fundamentali  principio  de  omnimoda  inde- 
pendentia  rationis  a  legitima  auctoritate  divinitus  constituta 
viam  aperuisse  omnibus  recensitis  aberrationibus;  3®  theologos, 
quorum  adversarius  meminit,  non  esse  nisi  protestantes ,  qui 
hacin  parteipsorum  Emendatormn  sacrorum  vestigia  secuti  sunt, 
et  facto  ipso  ostenderunt,  unicam  viam  ad  tuendam  Mem 
esse  Ecclesiae  auctoritatem ;  4°  omnes  plus  minus  errasse ,  quo 
longius  a  tali  auctoritate  deflexerunt,  ut  spiritus  privati  commenta 
sectarentur ;  nec  posse  nisi  per  reditum  ad  eam  Ecclesiam ,  quam 
eorum  majores  rehquere ,  fidem  ,  quam  amiserunt ,  recuperare ; 
5o  non  studium  historise ,  philosophiae  ac  philologiae  aetatem  re- 
centiorem  (protestantismi)  ad  increduUtatem  circa  hoc  mysterium 
aliaque  christianae  religionis  dogmata  deduxisse ,  sed  abusum 
ejusmodi  studii ,  et  malam  fidem  eorum ,  qui  eam  historiam  con- 
sectati  sunt,  prout  ostendimus. 

CAPUT  III. 

DE    VERBl    SEU    FILII    DlVlJflTATE    ET  CUM  PATRB  CONSUBSTANTIALITATE. 

155.  Etsi  valde  affines  sint  errores  veterum  Arianorum  et  So- 

forment dans leur  triniU une puissance  sa  maniere  (Stat  ou  puissance)  d^^ire, 

infinie  ,  une  et  indivisihle  ,  qui  est  la  que  par  rapport  &  son  etat  ou  sa  puis- 

pnissance  universelle  ou  JDieu.  ConsS-  sance  d'action    ou  d'intelligence.    Je 

quence :  chaque portion  du  grandtoui  ,  crois  a  la  vh'itS  de  lareligion  catko- 

ou  Dieu  j  devant  n^cessairement  par-  lique  ,  qui  nous  a  ite  iransmise  par 

iiciper   aux  puissance  de    ce   meme  Jesus  f  etc.  En  novum  Philosophema, 

grand  toui  f    ou  Dieu ,  chacune  des  quod  valde  arrideredebet  nostris  ratio- 

poriions  infinies  du  grand  iout  doit  nalistis  ,  si  quidem  et  templarii  protes- 

necessairernent  jouir  d'une  poriion  de  tanlur   se  credere  ia   Deum   et  Jesum 

son  existence ,  de  son  action  et  de  son  Christum  ,  sed  ad  saniora  se  converle- 

intelligence««/?fMe»  ,  quellea  que  soient  runt ,  nempe  pantheismum  ,  et  in  hoc 

d'ailleurs  les  modifications  auxquelles  agnoscuntTrinitatem.  En  qoo  deveniat 

peut  etre  soumise,  d  Vinfini ,  chaque  humana  ralio  sibi  relicta  ! 
portion  du  toui ,  iant  par  rapport  d 


352  TRACT.     DE    TRflMTATE, 

cinianorum,  aliquod  tamen  inter  eos  discrimen  est.  Etenim  vete- 
res  Ariani  directe  impugnarunt  divinitatem  Verbi  seu  Filii , 
eiusque  cum  Patre  consubstantialitatem,  ideoque  indirecte  divi- 
nitatem  Christi  ^  recentiores  autem  Sociniani  directe  impugnant 
divinitatem  Christi ,  indirecte  autem  divinitatem  Verbi. 

156.  Rursum  Ariani,  proutomnibus  haereticis  contigit ,  nun- 
quam  sibi  constiterunt ;  ab  initio  enim  Verbum  creaturam  dixe- 
runt ,  et  in  tempore  conditum ;  postea  vero  creaturam  quidem  , 
sed  ab  seterno  procreatum  ex  non  extantibus  autumarunt ;  magis 
deinde  magisqueaprimaevo  errore  deflectentes,  divinitatem  etiam 
ei  tribuerunt ,  sed  inferioris  dignitatis ,  et  diversam  ab  ea ,  quam 
Pater  habet;  sed  nunquam  adducti  sunt ,  ut  eum  Patri  consub- 
stantialem  profiterentur  (1). 

157.  Semiariani  juxta  recentiores  criticos  veram  fidem  circa 
Fihi  divinitatem  tenuerunt;  sed  in  eo  peccabant,  quod  abhorre- 
rent  a  voce  hy.ooiKiLo>j  seu  consubstantialis ;  ceterum  circa  dogma 
recte  sentiebant.  Hinc  est  quod  inter  orthodoxos  passim  jam  re- 
censeantur  (2) ;  etsi  a  pervicacia  excusari  nequeant  in  rejicienda 
fidei  tessera ,  ab  Ecclesia  consecrata  ad  secernendos  Cathohcos  ab 
haereticis  (3). 

(1)  Cfr.  Petav.  De  Trin.,  lib.  i  ,  los ,  qui  vocem  tfcoov(rto9  rejiciebant , 
cap.  7  et  seqq.  Vide  eliam  Ghr.  Lupi  quum  in  dogmate  catholico  adslruendo 
dissertationem  prooemialem  ad  Syn.  cura  celeris  omnino  convenirenl.  Hic 
Niccen,  tom.  i  ,  opp,  cap.  12  et  seqq.  ipse   doctissimus    auctor  jam  pridem  , 

(2)  Cfr.  Nat.  Alex.  disp.  4»  insaec.  4i  nempe  anno  1722,  dissertationem  edi- 
De  voce  c^otova-toy ,  ubi  exponit  diver-  derat  Sur  les  semiariens,  in  qua  no- 
sam  sensum  ,  quo  vox  ista  accepta  vam  editionem  operum  S.  Cyriili  Hie- 
est;  tum  addit ,  per  eam  exprimi  fidem  rosolymitani  a  P.  Toutte  adornatam, 
Nicacnam  sEque  ac  voce  ofcoooa-tov  defendit  adversuscensuramPP.  Trivoi- 
quosdam  Episcopos  contendisse  ,  ac  tiensium,in  iis  quae  ipse  scripserat  in 
Semiarianos  dictos  hac  de  causa  ,  qood  diss.  lii,  prsemissa  operibasS.  Cyrilli , 
vocem   ofcooC<riov    respuerent.    Hos   ait  praesertim  cap.  3. 

recte  de  fide  sensisse ,  ac  proinde  ca-  (3)  Res  semper   pericnli  plena   est, 

tholicos  foisse.  Cons.  etiamMaran.  op.  velle  a  receptaet  consecrata  ab  Ecclesia 

cit.  lib.  11,  cap.  6,  num.  5  et  lib.  iv ,  loquendi  formula  recedere.  Haec  enim 

cap.  32,  ubi  oslendit  falso  cognomine  unica  fuit  ratio ,  quare  in  snspicionem 

Semiarianos  dictos  fuisse  Episcopos  il-  Arianae  haereseos    venerint  apnd  non 


CAP.    III.    DE    FILII    DIVINITATE    ET    GORSUBST. 


353 


158.  Rationalistae  et  biblici  neoterici  omnem  Arianam  impieta- 
tem  et  Socinianismum  non  solum  amplexati  sunt ,  sed  extende- 
runt,  ita  ut  Ariani  et  Sociniani  prae  istis  pii  ac  religiosi  videri  ali- 
qua  ratione  possint.  Nam  nonsolum  Christum  ut  purum  hominem 
cum  Photinianis  et  Samosatenis  traducunt ,  sed  eo  progressi  sunt , 
ut  dicant ,  Verbum  seu  Dei  Filium  non  aliud  esse  nisi  quoddam 
Dei  attributum,  non  autem  personam  subsistentem ;  Christum 
vero  ut  Theurgum  passim  habent ,  qui  se  accommodavit  praecon- 
ceptis  populi  sui  ideis ,  nec  valuit  ab  omnibus  erroribus  popula- 
ribus  contribules  suos  abducere ;  aliaque  his  simiha  blasphemantes 
efFutiunt. 

159.  Quae  directe  spectant  ad  Christum  ejusque  divinitatem 
reservantes  ad  tractatum  de  Dominica  Incarnatione ,  hic  nos 
tuendam  tantum  suscipimus  Verbi  seu  Fiiii  divinitatem ,  ejusque 
cum  Patre  consubstantiaHtatem ,  etsi  ob  materiae  necessitudinem 
nonnulla  dicere  cogamur,  quae  directe  ad  Christi  divinitatem 
pertinent. 

160.  Ne  vero  propositiones  absque  necessitate  multipHcemus , 
in  tuto  posita  veritate  fundamentaH  divinitatis  et  consubstantia- 
Htatis  Verbi  seu  Fihi ,  sive  ex  Scriptura ,  sive  ex  sensu  tradi  - 
tionah,  per  modum  coroUariorum  deducemus  ipsius  pecuharem 
subsistentiam  ,  et  veritatem  ac  rectitudinem  Nicaenae  definitionis. 
Sit  igitur 


paucos  Patres  Episcopi  illi ,  qui  nnn- 
quatn  vocem  homousion  adoptare  vo- 
luerint,  etsi  dogma  per  vocem  iHam 
expressum  ,  ut  dictum  est,  profiteren- 
tur.  Qaamqnam  enim  verum  sit  ,  quod 
S.  Hieronymus  scribit  in  Dialogo  ad- 
versus  Luciferiafws ,  num.  34  :  Non 
erat  curce  Episcopis  de  vocabulo ,  cum 
res  esset  in  tuto  ,  quia  ,  ut  optirae  ani- 
madvertit  S.Gregorius  Naz.  Epist,  xxvi, 
non  in  verborura  sono ,  sed  in  senten- 


tiis  veritas ,  est  ;  attamen  certum  est , 
Ecclesiam  semper  sollicitam  fuisse  in 
sartis  tectisqne  custodiendis  nonnullis 
formulis  ,  juxta  Apostoli  monitum, 
II  ad  Tim.  i ,  i3  :  Formam  habe  sa- 
norum  verborum  ;  eo  vel  maxime  , 
quod  ha;relici  et  novatoros  omnes  sub 
ambiguitate  quarumdam  vocum  ,  qux 
optimum  sensura  prae  se  ferunt ,  soleant 
se  tegere  \  et  sic  incaulis  venenura  pro- 
pinare. 


T.  II. 


23 


354  TRACT.    DE    TRINITATBI»    -U^    'f^^ 

PROPOSITIO  P^^s^ 

'    Verbiim  est  vere  ac  proprte  Deiis  et  FiliUs  Dei  ac  Pairi 
-^  consubstantiale . 

161.  Haec  propositio  de  fide  est ,  ut  patet  ex  symbolo  Nicaeno , 
quo  jubemur  credere  in  Filium  Bei  iinigenitiitn,  ex  Patre  natum 
ante  omnia  scecula,  consubstantialem  Patri.  Sic  vero  ejus  veri- 
tatem  evincimus  :  1°  Ex  demonstratis  in  praecedentibus  propositio- 
nibus  tres  sunt  in  una  eademque  di vina  essentia  personae  distinctse, 
Pater,  Filius  et  Spiritus  Sanctus.  Ergo,  concludimus,  Verbum  est 
vere  et  proprie  Deus  et  Filius  Dei ac  Patri  consubstantialis.  Hinc  illa 
omnia,  quae  illic  adduximus,  tumexScriptura ,  tum  ex  traditione, 
ad  demonstrandum  dogma  SS.  Trinitalis ,  Yerbi  pariter  seu  Filii 
divinitatem  ,  ejusque  cum  Patre  consubstantialitatem  pariter  de- 
monstrant. 

162.  2»  Directe  praetereaid  evincimus  ex  iis,  quse  Filium  pef- 
culiariter  afficiunt,  quibus  jam  allata  majus  robur  accipiunt  ac 
firmitatem.  Ac  primo  quidem  buc  spectat  initium  Evangelii 
S.  Joan :  In  principio  erat  Yerbum^et  Verbum  erat  apud  Deum, 
et  Deuserat  Verbum;  hoc  erat  in  principio  apud  Deum ;  omnia 
per  ipsum  facta  sunt.  Ex  Iiis  babemus  quatuor  :  Verbi  seternita- 
tem  ,  em^  enim  m  principio  seu  ante  omne  tempus ;  habemus 
Verbum  ut  distinctum  a  Patre ,  siquidem  erat  apud  Deum ; 
babemus  ejus  divinitatem ,  nam  Deus  erat  Verbum ;  baberaus 
denique  virtutem  ejus  creatricem,  etenim  omnia  per  ipsum 
facta  sunt,  ■;■.        .;    ■  ' 

163.  Huic  Evangelii  initio  congruunt  omnia,  quae  in  ipsius 
Evangelii  decursu  de  eodem  Verbo  carne  facto  dicuntur  et  ita 
connexa  inter  se  sunt ,  ut  illo  posito  in  naliva  sua  significatione ,  | 
omnibusque  metapboris  remotis ,  omnia  cobaereant ,  illo  sublato  , 
cetera  inintelligibilia  fiant ;  ut  cum  dicitur ,  Filius  unigenitus,  qui 
est  in  sinu  Patris  (Ib.  v.  18  )  ,  unigenitus  Filius  Dei  ( IH ,  16), 
qui  sit  in  coelo ,  dum  loquitur  in  terra  (Ib.  13),  qui  faciat  quae- 
cumque  Pater  suus  facit  (  v.  19)  ,  qui  Patrem  suum  dicat  Deum ,  i 
aequalem  se  faciens  Deo  (Ib.  18),  qui  sibi  tribuat  potestatem 


CAP.    III.     DE    FILII    DIVINITATE    ET    CONSUBST.  355 

homines  ad  vitam  resuscitandi  (VI,  40  et  alibi  passim)  ,  qui  aperte 
profiteatur ,  se  e  coelo  descendisse  (ib.  38  ),  exivisse  a  Deo  (XIII , 
13;  XVI,  27),  exivisse  a  Patre  (ib.  28)  ,  unum  esse  cum  Patre 
(X,  30  ) ,  se  in  Patre  esse  et  Patrem  in  se  (ib.  38  )  ,  se  praeexis- 
tisse  non  solum  Abrabamo  (VIII,  58),  sed  et  mundi  creationi 
(XVII,  5),  qui  praidicet  se  esse  viam,  veritatem  et  vitam(XIV,  6), 
qui  fidem  in  se  tamquam  in  Filium  Dei  exigat  (IX,  35;  XI,  26 
et  27),  et  adorationem  admittat  ( ib.  38  );  qui  ut  credatur 
Filius  Dei ,  totum  E  vangelium  scriptum  est  (XX,  35) .  Unde  sic  ratioci- 
namur  :  Ille  vere  et  proprie  Filius  Deus  est ,  ac  Patri  consubstan- 
tialis ,  qui  Deus ,  Filius  Dei ,  sequalis  Deo  dicitur  et  creditur  et 
adoratur,  qui  eadem  acternitate,  potestate  praeditus  perbibetur 
cum  Patre  suo  qui  a  Deo  procedere  ,  aut  exire  dicitur  ,  et  ita  ta- 
men  ut  cum  eo  sit,  unum  sit ,  in  eo  sit ,  etc.  ;  atqui  ex  allatis  tale 
est  Verbum  seu  Filius ;  ergo. 

164.  His  consonant,  quse  idem  Apostolus  et  ceteri  Evange- 
listae  atque  Scriptores  reliqui  Sacri  de  eodem  scribunt.  Joannes 
quidem  ( I  Ep.  1 ,  1  et  seqq. )  eum  vocat  Ferhum  vitce  et  vitam 
mafiifestatarn ,  nempe  in  carne ,  vitam  aeternam  ,  quoe  erat  apud 
Patrem  et  apparuit  nobis ;  et  cap.  V  ,  v.  20  ,  rursum  eum  vocat , 
verum  Deum  et  vitam  ceternam;  reliqui  tres  Evangelistae  refe- 
runt,  eum  fuisse  morti  adjudicatum,  eo  quod  se  dixerit  Filium 
Dei,  ut  Matth.  XXVI,  64;  Marc.  XIV,  62;  Luc.  XXII,  70,  et 
eo  quidem  sensu,  ut  blasphemiae  reus  fuerit  habitus,  et juxta  Legem 
Mosaicam,  prout  eam  Pharissei  intelligebant ,  debuerit  mori 
(Joan.  XIX,  7).  Quare  Apostolus  Paulus  non  solum  eum  vocat 
Filium  Bei  proprium  (  Rom.  VIII ,  32  ) ,  Filium  suum  ,  nempe 
Dei  (Gal.  IV,  4),  Deum  (Rom.  IX ,  5),  Dominum  gloricB 
(  I Cor.  II ,  8) ,  magnum  Deum (  Tit.  II ,  13  ) ,  Deum  Salvatorem 
(ib.  III,  4  et  ahbi  passim),  sed  prseterea  (Heb.  1 ,  2  et  seqq.) 
eum  FiHum  dicit ,  per  quem  (Deus)  fecit  et  scecula  ,•  qui  sit  splen- 
dor  glorice ,  et  figura  substantice  ejus ,  portansque  omnia  verbo 
virtutis  suce  ,  purgationem  peccatorum  faciens.  Quibus  verbis 
tum  aeternitatem  ac  omnipotentiam ,  seu  omnimodam  potes- 
tatem ,  tum  divinam  naturam  hujus  FiUi  Dei  apertissime  proedicat. 
165.   Quce  quidem  aliaque  permulta ,  quae  brevitatis  gratia  prae- 

23. 


356  TRAGT.    DE    TRfNlTATE. 

termitto ,  adeo  perspicua  sunt ,  ut  rationalistae  ipsi  inficiari  non 
potuerint ,  tuni  Christum  sibi  ,  tum  Apostolos  et  Evangelistas 
Christo  denominationeni  Fihi  Dei  una  cum  divinis  attributis 
vindicasse  (1).  Ex  quibus  rursum  concludimus  :  Vel  Christus  et 
Scriptores  Sacri  deceperunt  nos ,  yel  fatendum  est  Verbum  seu 
Filium  Dei  vere  et  proprie  Deum  esse  ac  Patri  consubstantialem. 
At  primum  dici  nonnisi  impie  ac  absurde  potest ;  quia  Deus  ipse 
auctor  esset  deceptionis  nostrae ,  et  non  Christus  spectari  posset 
ut  veritatis  magister  et  veritas  ipsa  et  iUuminator  mundi ,  sed  esset 
pessimus  veterator,  qui  nos  in  turpem  idololatriam  conjecisset; 
cui ,  ut  a  pluribus  observatum  est ,  longe  praeferendus  esset  Ma- 
humetes  ipse ,  qui  nonnisi  Deum  singularem  aperte  docuit  ,  se- 
que  ejus  prophetam ,  omnemque  prorsus  idololatriam  sustuHt. 
llestat  igitur,  ut  Verbum  vere  et  proprie  Dei  FiUum,  Deum  Pa- 
trique  consubstantialem  profiteamur. 

DIFFlCULTATES. 

166.  Obj.  prima.  Aoya?  seu  Verbum,  de  quo  Joannes  primus 
et  solus  locutus  est ,  quasi  carnem  induisset ,  non  esl  nisi  philo- 
sophema  ,  quo  ipse  usus  est  ad  summe  admirandi  magistri  virtu- 
tem  3  ocuUs  hominum  sublatam  ,  subUmioribus  phantasiae  ima- 
ginibus  exornandam.  Hoc  autem  philosophemateindicat  \6yov  hoc 
est,  Dei  vimspiritualem,  sciUcet  rationalem,  sapienter  operantem, 
ante  mundum  conditumeDeo  quasi  progressam,  et  sub  personae, 
seu  substantiae  singularis  specie  saepissime  cogitatam,  quae  a 
Spiritu  Bei,  sciUcet  ^'«^c^o  Judaeorum  Palccstinensium  (Joan.  1, 33) 
priorumque  EvangeUstarum  (Matth.  III,  16;  Luc.  1 ,  35  et  aUbi), 
et  a  aoycV.  seu  sapientia  in  Proverbiis  (I,  20  et  seqq.  VIII,  22) 
et   Apocryphis  (Sap.   IX,    1-4;   XVIIl ,  14-18;   Siracidis    seu 

(Ij  Weram  enim  vero  ,  scribit  Weg-  nullis  ei  attributis  (notetur  istud  attri- 

scheider  §  85  ,  quin  attributa  divinis  butis  juxta  perversam  rationalistarum 

simillima  (quare    non  eadem?),eum  mte\\igenti2im),  et  ApostoliChristo  vin- 

denominatione  ista  Filii  Dei  conjunc-  dicaverint  ,  dubitari  nequit.   Pretioso 

ta  ,  et  dignitatem  divince   proximam  certo  est  ista  confessio  ex  ore  adeo  ixn- 

(  dicere  dcbuisset  eamdem)  Christus  et  piorum  hominum. 
ipse  sibi ,  ut  Dei  filio ,  in  dictis  non- 


GAP.     III.     DE    Fllll    DIVmTATE     ET    COWSUBST.  357 

Ecclesiastici  1,6-9;  XXIV  ,  4  et  seqq.)  commemorata ,  haudlonge 
abest ,  imo  interdum  eadem  videtur.  Similem  imaginandi 
normam  secuti  Paulus  et  auctor  Epistolse  ad  Hebraeos  haud  obs- 
cure  tradiderunt,  Deum  condidisse  mundum  per  naturam  Mes- 
siae  sublimiorem  (Coloss.  I,  16-,  Heb.  I,  2et  seqq.) ,  quas  ipsa 
anteomnia  creata  sit  (Coloss.  I,  15,  coUat.  18;  Prov.  YHI,  22; 
Ecdi.  XXIV  ,  14) ;  et  posteaquam  tempore  constituto  ad  conditio- 
nem  Jesu  servilem  sese  demisisset,  peracta  hominum  expeditione 
(Heb.  1,5),  in  coelum  recepta  ac  Patri  quidem  subjecta  (  I  Cor. 
in,22;XI,3;  XV,25seqq.;  Ephes.  I,  22;  Heb.  III ,  2),sed 
summa  prae  oranibus  spiritibus  creatis  dignitate  a  Patre  sit  exor- 
nata  ( Eph.  I,  20-23;  Philip.  II ,  9  ;  Coloss.  1 ,  15  et  seqq. ; 
I  Tim.  ni,  16;  Heb.  1 ,  2  et  4)  (l).  Ergo. 

167.  Resp.  1°  Ergo  Scriptores  Sacri,  ut  indulgerent  phan- 
tasiae  et  imaginationi ,  nos  deceperunt ;  et  universa  Ecclesia  per 
XVIII  saecula  in  turpissimo  errore  versata  est ,  donec  orirentur 
Germanise  sidera  G.  Paulus^  Suskindius,  Eichhorn  ^  Semlerus , 
Bertholdus ,  Rosenmiiller,  Kuinoel,  V^egscheider  ahique,  qui 
demum  sensum  nobis  reserarent ,  quo  Joannes  ,  Apostolus  Paulus 
ceterique  Scriptores  Sacri  eas  voces  usurparunt.  Atqui  tamen  doc- 
tores  isti  mirifice  etiam  inter  se  dissentiunt ,  et  ab  aliis  ejusdem 
scholse  impugnantur  (2). 

(1)  Wegsclieider  §  83.  ad    orlhodoxum    sensam    revocarent. 

(2)  Ut  Labealur  aliquod  speciraen  Quod  vero  attinet  ad  hujus  nominis 
suramse  discrepantiae  ,  quag  inler  neo-  significalionem  ,  nonnulli  putant  rct 
tericos  biblicos  rationalistas  vigel  circa  Xoyoy  dici  rationem  eo  modo  ,  quo  di- 
interpretationem  vocis  Acyow ,  qaae  inilio  oitur  lux  ,  vita  ,  veritas  ;  et  laudant 
Evangelii  Joannisoccurrit,  placet  non-  pro  hac  sentenlia  Origenem,  et  Epi- 
nuUas  sententias  promere  ex  Georgio  phanium,  illumin  Commewf.  m  Joa». 
Rosenmuller  ,  tom.  ii,  in  cap.  i  Joan,  pag.  4o  el  ^i,\&\um  Hcer,  Lxxiii ,  qui 
Juxta  Clericum  aliosque  cum  ipso  ,  asserit  Christum  dici  rcv  Xoyoi ,  quod 
Joannes  voce  Aoyo?  nsus  est ,  ut  se  op-  sit  Patris  interpres.  Alii  censent, 
poneret  iis ,  qui  eo  tempore  voces  non-  Chrislum  dictum  esse  Acyo» »  eo  quod 
nullas  Plalonicas  e  Phiionis  sumptas  sit  auctor  rationalium  creaturarnm ,  et 
commentariis,  el  nominatim  re»  Acyw  quod  hominibus  decreta  Patris  rcvela- 
Chrlstianae  ac  Judaicae  religioni  infer-  verit;  vel  etiam,  quod  sit  auclor  doc- 
rcnt ,  et  phrases  a  Philone   usurpatas  trina  melioris ,  summus  verce  sapien- 


358 


TRACT.     DE    TRINITATE. 


Resp.  2«  Neg.antecedens,  a)  quiaejusmodiexcogitatioest  valde 
injuriosa  auctoribus  sacris ,  ut  patet ;  b )  quia  sero  nirais  inducta 
est  ,  et  toti  antiquitali  contraria ,  qu3e  ejusmodi  commenta  ne 
somniavit  quidem ;  c)  quia  est  violenta  et  contraria  toti  orationis 
seriei.  'Vunquam  enim  potest  dici  de  prosopopseia  vel  symbolica 
notione ,  quod  caro  facta  sit  et  habitaverit  in  nobis ,  ut  de  Verbo 
scribit  Joannes  v.  14;  quod  sit  Filius  Dei ,  Unigenitus  Dei , 
aequalis  Patri ,  etc.  Adde  cetera  omnia ,  quae  in  probationibus 
allata  sunt ,  quaeque  nusquam  in  sensu  proprio  ,  sed  semper  in 
sensu  figurato  accipienda  essent.  IIujus  autem  sensus  perpetuo 


tioB  anctor  et  docior  ;  pront  placet 
Doerdelin  ,  Storrio,  Eckermanno.  Id 
alii  rejiciunt ,  eo  quod  nuspiam  in  lali 
sensu  reperialnr.  Alii  contendunt  , 
Joannem  ex  paraplirasibus  chaldaicis 
Acy<"  desumpsisse  ,  ubi  sajpissime 
^>  N^^XO^U  pro   n1n>  dicitur  Ferhum 

x:         T  ;     ••  X     : 

Domini,  In  hac  Toce,  qua  Chaldaeus 
utitur,  praeter  descriptionem  el  peri- 
phrasin  jDei  summi  nihil  inesse  ple- 
risque  videtur.  Sed  Judaios  per  suum 
^T    N"^)O^D    significare  voluisse  di- 

T  :     ••  r 

vinam  quaradam  dvoa-ratTtv ,  quam  a 
Deo  genitam  ,  eique  proxiraara  atque 
simillimara  judicarunt ,  ex  V.  T.  chal- 
daicis  paraphrasibus  demonstravit  Car. 
Aug.  Theoph.  Keil ,  De  doctorihus  ve- 
tcris  EcclesicB  culpa  corruptw  per  pla- 
tonicas  sententias  theologice  liherandis , 
comment.  ii,  in  opus,  quod  inscribitur: 
Acad.  tom.  ii ,  pag.  485  et  seqq.  Sic 
etiam  Langius  ,  Die  Schriflen  Johan- 
nis  ,  id  est :  Scripta  Johannis  ,  tom.  ii , 
pag.  47.  Scripsit  etiam  Be  caHalislicis 
Judceorum  opinionibus  ,  ad  Messiam 
spectantibus ,  quce  ad  Christianos  tran- 
siisse  videntur  ;  Frid.  Miinter  ,  Hand- 
huch  der  alten  Christl.  etc.  seu  :  Ma- 


nuale  anliquiorum  Christ.  dogmatum 
historice  y  1802  ,  part.  1  ,  pag.  3^9  et 
seqq.  Conlra  vero  Tittmannus ,  Cra- 
merus  et  Ernestius  Neue  Theol.  Bihl, 
seu  in  Nova  theolog,  bihL,  tom,  iii  , 
pag.  129  et  seqq.  ila  explicant ,  ut 
Xcyoff  hoc  quidem  loco  (  abstractum  pro 
concreto  )  &itpromis8io  et  per  metonym- 
cam promissus.quo  sensu  apud  Hebraeos 
'^21     et  Aeyo?  apud    Lxx    haud  raro 

T      T 

occurrit.  Inter  recentiores  plerique  in- 
teliexerunt  Sapientiam  sive  rationem 
Dei  ,  eamdem  personificatam  ,  ut  Joan. 
Frid.  Guil.  Jerusalem,  Nachgelassene 
Schriften.  etc.  sea  ,  Scripta  posthumay 
part.  1  ,  app.  ad  3  cousid.  pag.  618; 
Jos.  Fr.  Christ.  Loeffler,  Kurze  Dar- 
stellung ^Gic.smBrevis  eccpositio  modi  , 
quo  orla  est  doctrina  de  Trinitate,  etc, 
aliique  passim.  Sic  apprime  inter  se 
conveniunt  sublimes  isti  doctore?  in 
re  tanti  momenti.  Cfi:".  etiam  Kuinoel, 
Com.  in  libros  N.  T.historicoSj  vol.  ili, 
in  prologoraenis  ,  §  7  J)e  Xoyco  Joannis 
ubi  adhuc  fusius  et  copiosius  recensen- 
tur  istorura  doctorum  placita ,  quae  sese 
invicem  destruunt  ,  adeo  ut  nuUibi 
consislere  liceat ;  oranes  tamen  in   eo 


GAP.    III.    DE    FIIII    DIVINITATE    ET    COWSUBST.  359 

figuratinon  solum  nullum  apparetvestigium  in  citatis  testimoniis, 
sed  aperte  excluditur,  si  sensu  obvio  accipiantur.  Itaque  plii- 
losopliema  non  estScriptorum  sacrorum ,  sed  rationalistarum ,  qui 
contra  omnes  sanse  exegesis  canones  illud  per  nefas  invexerunt. 
Profecto  ipsos  puderet  illo  uti  in  cujuscumque  profani  scriptoris 
interpretatione.  Cum  vero  cetera,  quae  ipsi  persequuntur ,  huic 
falsofundamentosuperstructa  sint,  lioc  sublato,  sua  mole  ruunt. 
Hinc  non  est  cur  ea  singillatim  disjiciamus.  Quis  vero  ferat  a  priva- 
tis  hominibus  libros,  quos  nos  deutero-canonicos  dicimus  ,  apocry- 
phis  accenseri  ?  Ast  ipsi  inter  Protestantes  dictaturam  sibi  arrogant. 
168.  Obj.  secunda.  Nihil  magis  proficiunt  theologi  in  vindi- 
canda  natura  divina  Verbo,  seu  Christo,  ex  nomine  Dei,  aut 
Fihi  Dei ,  Unigeniti,  etc.  loNotumest  enim  appellationi  Filil  Dei 
multiphcem  notionem  substratam  esse.  Tribuitur  primo  Angehs , 
deinde  Israehtis  (irao  et  Filise  Dei  commemorantur),  prgesertim 
justis ,  tertio  magistratibus  et  regibus  quasi  vicariis  Jehovae.  Sic 
Ps.  II,  7,  collal.  Act.  XIII,  33;  Heb.  I,  5;  H  Reg.  YH,  14; 
Ps.  XXXIII,  6,  et  LXXXVIII ,  28  ,  ubi  Davides  fihus  primogeni- 
tus,  id  est ,  unice  dilectus  appellatur.  Qui  usus  invaluit  etiam  apud 
reliquos  antiquos  populos  (1).  2°  In  N.  autem  T<  libris  tribuitur 

unice  conveninnt ,  nt  verara  ac  proprie  usqueprogressusest ,  ut  mataverit  verba 

dictam   divinifatem   hujus  Xcyott  ,    ac  Qecg  ^v  o  Xc^/off,  seu  Deus  eratverbum  , 

prbinde   Christi ,   denegent.    Sic  enim  in  &eou  l»  c  ^^cyog ,  seu  Dei  erat  ver- 

fertprogressus  apud  hos  scriptores.  Qaod  bum,  At  vero  omnes  codices,  versiones, 

allinet  ad  antiquiores  Unitarios ,  non  Patres    graeci    et  latini   constanter*  ie- 

raagis  inter  se  uniformes  suntin  expo-  gunt  ©ecV  Z^ews.  Vapulat  proinde  Crel- 

sitionehujus  initiiEvangeliiS.  Joannis.  lius  a  Bengelio   et  Wetstenio  aliisque 

Interpretatio  Socini  absurdis  figuris  et  criticis  biblicis. 

asseveralionibus  luxuriat;  inlerpretatio  (1)  Ethicmagno  eruditionisapparata 

Remonstrantium  unionera  moralem  cum  id  ostenditur  de  Graecis  apod  Homeram , 

hypostatica,  Deum  Patrem  cum  Filio  Iliad,  lib.   i,  279,  11,  196  et  seqq. 

confundit  ;  iisdem  incommodis  urgetur  Odyss,  xi ,  56^  ,  epitheta  regum  ^io- 

expositio  Clerici.  Cfr.  Maran  ,  par.  11 ,  yg»^V  ,    ^torpe^p^ff   Atos    vVos    seu    Dei 

cap.  7  et  8.  Crellius ,  qui  sub  Arte-  genitus ,  Deo  altus ,  Dei  Filius  ;  de 

monii  nomine  librum  edidit,  cui  titu-  iEgyptiis ,  apud  quos  regesDeorura  no- 

lus  :  Inititim    Emngelii  Joannis  ex  mine  ornati  sont ,  teste  Diodoro  Siculo  , 

antiquiiaieecclesiasiicaresfiiutum,  eo  lib.  1,    cap.   90;  qui  de  ^thiopibas 


360  TRAGT.    DE    TRINITATE. 

hominibus  piis.  3®  Christo  autem  sensu  ideali  et  metaphorico, 
ita  ut  hoc  nomen  non  diserte  ad  naturara  referendum  sit ,  sed  ad 
Tirtutem  ejus  eximiam  ,  et  Dei  specialem  amorem  erga  ipsum,  et 
adejus  Messianam  dignitatem.  4»  Neque  ahud  significant  epitheta 
addita  FiUo  Dei,  Unigenitiy  dilecti^  proprii,  5°  Generationis  enim 
notio  nonnisi  ratione  quadam  symbohca  et  analogica  in  summum 
numen  transferri  potest  (1).  Ergo. 

169.  Resp.  Neg,  antec.  Ad  l^^^Dist,  Ad  exclusionem  notionis 
proprie  dictee,  ?2^</.;  secus  ,  trans,  Nec  enim  contendunt  Gatho- 
lici,  semper  propria  significatione  accipi  inScripturis  denominatio- 
nem  Filii  Dei;  verum  ex  eo ,  quod  interdum  improprie  accipia- 
tur,  inferrinequit,  eamnunquam  proprie  usurpari;  alioquin  idem 
inferre  hceret  de  vocibus  agni^  leonis  y  etc.  quin  et  Dei  ipsius.  Id 
ipsum  dicatur  de  voce  primogeniti,  Davidi  attributa,  cujus  sen- 
sus  clare  patet  ex  contextu  ,  cum  dicatur  :  Primogenitum  ponam 
illuni  excelsum  prce  regibus  terrce,  Itaque  relative  sumitur  ad 
ceteros  reges  ;  si  tamen  de  David ,  et  non  potius  de  Christo,  cujus 
figuram  David  gerebat ,  hoec  dicuntur. 

170.  Ad  2™ ,  Dist,  Tribuitur  etiam  hominibus  piis,  sed  diversa 
ratione  ab  ea  ,  qua  tribuitur  Christo ,  conc, ;  eadera  ratione  ,  neg, 
Nunquara  enim  de  hominibus  piis  prsedicantur ,  quse  praedicantur 
de  Christo ,  ut  ex  probationibus  constat. 

171.  Ad  3°^,  Neg,  Haec  est  enim  gratuita  rationaHstarum  as- 

lib.  iii ,  ibid.  cap.  3,5,  similia  refert.  divi  dicerentar.  Sic  apud  Judaeos  magis- 

De  Persis  ostendit  Brissonius  ,  Veregio  tratus  et  principes  Dii  interdam  vocati 

Persarum  priticipatu,  Et  ad  hoc  os-  sint.  At  quidinde?  Apud  nonnullospo- 

tendendum  certant  inter  se  Gesenias  ,  pulos  reges  et  principes  \e\  assentatione 

Commenl  uber  den  Jesaia ,  etc.  seu  vel  analogia  quadara  ob  auctoritalem , 

Comm.  super  Jsaiam  ,  Lip.  1821  ,  et  quam  saper  ceteros  oblinebant ,  aliave 

De  Wetle ,  Comment.   vb.  psal.  seu  quacumquerationeDiivelFilii  Dei,  etc. 

Comment,  in  psal.  edit.  2  ,  ad  iv  ,   i.  vocati  sint ;  ergo  eodem  sensu  iisdem- 

Sed  frustra  defatigantur  in  his  conge-  que   rationibus    Christus  seu  verbum 

rendis ,  qaum  notissima  hxc  sint ,  ne-  Deus  dicitur  et  Filius  DeiPQah  ferat 

que  solum  apud  memoratas  gentes  in  hanc  argumentandirationem?  Jam  vero 

usu  illud  fueril ,  verum  etiam  apud  Ro-  talis  est ,  qua  utuntur  rationalistae  sab 

nianos;  ita  ut  Imperatores  eliam  post  pro-  magnifico  eruditionisindigestaj  apparata. 

mulgatamreligionerachrisliaDampassim  (1)  Wegsch.  ibid.  §  82. 


CAP,     111.    DE    FILII    DlVmiTATE    ET    CONSUBST. 


361 


sertio  ,  quam  ipsi  a  Socinianis  niiituati  sunt,  nec  tamen  solidius 
probant,  et  omnino  violenta.  Qusecumque  enim  fuerit  Christi  vir- 
tus  aut  munus ,  si  natura  Deus  non  esset ,  neque  Deus  neque 
Filius  Dei  diceretur,  neque  divinae  ipsi  tribuerentur  proprieta- 
tes ,  quoe  uni  Deo  competunt.  Adde ,  saepius  in  libris  N.  T.  dis- 
tingui  appellationes  Christi  et  FiUi  Dei;  ceteris  omissis,  Joannes 
(XX,  31)  ait  :  Hcec  scripta  snnt  ^  ut  credatis ,  quia  Jesus  est 
Christus  Filius  Dei.  Deinde ,  si  synonima  haec  sint  ,  quare 
tanquam  blasphemum  Christum  lapidare  voluerunt  Judaei,  eo 
quod  se  dixerit  Filium  Dei?  et  quare  eum  juxta  legem  morti  ad- 
dixerunt ,  eo  quod  Filium  Dei  se  fecerit  (1)  ? 


(1)  Hic  dao  notanda  sunt :  i^^Fere 
semper  in  N.  T.  distingui  lias  voces , 
Christus  et  Filius  Dei  (ut  loc.  cit.  ex 
Joanne  ;  Mattb.  xvi  ,  i6  ;  xxvi ,  63  ; 
Marc.  1  ,  I  ;  xiv,  6i  j  Joan.  vi,  69  ; 
XI ,  2^;  Act.  VIII ,  3^  ,  etc. ) ,  ut  paleat 
has  voces  minime  esse  synonymas  ;  sed 
perhiberi  Messiam  ut  verum  Dei  Fi- 
lium.  1°  Juda308  hodiernos  hac  de  causa 
adhuccontendereblaspheraum  ,  et  Jure 
propterea  niorti  addictum  fuisse  Chris- 
tum  Dominum  a  patribus  suis.  Ad  cu- 
jns  asserlionis  probationem  satis  sit  , 
duos  affeire  tesles,  qui  rejici  ab  ad- 
versariis  non  possunt ;  prior  est  Orobias 
in  Amica  collatione  cum  Limborchio; 
in  lertio  enim  scripto  eum  accusat , 
quod  Jesus  affectaverit  deitatem  vel 
cum  Deo  (Bqualilatem...  Ex  servo  se 
fecerit  Dominum  ,  ex  creatura  creato- 
rem ,  et  verba  sua  prcedicaverit ,  non 
a  Deo  jussa  ( §  8,  pag.  109  et  seqq. 
et  pag.  291  ).  Hinc  concludebat  ( ib. 
§  3  )  :  Dato  impossibili ,  quod  Mes- 
sias  ,  quem  expectamus  ,  eam  doctri- 
nam  Israelem  doceret ,  jure  foret  ut 
pseudo-propheta  lapidandus.  Alter  vero 
est  Salvador,  qui  in  opere,  quod  inscrip- 


sitWistoire  des  institutions  deMoise, 
Paris  1828  ,  tom.  11 ,  liv.  iv  ,  ch.  5  , 
Jugement  et  condamnation  de   Jesus,. 

pag.  82,  haec  scribit :  Jesus parle  de 

lui-m&me  comme  d'un  Dieu;  ses  dis- 
ciples  le  repetent ,  et  la  suite  des  evene- 
mens  prouve  avec  la  derniere  evidence 
qu'ils  Ventendaient  ainsi.  Cetait  un 
horrible  blaspheme  aux  yeux  des  ci- 
toyens  ,  etc.  Et  ibid.  in  nota  :  Lexpres- 
sion  Fils  de  Dieu  etait  d'un  usage  ordi- 
naire  chez  les  Hebreux  pour  marquer 
Vhomme  d'une  haute  sagesse,  d'une  haute 
piete.  Ce  n'est  point  dans  ce  sens  que  s'en 
servait  Jesus-Christ ;  elle  n'aurait  pas 
cause  une  si  vive  sensation.  Et  clarius 
adhuc  pag.  87  :  En^n  le  grand-pon- 
tife  s'adresse  d  Vaccuse  et  lui  dit  : 
Est-il  vrai  que  (u  sois  Christ ,  que  tu 
sois  Fils  de  Dieu  ?  Je  le  suis  ,  repond 
Jesus...  A  ces  mots  ,  Caiphe  dechire 
ses  vHemens  en  signe  de  desolation  ; 
vous  Vavez  entendu  ,  on  delibere.  La 
question  ,  dejd  soulevee  parmi  le  peu- 
ple  ,  etait  celle-ci  ,  Jesus  s'est-il  fait 
Dieu  ?  or  le  senat  jugeant  que  Jesus  , 
fils  de  Joseph  ,  ne  d  Bethleem ,  avail 
profane  le  nom  de  Dieu  ,  en  Vusur- 


36*2  TRAGT.    DE    TRINITATE 

172.  Ad  4"^ ,  -/Ve^-  oh  eamdem  causam.  Responsio  patet  ex 
modo  dictis. 

173.  Ad  5^,  Neg.  vel  Dist.  Id  est,  quoad  modum,  conc; 
quoad  rem  ,  seu  originem  viventis  a  vivente  principio  conjuncto 
in  similitudinem  naturag  ,  neg.  Ludunt  propterea  adversarii  in  am- 
biguo ,  dum  asserunt  nonnisi  analogica  ac  symbolica  ratione  enun- 
ciari  posse  generationem  in  divinis ;  et  confundunt  rei  substantiam 
cum  modo,  quo  generatio  in  creatis  perficitur,  qui  certe  in  Deo 
seu  in  personis  divinis  non  reperitur,  nec  reperiri  potest. 

174.  Inst.  primo.  1°  Dei  nomen  (  Joan.  1,1)  non  Jesu  Christo^ 
sed  I6y(d  tribuitur.  2°  Praeterea  Dei  nomen  in  N.  T.  extenditur 
etiam  ad  bomines ,  reges  ac  potiori  jure  ad  Regem  Messiam.  3°  Je- 
sus  nusquam  ipse  se  Deum  aut  loyov  divinum  nominavit.  4®  Atque 
ipse  filius  diserte  discernitur  ab  uno  vero  Deo  (Joan.  XVII,  3; 
cf.  XI,  42;  Mattb.  XIX,  16  et  17;  Marc.  X,  18;  XII,  32; 
coll.  34  ;  Luc.  XVIII ,  19  ;  Mattb.  XX  ,  23).  5«  Discernitur  etiam 
a  Patre  (  Joan.  XIV ,  28 ) ,  ab  illo ,  qui  dedit  ei  omnem  claritatem 
(ib.  XVII,  22  et  24),  qui  dedit  ei  babere  vitam  in  semetipso 
(ib.  V.  26),  6°  quem  ilidem  suum  ipsius  et  suorum  Deum  ap- 
pellat  (ib.  XX,  17;  cfr.  I  Tim,  II,  6;  VI,  13-18),  7°  et  nulla 
quidem  duplicis  cujusquam  in  Cbristo  natura?  mentione  in- 
jecta.  8°  Discipuli  Jesum  nunquam  Deum  salutaverunt;  elFata 
vero  ,  quae  in  subsidium  dogmatis  probandi  afferuntur ,  vel  dubiae 
sunt  lectionis  ( Act.  XX  ,  28  ;  I  Tim.  III ,  16)  ,  vel  incertae  saltem 
interpretationis  (Luc.  I,  16  et  17  ;  Joan.  XX ,  28 ;  I  Joan.  V  ,  20; 
Rom.  XI,  5;  Pbilip.  11,6;  Tit.  II,  18;  II  Pet.  1 ,  1  et  2).  Nibil 
igitur  inde  extundi  potest  (1). 

175.  Resp.  Ad  1°^ ,  Dist.  Aoywtribuitur  ut  personse  subsistenti, 

pant  pour   lui-m^me  simple  citoyen  ,  ti ,    cum   se  dixit   Filinm  Dei ;   et  ex 

lui  fit  V application    de  la  loi   sur  le  islorum  agendi  ralione  invictum  el  ine- 

hlaspheme  ,  et  de  la  loi  ch.  15  dw  Deut.  luctabile  exsurgit  ac?rer«Msimpietalem, 

et  art.  20,  ch.  18...    la  peine  capitale  subtilitates  ,  metaphoras ,  figuras,  efc. 

fui  prononcee.   Hos  quidem  suo    loco  Unitariorum  et    ralionalislarum    argu- 

refellemus  ;  sed  interea   ex  bis  patet ,  mentara. 
quonam  sensu  Judaei  antiqniores  etre-  (1)  Wegscb,  §  85. 

centiores  semper  acceperint  verba  Chris- 


GAP.    111.     DE    FlLIl    DIVINITATE    ET    CONSUBST.  36^ 

quae  carnem  induit  ex  eodem  Joaii.  I,  14,  conc;  Xoywut  vi  divinae, 
neg,  Recolantur  superius  dicta  (1).   . 

176.  Ad  2"» ,  DisL  Scd  signilicatione  ac  ratione  diversa  ab  ea  , 
qua  Yerbo  seu  Cbristo  tribuitur ,  trans,;  eadem  ratione  ,  neg»  Hoc 
probare  debuisset  adversarius ,  ut  aliquid  concluderetj  quod  cum 
non  praestet,  niiiil  conficit. 

177.  Ad  3«^ ,  Dist,  Expresse ,  trans.;  aequivalenter ,  neg,  Re- 
colantur  probationes. 

178.  Ad  4™,  Bist.  Persona,  coiic;  natura  ,  7ieg.  Jam  occurri- 
mus  huic  difiicultati  cap.  praec.  n.  58. 

j.  179.  Ad  5"^  5  Idem  responsum  esto.  Hoc  ipso  autem .  quod  euin 
Pater  genuerit  ex  sua  substantia ,  dedit  ei  omnem  claritatem  et 
vitam  in  semetipso.  Haec  enim  plane  cobserent  cum  doctrina  ca- 
tliolica ,  juxta  quam  quidquid  Filius  babet ,  a  Patre  per  genera- 
tionem  babet, 

180.  Ad  6"»,  Dut,  Sed  diversa  ratione,  conc. ;  eadem,  neg. 
Neque  enim  dixit  Cbristus  Patrem  nostrmn  et  Deum  nostrum ; 
sed  Asce7ido  ad  Patrem  meuni  et  Patrem  vestrnm ;  Deum  meum 
etDeum  vestrum,  Ceteraloca,  quaeadducit  adversarius,  non  sunt 
ad  rem  ,  ut  ea  percurrentibus  patebit. 

181.  Ad  7™ ,  Vel  Neg.  vel  Dist,  Conceptis  verbis  ,  conc;  aequi- 
valenter ,  neg,  Si  enim  Joannes  vocat  Verbum  Deum ,  et  de  boc 
ipso  Verbo  scribit ,  quod  caro  factum  sit ,  luculenter  duas  naturas 
exprimit.  Imo  liic  fuit  verus  scopus  S.  Joannis  in  conscribendo 
suo  Evangebo ,  dupbcem  nempe  asserere  Cbristo  naturam  ,  ut 

(1)  His  addatur  eliam  confusio  eo-  De  Christologia  Judworum  Jesu  apos- 

rum  neotericorum  biblicorura  ,  qui  fa-  tolorumque  cetate  ,  Erlang.  18H ,  pag. 

tentur  exseriorumjuda3orumAflyoynon  104   et  seqq.;   nec  non   Langius.   loc. 

solum  vim,    mentem  et  sapientiam  ,  cit.  pag.  49  et  seq.  ;  Ziegler  in  Gableri 

sed  etiam  naturam  quamdam  aut  sub-  ephemeridibus  ,  tom.  ix,  p.  15  et  seqq.; 

jectum  quoddam  esse  ,  ut   ex  Philone  Ammon  j^ro^r.De  prologiJoannis  Evan- 

ostendunt  Keil  incit.  Comment.  p.  89  ,  gelistce  fontibus  et  sensu,  Goette.  1800. 

tump.  n^  et  seq.;  Kleuler,   Uher  die  Cfr.    Rosenmiiller  ,    Schol.    in  Joan. 

natur.  u.  d.  etc. ,  seu  De  natura  et  tom.  n  ,  in  cap.  1  ;  Kuinoel.  op.  cit. 

de  origine  doctrinm  emanationis  apud  proleg.  p.  96  et  seqq.,  vol.  m  ,  edit.  4, 

Kabhalistas,  p.   7,  seqq. ;   Berthold  ,  Lips.  1825. 


364  TRACT.     DE    TRirilTATE. 

veteres  testantur  ( ac  suo  loco  dlximus  ) ,  et  apparet  sive  ex  ipso 
Evangelio ,  sive  ex  I  Epistola  ejusdem  Apostoli. 

182.  Ad  S^  Resp.  1°  Quid  si  discipuli  Jesum  Deum  salutassent, 
nonne  rationalistae  exploderent  ejusmodi  salutationem ,  ut  reliqua 
omnia ,  quae  ipsis  noii  arrident?  Nonne  vanis  phantasiae  et  ima- 
ginationis  commentis  ti  ibuerunt ,  quse  de  Christo  Scriptores  Sacri 
litteris  consignarunt?  Nonne  eosdem  traduxerunt  ut  imperitos  ac 
deceptos  philosophematibus  Judaeorum  Alexandrinorum  ? 

183.  Resp.  2p  Neg.  assertum.  Nam  a)  salutavit  expresse  Deum 
S.  Thomas  Apostolus  ( Joan.  XX ,  28)  :  Dixit  ei  :  Dominus  meus 
et  Deusmeus,  Et  en  malam fidem nostri  adversarii.  b)  Salutarunt 
ceteri  in  omnibus  iis  locis,  quae  adversarius  gratis  traducit 
velut  dubise  lectionis  et  interpretationis ,  quia  nempe  pers- 
tringunt  ipsius  oculos  (1), 

184.  Inst.  secundo.  Neque  demum  rem  conficiunt  perfeC" 
iiones  divince,  quae  Chrislo  adscribuntur,  nec  opera  divina  eidem 
attributa,  nec  honor divinus .  ^on perfectionesWl?^  scientise,  ex.gr. 
absolutae,  omnipotentice ,  etc.  Quia  l®  partim  a  Patre  illi  commu- 
nicat^  dicuntur  ( Matth.  XI ,  27 ;  XXVIII,  18;  Joan.  IH,  35; 
V,  26  ;  XVII ,  2  et  7  );  2»  partim  divinae  naturai  consortium  haud 
necessario  probant.  Etiamsi  enim  FiHus  Beiprimoc/enitus  in  multis 
fratribus  (  Rom.  VIII ,  29 ) ,  imago  et  forma  Det  appellatur  (Phi-^ 
lip.  II,  6  )  ,  Christiani  tamen  conformes  imaginis  filii  sui  (Rom. 
VIII ,  29)  dicuntur  ,  et  illud  plenitudo  divinitatis  (  Colos.  II ,  9  ) 
in  ipsos  Christianos  transire  docetur :  Etestis  in  illo  repleti  (v.  10). 
3°  Non  opera  divina ,  cujusmodi  sunt  creatio ,  conservatio ,  etc. ; 
quia  ea  Jesu  Christo  tamquam  loyui  vel  Messiae,  quasi  summo  Dei 
administro,  non  taraquam  summo  Deo  assignata  sunt  (cf.  Joan. 
XVII,  3  et  4).  4oNon  denique  honordivinus,  quo colendus  Dei  FiHus 

(1)  Sic  enim  ad  nauseam  usque  re-  cribendam   (Bqualibusque   commendan- 

gerit  §  85   :   Ex  hac  tanta  e(fatorum  dam  ,  ex  Judworum   et  Alexandrino- 

De  Filio  Dei  diversitate    et  ambigui-  rum   et  Palcestinensium  de  virtutibus 

tate  luce  clarius  patescit  ,  Scritpores  seu  viribus  quibusdam    divinis  ,    sub 

Sacros  sancta  quadam  magistri  reve-  personarum  specie  cogitatis,  deque  Xoyat 

rentia  commotos  esse  ,  ut ,  ad  summam  et  sublimiori  Messice  natura  opinionibus 

ejus   virtutem  atque  excellentiam  des-  in  Jesum  transferrent. 


CAP.     III.     DE    FILI!    DIVmiTATE    ET    COKSUBST.  365 

praecipi  videtur.  Omnia  enim  ejusmodi  dicta  dubias  sunt  interpreta- 
tionis ;  neque  Cliristus  unquam  adorationem  divinam  sibi  popos- 
cit,  quippe  qui  Deo  Patri  eamdem  ipse  praestiterit  (Matth.  XX  VI,39; 
Joan.  XVIII),  et  discipulos  ad  Patrem  tantum  preces  convertere 
jusserit  (Mattli.  VI ,  9  );  nequeullius  exstat  Apostoli  exemplum  , 
Jesum  tamquam  Deum  vere  adorantis ;  quse  enirn  dicunt  Apos- 
toli,  gratiam  Christianis  et  a  Christo  et  a  Patre  apprecantes ,  nihil 
repugnant.  Ergo. 

185  Jiesip.Neg.  ant.  Ad  1"^  Dist.  Tamquam  Filio,  quem  ge- 
nuit ,  ut  supra  dictum  est,  conc;  utcreaturas,  neg.  Hoc  ratio- 
nalista)  non  ostendunt ;  nam  etiam  Catholici  docent  Verbo  seu 
Filio  omnia  communicata  esse,  non  exclusa  ipsa  substantia 
divina,  quam  Filius  per  generationem  a  Patre  accepit,  ideoque 
hsec  ne  attingunt  quidem  catholicam  doctrinam. 

186.  Ad  2°^ ,  Neg,  Neque  obstat ,  quod  participatae  et  com- 
municatae  perhibeantur  ipsis  creaturis  ;  cum  longe  diversa  ratione 
Filius  dicatur  imago  et  forma  Dei ,  et  ille,  in  quo  plenitudo  divi- 
nitatis  inhabitat  corporaliter ,  ab  illa  ,  qua  Christiani  dicuntur 
conformes  imaginis  filii  sui ,  aliaque  ejusmodi.  Filius  enim  ita  di- 
citur  imago ,  ut  sit  etiam  splendor  gloriae  Dei ,  per  quem  Deus 
omnia  creavit,  qui  portatomnia  verbo  virtutis  suce,  purgationem 
peccatorum  faciens  ,  etc. ;  sicdicitur  in  forma  Dei ,  ut  non  rapinam 
arbitratus  sit  esse  se  ceqiialem  Deo ,  quaa  nunquam  de  creaturis 
dicuntur;  neque  unquam  Ghristiani  dicuatur  repleti  divinitate  , 
aut  in  ipsis  inhahitare  divinitatem  corporaliter ,  ut  de  Christo 
dicitur,  sed  divitiis  pleni  spiritualibus  et  gratia  per  Christum. 

187.  Ad  3™,  Neg.  Nam  hsec  omnia  Christo  seu  Verbo  ut 
summo  Deo  ita  tribuuntur,  ut  Deus  expresse  dicatur  Joan. 
I,  1.  Adde  creationem  et  conservationem  non  posse  simplici 
creaturae  communicari,  quae  potentiam  infinitam  postulant. 
Ad  textum  cit.  Joan.  XVII ,  3,  qui  ad  rem  non  est ,  jam  respon- 
dimus. 

188.  Ad  4°»,  Neg.  Certe  omnia ,  quae  adversariis  non  favent, 
semper  sunt  dubiae  interpretationis ;  nec  uilam  hujus  assertatio- 
nis  rationem  afferunt;  vero,  falsa  violenta  et  absurda,  qua}  ipsi 
comminiscuntur ,    certa  omnia  et  eyidentia   sunt.    Falsum   est 


366 


TRAGT.    DE    TRIWITATE. 


Christum  non  sibi  poposcisse  divinos  honores ;  ex  fbrmula  Bap- 
tismi  contrarium  constat ,  ut  superius  diximus ;  admisit  ado- 
rationemc3ecinati(Joan.  IX,  38)ac  Apostolorumomnium(Matth. 
XXVIII,  17.  et  alibi^.  Quod  si  ipse  adorationem  Patri  praestitit, 
prsestitit  in  forma  servi  seu  in  natura  Immana.  Et  en  quomodo 
semper  in  doctrina  catholica  omnia  apprime  cohoereant ,  ac  secum , 
quae  videntur  contrarie  dicta  de  Christo  ,  apte  concilientur  !  NuUa 
vero  ratione  cohoerere  possunt  in  systemate  Socinianorum  et  ra- 
tionahstarum. 

189.  Sic,  discipulos  suosdocuit,  orare  Patrem  veluti  fontem 
totius  divinitatis ,  vel  Deum ,  prout  pater  communis  omnium 
hominum  est,  quo  sensu  preces  ad  tres  personas  simul  dirigun- 
tur.  Addatur  Christum  docuisse  discipulos  suos  etiam  seipsum 
orare(  Joan.  XIV ,  14).  Ergofalsaestadversariiassertio  ,  prout  falsa 
ea  est ,  qua  affirmat ,  Apostolos  nunquam  Christum  vere  adorasse ; 
nos  contrarium  evicimus  in  resp.  ad  4«^.  Apostolus  proeterea 
(  Rom.  XIV,  11 )  ex  persona  Christi  dicit  :  Mihi  flectetur  omne 
gemi;  et  (  Philipp.  II ,  10  :  In  nomine  Jesu  omne  genu  flectatur 
coelestium  y  terrestrium  et  infernorum,  Quid  haec  sibi  volunt  nisi 
veram  et  propriam  adorationem? 

190.  Non  repugnat  autem  gratiam  apprecari  a  Christo  sicut  et 
a  Patre ,  quia  una  est  Patris  et  Filii  divinitas  ,  ideoqne  unus  gra- 
tiarum  fons ;  repugnaret  autem  ,  si  Filius  non  esset  nisi  creatura  , 
ut  patet. 

191.  Obj.  tertia  ex  veteribus  Arianis.  1»  Sapientia  creata 
diciturProv.  VIII,  22,  et  iterum  Eccli.  XXIV,  14;  2«  Christum 
propterea  vocat  Apostolus  primogenitum  omnis  creaturce  (  Col. 
1,15).  Qui  3«  de  se  testatur  (Joan.  XIV  ,  28)  :  Pater  major  me  est 
4oSi  negat  bonum  esse  ,  bonitate  nempeessentiali,  quoe  uni  com- 
petit  Deo  (Matth.  XIX,  17).  5«  Ignorare  se  fatetur  judicii  diem 
(Marc.  XIII ,  32).  Et  sane  6»  Pater  secundum  substantiam  inge- 
nitus  dicitur;  ergo  Filius ,  qui  genitus  est ,  diversae  est  sub- 
stantiae  a  Patre.  7<>  Quod  si  dicatur  Pater  gignere  Fiiium,  gignit 
ne  voluntatean  necessitate?  Si  necessitate ,  valdemiser  est ;  si  vo- 
luntate ,  ergo  potuit  non  gignere.  8^  Adde ,  nec  posse  Filium  dici 
a3ternum  ,  quia  antequam  nasceretur  non  erat.  Nativitas  praeterea 


CAP.    III.     DE    FILII    DIVINITATE    ET    GONSUBST. 


367 


9°  denotat  dependentiam ,  quae  Deo  non  competit  j  10«  nec  esset 
a  se.  Ergo. 

192.  Resp.  adl*",  Dist.  Creatione  improprie  dicta,  seu  gene- 
ratione,  conc;  proprie  dicta  ,  neg,  Fortes  creantur  fortibus  et 
bonis,  inquiebat  Horatius ;  et  Virgilius,  Eneid.  X :  Sylvicolo^  Fauno 
Driope  quem  nympha  crearat ;  in  hebraVca  veritate  in  priori 
textu  legitur  possedit  (1). 

193.  Ad2"^, Dist.  Causalitateetdignitate,  velinnaturaassumta, 
conCy  in  ordine  ad  creaturas ,  neg. 

194.  Ad  3°* ,  Dist.  Ratione  originis ,  ut  exponunt  Patres  graeci, 
vel  ratione  humanae  naturae,  ut  Patres  latini  exphcant,  conc;  ra- 
tione  naturae ,  neg. 

195.  Ad  4°*,  Dist,  Ad  mentemjuvenis,  cui  respondit,  conc,  ^ 
simpliciler,  neg, 

196.  Ad  5«^,  Dist.  Ad  manifestandum ,  conc;  absolute,  neg. 
j'  197.  Ad  6^^Neg.  Patrem  dici  ingenitum  secundum  substan- 
tiam ;  sed  ita  vocatur  per  negationem  originis  ab  alio  ,  ut  suo  loco 
expositum  est  (2). 


(1)  ^iJp  nln^  ,  Deus  possedit  7/ie  , 

•  -r  'x         X      : 

at   legitar  Gen.  iv,   i    :  ti^>K  >ri^^p 

il^n^^^r^HpossedihominemperDeum, 

Plures  Patres ,  legentes  hoc  loco  con- 
didit  vel  creavit,  collegit  in  vetere  Itala 
Sabatier.  Ord.  S.  Ben,,  vol.  u.  Atlamen 
Easebias  Caesar.,  vir  non  suspeclus , 
lib.  ni  De  eccles.  theol,  cap.  i ,  in 
quo  fase  de  toto  illo  capile  disputat , 
admonet ,  neminem  alioram  interpre- 
lum  tKTtTi ,  hoc  est ,  condidit  aut 
creavit  adhibuisse,  sed  omnes  conslan- 
tcr  iiCT-^Teiro ,  possedit.  Multum  autem 
inlerest ,  inquit ,  inter  creare  et  possi- 
dere  ,  quod  creatio  ex  communiori  no- 
tione  transitum  significet  ab  eo  quod 
non  est  ad  id  quod  est;  posscssio  vero 
rei  jam  existentis  proprietatem  in  eo 
qmpossidet,  arAjiVrj;  ^'  uv  yivotTOTou 


tKTta-t 


,     Kttt    TOU     tKTijTUTO     dtuCpofeC     TU 
TiiV      fcev       KTtTIV       KCtTCt      Tr,V       KOtVOTt^XV 

hecvoiav  rjjv  tK  too  fc^  ovTOf  tis  to  elvect 

^OlpO^OV      Tt/kCUiVetV     TVjV      ^^    KTtTtV      ToZ 

^pOVTFOip^OVTOff       ihei^OUTUV        otKtioTtjTec 

\         \  f 

TSrpOS    TOV    KTUUtVOV, 

(2)  Cap.  I  ,  nam.  29.  Petavifts,  De 
Trin,,  lib.  11  ,  cap.  i  ,  §  10  et  11  , 
Salomonem  hoc  loco  Sapientiam  exhi- 
bere  censet  per  prosopopoeiam  poeficam 
virginis  instar  ac  reginae,  a  Deo  ante 
omnia  genitae  ac  procreatae  ,  et  ea 
productione  acquisita;  acpossessae.  Haec 
expositio  eliam  a  Natali  Alexandro  in 
Histor.  ecclesiast.GXc.  iv,  dissertat.  ^i, 
admittitur  ;  imo  et  anonnullis  veteribus 
Patribus  probatur.  Attamen  propter  ra- 
lionalistarum  abusum  non  eam  faciie 
admitterem ,  co  vel  magis  ,  quod  con- 
traria  expositio  communis  inter  veteres 
Patres  sit. 


368 


TR.iCT*     DE    TRINITATE. 


198.  Ad7™,  DicoPatremgignerenecessitateetvoluntate;  gignit 
enim  necessitate  natura^  et  voluntate  consequente,  ut  passim 
dicitur ,  quae  tota  fertur  in  hanc  generationem ;  sic  nos  voluntate 
et  necessitate  prosequimur  felicitatem  in  genere .  nec  tamen  hac 
de  causa  miseri  sumus. 

199.  Ad  8«»,  Neg.  Quia  natus  est  in  aeternitate,  in  qua  non  est 
prius  ac  posterius  nisi  ratione  et  ordine. 

200.  Ad  9^",  Dist,  In  processione;  coiic, ;  in  natura  ,  neg , 

201.  Ad  10«»,  Dist.  Secundum  personalitatera  ,  conc, ;  secnn- 
dum  essentiam,  neg. 

202.  Haec  autem  vix  attigimus,  utpote  absoluta  et  antiquata, 
ne  nimii  essemus.  Ceterum  qui  ea  evoluta  videre  cupit ,  adeat  Pe- 
tavium ,  Tournelium ,  etc.  (1). 

PROPOSITIO  II. 

Verbum  esse  proprie  Deum  y  Fiiium  Dei  et  Patri  consubstan- 
tialem  ex   traditione  invictissime  ostenditur. 

203.  Suppositis  omnibus ,  quae  ex  traditione  retulimus  ad  os- 
tendendam  perpetuam  fidem  de  Trinitate  ,  nunc  ex  iisdem  fonti- 
bus  haec  speciatim  adjicimus ,  quae  directe  divinitatem  Verbi  seu 
Filii  afficiunt. 

204.  Ac  1°  quidem  universaHs  Ecclesiae  fidei  circa  divinita- 
tem  Verbi  seu  FiUi  et  quidem  primis  duobus  Ecclesiae  saecuHs, 
nempe  usque  ad  Justinum  Mart. ,  quem  Unitarii  per  summam 
impudentiam  dicunt  primum  hoc  dogma  invexisse ,  testes  sunt 
Irenaeus  et  Hegesippus ,  qui  haereticos  sui  temporis ,  negantes 
Fiiii  divinitatem ,  provocant  ad  contrarium  Ecclesiae  consensum. 
Irenaeus  enim  Contra  hcereses ,  lib.  I,  cap.  10  :  Ecclesia  enim, 
inquit,  per  universum  orbem  usque  ad  fines  terrm  seminata, 
et  ab  Apostolis  et  a  Discipulis  eorum  accepit  eam  fidein,  quce 
estin  Deum  Patrem  omnipotentem.,.  etin  imum  Jesum  Chris» 
tum,   Filium   Dei,   incarnatum  pro   nostra   salute  (2).  He- 

(I)  Petav.  /?e  rrm,,Ub.iii,cap.9  (2)  Cfr.   etiam    lib.    iii  ,    cap.   4» 

etseqq.jTournely,  De  rr«tt.qoa;st  iv,      num.    2  ;  et  alibi  saepe  haereticos  pro- 
art,  1  ,  sec.  3.  vocat  S.  Marlyr  ad  consensam   Eccle- 


CAP.    111.    DE    Fllll    DIVIIflTATE    ET    COHSUBT.  369 

gesippus  testatur,  apud  Eusebium ,  se^  cum  Romam  proficisce' 
retur,  plurimos  Episcopos  adiisse^  et  ab  omnibvs  unam  eam- 
demqiie  audivisse  doctrinam.  In  singulis  autem  Episcoporum 
successio7iibus  et per  singulas  civitates  eadem  manenty  quce  per 
legem  ac  prophetas  et  a  Domino  ipso  prcedicata  sunt  (1),  Hege- 
sippus  autem  loquitur  de  eadem  fide ,  de  qua  Irenaeus ;  iequales 
enim  erant. 

205.  2o  Testes  sunt  symbola  seu  fidei  professiones.  Celebre 
est  illud,  quod  exbibent  Constitutiones  Apostolicce,  lib.  VII, 
cap.  IV ,  in  quo  sic  fides  in  Christum  exprimitur  :  Et  in  unum 
Dominum  /.  C,  unigenitum  ejus  Filium,  qui  ante  scecula  be^ 
neplacito  Patris  genitus  est,  non  creatus;  per  quem  omnia  facta 
sunt  in  coelis  et  in  terra^  visihilia  et  invisibilia  (2).  Symbolum 
S.  Greg.  Thaumaturgi  jam  dedimus. 

206.  3<*  Testes  sunt  Martyres.  In  actis  S.  Ignatii ,  cam  inter- 
rogasset  Trajanus  :  Quis  est  Theophoriis?  Ignatius  respondit  : 
Qui  Christum  habet  i?i  pectore,.,  Unus  est  Deus...  atque  unus 
est  Christus  Jesus,  Filius  Dei  unigenitus  (3).  In  actis  S.  Sym- 
phorosjE ,  respondet  ipsa  Hadriano  :  Si  pro  nomine  Christi  Dei 
mei  incensa  fuero,  illos  dcemones  tuos  magis  exuro  (4),  et  in 
actis  SS.  Felicitatis  et  filiorum  ejus ,  Martialis  inter  eos  natu  mi- 
nimus  sic  respondet  Publio  :  Omnes ,  qui  non  confitentur  Chris- 
ium  verum  Deum  esse,  in  ignem  oeternum  mittentur  (5).  Nescio 

siarnm,   ut  lib.  iv .  cap.  33,  num.  8;  jectam   fuisse   vocem  ,  oJ    xrtrB-ifT», 

lib.  V.  cap.  20.  non  creatum,  eo  quod  ibid.  cap.   36, 

(1)  Lib.   IV,  cap.  12,   :  Ev   iKUQ-rvi  pag.    ^19  ,    Sapientia  a   Deo    condita 

^i  ^ta^oxf  x.eu  t»  iKurry  vrcXtt   ovras  dicalor ;  cum   tamen   certum  sit,   ab 

e;t;6i ,  *?  c  vef^os  xtjfVTTti  kui  oi  Trfo^pSJ-  Athenagora  ,   Origene   aliisque   Filium 

Tut,  Keti  c  Kuptos.  conceptis  verbis  increatom  dici ,  dam 

(1)  K»t  tig  roy  Kvptcv  'itja-ovv  X^tTTov  alibi  tradunt  Sapientiam  conditam  juxta 

Tcv  fcovcytv^  etvTov  vlcv ,  tcv  TFfoToToKcv  lectionem  grsecam  Prov.  viii.  Cfr.  Ma- 

%ti<rtis  KTiTiois  ,  Tov  TTpo  (timm  tCi^cKicc  ran.  tom.  11  y  cap.  3  ,  num.  2. 

TTUTfos  ytvvti^ivTet ,  ou  KTtT^ivTa  y  ^t  (3)  Apud  Duinart,  y^ctoil[/ar/yr«»» 

cv  Tei   TTeivTec    iytvtTc   ret   iv    cvfetvoHs  «tncera,  pag.  i5 edit.  Amstelod.  171 3. 

Kett    i-Kt    yijg ,    cfecrec    rt    ku)    ucfuru.  (4)   Ib.    pag.   I^. 

Notandum  vero  Cotelerium ,  levi  ni-  (3)  Ib.  pag.  27. 
mis  ratione  ductara  ,  existimasse ,   ad- 

T.  II.  24 


370  TRACT,    DE    TRINITATE. 

an  hoc  philosophema  rationalistis  placeat.  In  actis  S.  Achatii ,  hasc 
notatu  digna  sunt  ad  confundendos  Unitarios  :  Quod  discere  sem- 
per  optabat  ( inquit  praeses  )  ,  confessus  es ,  errorem  vestrce  per- 
suasionis  et  legis.  Habet  ergo,  ut  dicis ,  Filium  Deus'}  Respondit 
Achatiiis :  Habet.  Martiamis  ait :  Quis  est  Filius  Dei?  Respondit 
Achatius  :  Verbum  veritatis  et  gratice.,,  Nomen  explana.  Res- 
pondit sanctiis  Achativs :  Jesus  Christus  vocatur.  Martianus  ait : 
Ea; qua ,  dic ,  uosore  conceptus estl  Respondit S.  Achatius. . .  Filius 
Dei  Verbum  veritatis  ex  Dei  corde  processit.  Ideo  scriptum  est : 
Eructavit  cor  meum  Verbum  bonum  (1).  Et  isla  sufficiant,  in 
quibus  profecto  nullae  metaphorse ,  nuUa  philosophemata  inve- 
niuntur  ,  sed  fides  quam  edooti  ab  Ecclesia  erant. 

207.  4°  Haeretici ,  Judaei  et  pagani  testes  pariter  sunt  receptae 
fidei  in  universa  Ecclesia  duobus  prioribus  saecuhs  circa  FiUi  di- 
vinitatem.  Haeretici  enim ,  cum  ipsis  objiceretur  pubHca  Aposto- 
lorum  doctrina  de  Filio  Dei  carnem  induto ,  non  negabant ,  sed , 
ut  faciunt  nostri  rationalistse  ,  se  Apostohs  ipsis  adgequabant ,  imo 
praeferebant,  auteosaha  pubhce,  afia  secreto  dicebant  praedicasse; 
pubhcam  illametcommunem  traditionem  Ecclesiis  rehnquebant, 
arcanam  sibi  arrogabant.  Sic  testantur  Irenseus  et  Tertullianus ; 
Irenseus  enim  lib.  III ,  cap.  II,  inquit :  Cum  autem  adeam  iterum 
traditionem ,  quce  est  ab  Apostolis  ,  quce  per  successionem  presby* 
terorum  in  Ecclesiis  custoditur ,  provocamus  eos,  adversantur 
traditioni ,  dicentes  se  non  solum  presbyteris ,  sed  etiam  Apos- 
tolis  existentes  sapientiores ,  sinceram  invenisse  fidem ;  et  Ter- 
tullianus  Deprcescr,  cap.  XXII :  Solentdicere ,  inquit,  non  omnia 
Apostolos  scisse;  eadem  agitati  dementia,  qua  rursus  conver- 
tunt,  omnia  qitidem  Apostolos  scisso ,  sed  non  omnia  omnibus 

(1)  Ibid.  p.    i54»    Alia  non   pauca  autem  aut  cultum    Christo    Deo  vero 

escmpla  in  actis  martymm  occurrant  proestamus.  Haec  aatemaliaque  similia 

hujas  fidei  in  divinitatem  Chrisli ;  qaae  ingenaa  lestiraonia  ad  figuras  aat  me- 

ibid.  videri  possunt  ,  prassertim  inactis  taphoras  detorqoeri  nullo  raodo  possunt. 

raartyrum  Scillitauoruni    ex  MS.  Col-  Haec  propterea  responsa  poblica ,  data 

bertino,pag.  88,  ubi  Donata  boc  prae-  coram  tyrannis  ,  monumenta  sunline- 

claram    dedit    Christo    teslimonium  ;  luctabiliafideiEcclesiaecirca  praecipuum 

Honorem  Cmari  reddimus ;  iimorem  hanc  articalam. 


CAP.     lllo     DE    FILIl    DIVIKITATE    ET    CONSUBST. 


371 


fradidisse.  Ita  impugnatores  divinitatis  Cliristi  et  dominicae  In- 
carnationis  (1).  Eadem  seraper  impiorum  et  bsereticorum  agendi 
ratio.  Huc  etiam  referri  debent  sectae  omnes  antiquissimae  Naza- 
raeorum,  Docetarum,  etc.  quae  omnes  miroconsensu  professge  sunt 
Fibi  divinitatem ,  si  obscuros  excipias  eosque  paucos  Ebionitas , 
de  quibus  superius  diximus. 

208.  Quod  spectat  ad  Judaeos ,    ut   antiquiores   praetermitta- 
mus,  de  quibus  in  proposit.  11  (2) ,  recentiores  etiam  nobis  sufFra- 


(1)  Legi  merelur  integrum  capat  2 
PrcBscrip,,  in  quo  eloquentissime  Ter- 
tallianus  haereticos  illos  confundit.  Ex 
hac  porro  haereticorum  responsione  duo 
coiliguntur  raaximi  momenti,  ac  i° 
quidem  eamdem  de  Verbi  divini  incar- 
natione  (idem  in  omnibus  Ecciesiis  vi- 
gaisse  ;  i"  hanc  fidem  a  CKristo  et 
Apostolis  traditam  ;  cum  enim  alilernon 
possent  se  subducere  a  pondere  hujus 
argumenti  de  universa  et  constanti  ac 
publica  traditione  atque  universa  et 
unanimi  totius  Ecclesiae  professione  , 
cogebantur  recurrere  ad  aliam  secre- 
tam  traditionem ,  sibi  solis  cognitam. 
Nimirum  nondum  invenerant  effugium 
figurae  et  metaphorae  celerasque  subti- 
Jilates  nostrorum  haereticorum  seu  in- 
credulorum. 

(2)  Saperins  eorum  verba  attulimus. 
Praestat  nonnulla  hic  afferre  ex  iis , 
quae  veteres  Judaei  opponebant  chris- 
tianae  doctrinoe  circa  hunc  articulum  , 
quaequc  habentur  in  duobus  primis  li- 
bris  ab  Origene  scriptis  contraCelsum, 
siquidem  ibi  Judaeum  loqoentem  indu- 
cit  ,  in  cujus  persona  Judoeorum  dic- 
teria  promit.  Inter  cetera  hic  personatus 
Judaeus  ,  lib.  i,  num.  67  ,  sic  Christum 
compellat  :  Si  quisquis  aingulari  Dei 
providentia  genitus  est ,  hunc  Filium 


Dei  esse  dicis ,  qua  in  re  prcestas  ce- 
teris  ?  Num.  66,  quaerit  per  jocum  Jn- 
daeus,  cur  Christus  in  jEgyptum  fugerit, 
cum  Deum  mortem  tiraere  non  deceat, 
ait  etim  :  yit  metus  mortis  in  Deum 
non  cadit  (Qtov  y«p   oJx   tiKos   ijy    Trefi 

B^ufUTov    ^e^iivctt) At  non  potuit 

niagnusille  Deus  ,  qui  jam  duosprop- 
ter  te  angelos  miserat ,  te  proprium 
Filium  suum  domi  tutum  prcestare 
( <ptf AaVcre/»  e  fciyus  ©ecs-  rcv  t'$'to9  viov 
cvK  i^vtetTo)'}  Et  nuni  67  .•  Quamvis  in 
templo  te  provocaverint  Judcei ,  ut 
wanifeslo  aliquo  signo  te  Dei  Filium 
esse  declarares  ( c  tov  &iov  -Tceits  ) ,  et 
ita  passim.  Num  ad  haec  respondet  Ori- 
genes  ,  male  a  Judaeo  exponi  doctri- 
nam  de  divinitate  Christi  ?  Absit.  Sed 
quo  magis  ille  quaerebat  impugnare 
hanc  divinitatem  proprie  dictam  ,  ipse 
magis  confirmaresatagebat,  distinguens 
daas  in  Chrisli  naturas  divinam  el  hu- 
manam.  Limborchius  non  ita  respon- 
dit  Orobio  ,  eo  quod  fuerit  Socinianas. 
Et  en  novum  argumentnm  antiqnae  Ec- 
clesiae  fidei ,  et  quam  vulgata  haec  esset 
apud  Judaeos  et  ethnicos  !  His  addantar, 
quae  in  actis  leguntur  martyrii  S.  Poly- 
carpi :  Suggerentihus  atque  instaniibus 
Judwis  (Kut  tovtu  tivof,  vTo/SttXXofTm 
KUt  ifi(r(pvo9Tm    'lov^etiav)  ,    scilicet    ut 

24. 


372 


TRAGT.    DE    TRINITATE. 


gantur.  Orobius  enim  et  ex  ipso  novissime  Saivador  tueri  nitun- 
tur  synagogam ,  quod  Christum  morti  addixerit ,  quia  ipse  contra 
legem  se  naturalem  Filium  Dei  praedicaverat ,  ut  suo  loco  pariter 
ostendimus. 

209.  Idem  dicatur  de  paganis ;  Celsus  enim  passim  exagitat 
Christianos ,  quod  dicere  solerent ,  Deum  humanae  salutis  causa  in 
hunc  mundum  venisse  (1) ,  quod  Deum  crucifixum  et  natum  admit- 
terent ;  contendit  ex  Christianorum  doctrina  de  Incarnatione  se- 
qui  Deum  esse  mutatum.  Sic  ceteri  ethnici  eadem  absurda  ob- 
jiciunt  apud  Arnobium  et  apud  TertuUianum  (2).  Ex  quibus  patet 
agi  de  re  exploratissima.  Si  his  addantur  acta  Pilati,  saltem  ante 
Justinum  et  TertuUianum  exarata  (admissa  ipsorum  suppositione), 
quae  Christum  ut  Deumexhibent(3),  epistola  Plinii  ad  Trajanum, 
testautis  se  deprehendisse ,  quod  Christiani  soliU  essent  stato 
die  Christo  quasi  Deo  carmen  dicere  secum  invicem  (4) ,  epis- 
tola  Hadriani  ad  Servianum ,  exprobrantis  Alexandrinis ,  ab  aliis 
Serapidem,  ab  aliisadorari  Christum  (5),  evidentiam  historicam 
factum  istud  assequitur ,  quod  nunquam  evertent  rationalistae 
suis  subtilitatibus . 


Dalces  proconsalem  adiret  moneretqne, 
ne  cadaver  illius  ( Polycarpi )  donaret , 
ne  forte  ,  nt  aiebant ,  relicto  Crncifixo , 
hnnc  deinceps  Gliristiani  colere  incipe- 
rent ,  rturcf  ecf^mrut  a-ifii<r^eti  ( apad 
Enseb,  lib.  iv,  cap.  i5).  Adeo  notam 
erat  Jadaeis  ,  Ghristam  at  Deam  a  Chris- 
lianis  adorari  ? 

(1)  Gfr.Origen.  Cont.  Cels,,  iib.iv, 
nam.  7,8,  10  et  i4;  item  nnni.  5 
et  7;  nec  non  lib.  vii ,  nam.  i3  ; 
lih.  viii,  nnm.  ^i. 

(2)  Tertall.  Adv,  Jud,  cap.  7,9 
et  1 1 .  Arnob.  Disput»  adv,  gent.  lib.  i, 
nam.  ^3  etseq.  in  Bihliotheca  Patrum, 
edit.  Venet.,  tom.  iv. 

(3)  Apad  Easeb.  lib.  11,  cap.  2 ;  et 
apud  Tertull.  Jpol,  cap,  5  ;  apud  Jost. 


udpol.  i,  nam.  4^. 

(4)  Lib.  i,  Ep.  97.  Frastra  aactor 
Platonismi  retecti,  part.ii,  cap.  i,  niti- 
tar  ostendere ,  illis  verbis  Christum  nt 
Deara  minime  designari ,  qai  natnra 
Deas  sit.  Sic  frustra  Wegscheider  §  85, 
n.  i&,  ex  tripode  pronunciat;  Hoc  tes' 
timonium  Plinii  per  se  nullius  mo- 
menti  est ,  ncque  cultum  religiosum 
Christo  ut  summo  Deo  a  Christior 
nis  exhibitum  esse  demonslrat.  Cum 
hoc  testimoniam  mire  torqaeat  Unita- 
rios ,  dicendam  est  potius  illad  maximi 
esse  momenti ,  praesertim  si  cam  ce- 
teris  docamentis  conferatar. 

(5)  Gfr.  Lamprid.  in  VitaAkxandri 
Severi, 


CAP,    lll.    DB    FILII    DIVIRITATE    ET    CONSUBST.  37S 

'  210.  5°  Nunc  coronidis  gratia  subjicimus  testes  particulares 
exduobis  primis  sseculis,  seualios  addimus  jara  allatis  proposit.  II, 
cap.  II.  S.  ]^naXius  m  Epist»  ad  Ephes.  cap.  18,  vocat  Christum 
Deum  in  utero  gestatum  (1),  et  ad  Magnes.  cap.  8 ,  Verbum  ceter- 
num  a  Patre  prodiens  (2) ;  Presbyter  ille  Apostolorum  discipu- 
lus,  apud  Irenaeum  lib.  IV,  cap.  27,  de  Christo  ait  :  Christus 
Filius  Dei,  et  Dominus  Salomonis.  Et  ex  eodem  inquit  Irenaeus 
ibid.  cap.  IV  :  Et  bene  qui  dixit  ipsum  immensum  Patretn  in 
Filio  mensuratum ;  mensura  enim  Patris  Filiiis ,  qui  et  capit 
eum.  Auctor ,  qui  XII  patriarcharum  Testamenta  supposuit ,  pas- 
sim  vocat  Christum  Deum  ;  ut  in  Test.  Simeonis,  num.  8  :  Deus, 
corpus  assumens  et  comedens  cum  hominibus,  salvabiteos  (3),  et 
alibi.  Auctor  librorum  SybilL  eadem  tradit  ex  recepta  Ecclesiae 
doctrina ;  sic  lib.  VI ,  pag.  652  : 

0  lignum  beatum ,  in  quo  Deus  extensus  est! 
et  lib.  VII ,  pag.  659  :  Ipse  genitus  magnus  Dcus  (4).  Et  ista 
delibasse  sufficiat  ut  jam  concludamus  :  Factum ,  quod  constat 
ex  publica  professione ,  ex  confessionibus  publicis  coram  persecu- 
toribus  pro  tribunali  interrogantibus ,  ex  consensu  sectarum  om- 
nium  antiquissimarum  ( una  dempta  ab  omnibus  spreta  vel  im- 
pugnata),  ex  impugnatione  et  irrisione  publica  Judaeorum  et 
ethnicorum ,  ex  testibus  omnibus  singularibus ,  qui  ea  aetate  scrip- 
serunt ,  omnia  veritatis ,  imo  evidentise  historicae  prae  se  fert  ar- 
gumenta ,  ut  nonnisi  a  Pyrrhonista  in  dubium  revocari  possit ; 
atqui  tale  est  factum  fidei  universaHs  quoad  divinitatem  Verbi , 

(1)  'O  yap  &tos  tjfAttv  'Utovs  o  Xpnr-  ad  aelatem  hnjus  scriptoris,  commanis 
TcV  iKoo(popijB-$}  wVc  Mupius.  sententia  est  a  Dodwello ,  Wolfio ,  Ru- 

(2)  Os  ia-riv  eiurov  Xoyos  ttl^ios  oCk  chato  aliisqne  criticisadmissa,  saeculo  i° 
«Vc  (rty^s  vpotxB-eif ,  x.  r.  X.  desinente  eum  flornisse.  Cfr.  Gallandi , 

(S)  'o  Qeos  <r2f*ec  Xec/Bm ,  Kcct  crutta-  Prolegom,  cap.  6,  n.  2. 
B-^m   Ati^aTFots  tff-Mo-tv  etvrovs.  (<4)  ^Q.    |wAo»    «    /LcetKecfta-r^f. ,    f<p'  S 

Plura  huic  siniilia  ib.  videri  possunt  ©eoV  i^trectvTB-t] . 
in  Bibliot.  Pairum,  e6\t.Venei.tom,i.  Avros  o  yt9tjB-t)s  ,  o  f>cty»s  Qtis. 

Grabe  in   annot.  ad    Georg.  Bnlli  De-  Alia  plura  refert  Maran.  lib.  ii , 

fens ,  fidei  niccencB.  sect.  ii,  p.  64  ,  cap.  i ,  nom.  5. 
potiora  in  nnum  collegit.  Quod  aUinet 


374  TRACT.     DE    TKINITATE. 

quae  primis  duobus  Ecclesiae  saeculis  obtinuit ,  ut  ex  allatis  con- 
stat^  ergo. 

211.  Ex  hisinferimus  :  1°  Ergonugsesunt  argumenta  ,  quaecum- 
que  excogitarunt  Unitarii  et  rationalistag  ad  eludendas  Scriptura- 
rum  auctoritates ,  testantes  veram  divinitatem  Verbi. 

212.  2°  Ergo  Verbum  sive  loyo^  est  Persona  divina  subsistens  , 
et  non  ratio ,  vis  aut  sapientia  ipsius  Dei ,  ut  iidem  autumant , 
sed  verus  Deus  et  Filius  Dei ,  Patri  consubstantialis. 

213.  3°  Ergo  cum  in  Deo  dari  non  possit  diversitas  naturae , 
eo  ipso  quod  Verbum  sit  Filius  Dei  et  Patri  consubstantialis , 
merito  Patres  Nicaeni ,  ad  tollendas  omnes  Arianorum  evasiones , 
vocem  hyuxitjGiov ,  homousion  ,  utfidei  tesseram  consecrarunt ,  prout 
demonstrandum  assumpsimus. 

DfFFICULTATES. 

214.  Obj.  prima.  Inconstantia,  in  Filii  Dei  notione  constituenda 
conspicua  ,  inde  videtur  repetenda ,  quod  ab  initio  rei  christianae 
pro  Christianis  habebantur  quicumque  Jesum  Messtam  esse 
existimarent ,  nulla  sive  data  sive  postulata  hujus  nominis  ex- 
phcatione.  Ita  factum  est,  ut,  quae  apud  Judaeos  obtinerent  ideae 
populares  ,  ad  Christianos  propagarentur  ,  nec  novarum  opinio- 
num  fingendarum  Hbertas  toileretur,  modo  natura  Jesu  humana 
Deoque  suiumo  subjecta  (  quod  N.  T.  libri  vetabant)  in  dubita- 
tionera  non  vocaretur  (1).  Ergo. 

215.  Resp.  Neg.  suppositum,  Omnia  documenta  historica 
contrarium  evincunt ,  et  gratuitam  adversarii  assertionem  ever- 
tunt.  Qui  ad  christianam  religionem  ab  initio  accedebant,  ex  iis 
erant ,  quibus  Jesus  Christus  crucifixus  aut  scandalum  aut  stul- 
titia  fuerat,  ideoque,  antequam  admitterentur  in  Ecclesiam  per 
Baptismum ,  diligenter  instrui  debebant ,  ut  anticipata  judicia 
deponerent,  et  firme  crederent  in  Trinitatem  Personarum  divi- 
narum  atque  in  mysterium  Incarnationis  et  Redemptionis  Quare 
symbolum  edocebantur,  atque  ipsis  idem  diligenter  explanabatur. 
Recepta  proinde  erat  apud  Christianos  iila  dicendi  formula  ,  quam 

(1)  Wegsch.  §83. 


CAP,     III.     DE    Fllll    DIVIWITATE    ET    CONSUBST.  375 

nobis  servavit  Celsus  ,  acerrimus  Christianae  religionis  impugna- 
tor.  Hic  se  profitebatur  apprime  inslruclum  circa  modum  eru- 
diendi  catechumenos ;  ait  enim  :  Omma  novi;  deinde  sic  eorum 
magistros  loquentes  inducit  :  Crede  hitnc ,  de  quo  te  doceo ,  esse 
Filium  Dei ,  quamvis  inhonestissime  vinctus  et  turpissime 
cruciatus  fuerit ,  quamvis  heri  et  nudius  tertius  in  omnium 
oculis  maxima  ignominia  jactatus  et  volutatus  sit;  tanto  magis 
crede  (1).  Hinc  etiam  ibidem  commune  illud  efFatum  Christianis 
omnibus  tribuit  :  Crede^  sivis  salvus  esse^  aut  ahi  (2).  In  syste- 
mate  rationalistarum  nihil  facilius  fuisset ,  quara  credere  purum 
hominem  crucifixum  fuisse ;  ast  longe  difficilius  est  credere  in 
Deum  crucifixura.  Insulsissiraum  autem  est ,  quod  subdit  acutus 
criticus  noster  de  popularibus  ideis  Judaeorum  ,  propagatis  inter 
Christianos  ad  invehendam  fidem  de  Christi  divinitate ;  cum  Ju- 
daei  hac  ipsa  de  causa  Jesum  saepius  tamquam  blasphemum  lapi- 
dare  voluerint,  ac  demum  morti  addixerint,  eo  quod  se  cequa- 
lem  Deo  ac  Filium  Dei  fecerit ,  et  Patrem  suum  diceret  Deum, 

216.  Quod  tertio  loco  addit  partim  falsum  est ,  partim  ipsius 
hypothesin  destruit.  Falsum  est  soilicitos  fidei  praecones  unice 
fuisse  de  adstruenda  humana  Christi  natura ;  nam ,  ut  ostendi- 
mus,  Joannis  in  suo  Evangelio  conscribendo  duplex  scopus  fuit, 
tum  se  opponendi  ha?resi  Ebionitarum ,  qui  Christi  divinitatem 
negabant ,  tum  Simonianorum  ac  Docetarum ,  qui  ejusdem  im- 
pugnabant  humanam  naturam.  Diximus  praeterea  destrui  ipsius 
hypothesin  in  eo ,  quod  dicit  de  studio  adstruendi  humanam 
Christi  naturam  ,  quia  in  hanc  nefariam  haeresin  inciderant  Do- 
cetae,  quod  indignum  ipsis  videretur  Deum  iis  subjici ,  quae  hu- 
mana  sunt ,  praesertim  vero  pati  et  mori.  Ex  hoc  patet  quam  altas 
radices  egerit  sub  ipso  rei  christianae  initio  dogma  divinitatis 
Christi ;  quum  potius  negaretur  ipsius  huraanitas  quam  divinitas. 
Quod  confirmatur  ex  eo,  quod  Ebionitaepaucos  et  obscuros  habue- 
rint  fautores ,  innumeros  vero  Docetae  (3). 

217.  Inst.  primo.   1»  Nazaraei ,  ipso  non  excluso  Hegesippo, 

(1)  Origenes  Cont,  Celsum.  lib.  vi  ,  (2)  Ib.  nara.  ii. 

num.  lo.  (3)  Cfr.  Maran.  lib.  ii,  cap.  8. 


376  TRACT.     DE    TRINITATE. 

qui  erat  unus  ex  ipsis ,  Cliristi  divinitatem  inficiabantur ,  teste 
Epiphanio ,  Hceres,  XXIX ^  cap.  II ,  et  Theodoreto ,  Hwr,  fabuL 
lib.  II,  cap.  II  ,  2°  imo  ipso  Origene ,  qui  docet  omnes  Judaico- 
Christianos  Ebionatas  fuisse,  3°  Cum  praeterea  Hegesippus  apud 
Eusebium  ,  Hb.  IV  ,  cap.  XXII,  inter  haereticos  minime  recenseat 
Cerinthianos  et  Ebionitas,  4°  imoibid.  cap.  21 ,  testetur,  se,  cum 
Romam  profectus  esset ,  ubique  eamdem  fidem  invenisse ,  palet 
Christi  divinitatis  dogma  duobus  primis  saecuhs  minime  obti- 
nuisse,  et  contrariam  potius  ubique  viguisse  sententiam  (1). 
6°  Quod  vel  ipse  fatetur  Justinus ,  dum  inDialogo  cum  Tryphone, 
num.  48n  ait :  Suntquidam^  amici,  eso  genere  7iostro ,  qui  Chris^ 
tum  [3Iessiam)  esse  confiteiitur  ,  quamvis  hominem  eos  hominibus 
genitum  pronuntient y  quibus  ego  7ion  assentior,  nec  asse?itirerj 
etiamsi  maxima  pars ,  quw  mecum  consentit,  idem  diceret  (2). 
Ex  quibus  habemus  1°,  satisesse,  ad  religionem  christianam  profi- 
tendam,  credere  in  Christum  Messiam;  2°  eos,  qui  negabant 
Christi  divinitatem ,  minime  inter  haereticos  fuisse  recensitos,  sed 
ad  Ecclesiam  pertinuisse;  3«>  hanc  non  fuisse  nisi  sententiam 
privatam  Justini  aliorumque ,  qui  cum  eo  idipsum  sentiebant. 
Ergo  falsum  est  antiquam  traditionem  huic  dogmati  suflfragari; 
sed  dicendum  ,  iUud  a  Justini  Platonica  philosophia  in  Ecclesiam 
sensim  sine  sensu  disseminari  coepisse  (3). 

218.  Resp.  Ad  1™  Neg,  Justinus et  Hieronymus ,  qui  Nazaraeos 
bene  noverant  et  cum  iUis  conversati  sunt ,  aperte  eos  distin- 
guunt  ab  Ebionitis ,  ex  eo  quod  iUi  crederent  in  Filium  Dei ,  seu 
Christi  divinitatem ,  isti  autem  purum  hominem  dicerent  Cliris- 
tum.  Justinus  enim  cum ,  tamquam  dogma  ad  salutem  necessa- 
rium  adstruxisset  Christi  divinitatem,  loquens  de  iis,  qui  rehgioni 


( 1 )  Ita  aoctor  libri ,  cui  titulas  Judi-  ois  ov  (ruvri^tfcat ,  ov^*  dv  TrXetrTot  retvTct 
ciwn  Patrum,  apud  Builum   De  pri-  fto)  ^o^ecTuvTes  ilvoni. 

mitiva  et  apost,  trad,  cap,  3.  (3)  iioc  argumentum  urgent  Steplu 

(2)  Kai  yuf  utI  Ttng ,  »  <pi^ot ,  GurcellaBus  in  Quaternione  diss.  i  , 
eAfcya»,  utto  tou  vfteripoS  ylvovs  ofAoXo-  num.  66,  et  auclOT  Platonismi  retecti, 
yovfTtf  ecvTcf  XptTTov  ehett ,  eevB-foiVov  ^i  part.    II  ,   cap.  ^. 

e|  ecf^fuTeeti    yetofcevov   ecvo^putvofcefoi  , 


CAP.    III.    DE    FILIl    DIVimTATE    ET    GOWSUBST.  377 

Christianae  commiscebant  legis  Mosaicae  observantiam ,  nempe 
Nazaraeos,  putat  eos  salvari  posse,  dummodo  ejusmodi  obser- 
vantiam  ceteris  ad  salutem  necessariam  esse  non  defenderent. 
Quod  profecto  de  Ebionitis ,  negantibus  Christi  divinitatem ,  non 
dixisset  contra  sua  principia.  S.  Hieronymus  autem  saepissime  id 
ipsum  testatur ;  nobis  satis  erit  recitare  ipsius  verba  ex  Ep,  80  ad 
August,  :  Quos  vulgo  Nazarceos  nuncupant ,  qui  credunt  in  Fi- 
lium  Bei ,  natum  de  Virgine  Maria  (1).  Hieronymo  assentitur 
Augustinus ,  qui  in  libroZ^e  hwres.  ait :  Nazarceicum  Filium  Bei 
Christum  fateantur.,,  Ebionasi  Christum  etiam  tantummodo 
hominem  dicunt. 

219.  Quod  si  Epiphanius  dubitat,  an  idem  senserint  Nazaraei 
cum  Cerinthianis  ,  et  Theodoretus  affirmat  Christum  ab  eis  ut 
hominem  justum  honorari,  ratio  est,  quia  agebatur  de  secta 
obscura  ac  parum  cognita  (2). 

220.  Ex  his  responsio  patet  ad  id ,  quod  subdunt  per  summam 
injuriam  de  Hegesippo ,  viro  ob  integritatem  fidei  ab  omnibus  an- 
tiquis  commendato  (3) ,  qui  propterea ,  etsi  de  circumcisione  fue- 
rit,  nuspiam  inter  Nazaraeos  recensetur. 

221.  Ad  2™  ,  Dist.  Id  est,  quoad  legis  Mosaicae  observantiam , 
trans,;  in  neganda  Christi  divinitate ,  neg,  Hoc  nunquam  dixit 
Origenes ,  et  contrarium  constat  de  Judaeo-Christianis  tum  ex 
auctoribus  antiquissimis ,  Iren8eo,lib.  IV,cap.  II,  num.  4,  Ter- 
tulliano,  Cont,  Marc.  lib.  III,  cap.  XII,  et  lib.  Adv,  Jud,  cap.  IX, 
tum  ex  ipsorum  scriptis.  Auctor  enim  Homiliarum  et  Recognitio- 
num ,  quae  vulgatae  sunt  sub  nomine  S.  Clementis ,  qui  citatur  ab 
Origene,  tom.  III  in  Genes,  Philocalice  cap.  XXII,  et  in  Matth. 
XXVI ,  6 ,  et  qui  erat  ex  circumcisione ,  passim  praedicat  Filii  divi- 
nitatem,  aeternitatem ,  omnipotentiam,  etc.  ^  quae  profecto  valde 
discrepant  a  sententia  Ebionitarum  (4). 

(1)  Cfr.  LeQuien,  Diss.  vii,  Damasc,  (4)  Cfr.  Maran.  lib.  n ,  cap.  7.  Sed 

(2)  Hoc  adeo  veram  est ,  nt  Moshe-  nallara  dubium  relinqnit  Salpicios  Se- 
mias,  prout  saperias  vidimas  ,  censae-  veras  ,  qai.  Hist,  sacrce  lib.  11  cap.  45, 
rit  ad  saec.  iv  vel  v  istorum  ortam  refe-  scribens  de  primitiva  Ecclesia  Hieroso- 
rendum  esse.  lymitana,  quaenonnisi  ex  circamcisione 

(3)  Cfr.  Ballas  loc.  cit.  habait  Episcopos  saos   usqae  ad  Ha- 


378 


TRACT.     DE    TRINITATE. 


222.  Ad  3" ,  Dist,  Non  recensuit  ob  ipsorum  obscuritatem 
paucitatem  5  /m;^A*.;  eo  quod  haereticos  eos  nonhabuerit^  n^ 
Transmisimus  autem  primam  partem  ,  cum  longe  probabilius 
Hegesippum  perindeac  Justinum  eos  comprehendisse ,  dum  pse 
do-christos  ,  pseudo-prophetas  ,  pseudo-apostolos  commen 
rat  (1).  Cum  praeterea  notum  sit  ejusmodi  hseresin  admodi 
obscuram  et  ad  paucissimos  redactam  ,  mirum  esse  non  debet . 
de  ea  expressam  mentionem  non  fecerit.  Erant  enim  his  saecu 
de  Christi  carne  longe  acriores  controversiae. 

223.  Ad  4«>,  Dist.  In  adstruenda  Christi  divinitate,  conc; 
Ebionitarum  dogmate,  neg.  Opponit  nempe  Hegesippus  Ecc 
siarum  consensum  hgereticis  Marcionitis ,  Valentinianis ,  etc.  r 
gantibus  mundum  a  Dei  Fiho  creatum.  eumque  descendisse 
Virginis  uterum ,  veramque  carnem  assumpsisse ;  quae  quid( 
aperta  fronte  pugnant  cum  Ebionitarum  commentis  (2).  En  qui 
impudenter  Unitarii  in  re  tam  gravi  montiantur  ! 

224.  Ad  5™,  ^og.  Totum  enim  hoc  argumentum  ,  in  q 
triumphum  canunt  Unitarii ,  non  est  nisi  mendaciorum  co 
textus.  Ac  lo  falsum  est  Justinum  iUis  verbis,  eoa  genere  nosti 
designasse  Catholicos ;  sed  ut  excludat  Judaeos ,  cura  quil 
disputabat ,  generali  illa  denominatione  designat  haereticos  eadi 
ratione,  qua  si  nos  disputaremus  adversus  eosdera  vel  adven 
Islamitas  et  paganos ,  Christianos  vocaremus  Protestantes 
Unitarios,  qui  in  Christum  se  credere  profitentur.  2°  Falsum 
S.  Justinum  per  illam  maximam  partem  denotasse  CathoUc» 
quos  (num.  35  et  80)  omnes  inter  se  consentire  asseverat,  i 
maximam  partem  sectarum ,  quae  (ex  eodem  Justino  ,  nura.  * 
conveniebant  cum  Ecclesia  Cathohca  in  confitendo  Jesum  et  Chi 
tum  et  Dominum  esse.  Et  sane  nonnisi  Ebionitas ,  qui  pauci 

driani  tempora  ,   diserte  testatur  ,  eam  pseudopropheloB ,    pseudapostoli  ,  q 

Christum  Deum  sub  legis  observatione  adultetinam  invehentes  doctrinam 

credidisse.  versus    Deum    et    adversus    ChriSi 

(l)  Loqoens  Hegesippns  apud Easeb.  ejus  ,  unitatem  EcclesioB  discideru 

Itb.  IV  ,  cap.  22,  de  haerelicis  Simonia-  dvo  rovrm  ■i/tu^oxfta-rol ,  -^(vhTpo 

nios  ,  Cleobianis  aliisquejpluribus ,  con-  rut,  «,  t.  A. 

cludit :  Exiis  orti  sunt  pseudochristi  ,  (2)  Cfr.  Euseb.  loc.  cit. 


CAP.    111.    DE    FILII    DIVIWITATE    ET    GONSUBST.  379 

numerabiles  erant ,  Christi  divinitati  per  ea  tempora  detraxisse 
historica  monumenta  testantur.  3°  Falsum  proinde  est  Justinum 
inter  haereticos  minime  eos  recensuisse,  qui  in  Christi  divinita- 
tem  non  crederent ;  cum  hanc  sententiam  velut  humanse  doctrinae 
commentum,  contrarium  doctrinse  praedicatae  a  Prophetis  et  Christo 
ipso,  rejiciat;  subdit  enim  :  Nequeenim  hiiniams  doctrinis  jussi 
iumus  ab  ipso  Christo  credere^  sediis ,  quce  iBt  a  beatis  Prophe" 
tis prcBdicata ^  et  ab  ipso  tradita  sunt  (1).  4°  Demum  falsum  est , 
Justinum  ut  privatam  suam  aliorumque  cum  ipso  sentientium 
dedif»se  sententiam  de  Christi  divinitate:  sed  e  contra  adeo  firmi" 
ter  profitetur  se  adhaerere  huic  fidei ,  ut  si  non  solum  sectae ,  sed, 
facta  impossibih  hypothesi ,  vel  ipse  CathoHci  hoc  dogma  desere- 
rent,  se  tamen  semper  eidem  adhaesurum  protestetur.  Qua  lo- 
quendi  ratione  etiam  usus  est  Tertullianus  disserens  de  Scrip- 
turis ,  Contra  Praxeam  cap.  XVI.  Quod  certe  de  libera  opinione 
minime  dixisset  S.  Justinus. 

225.  Ex  his  proinde  inferimus  :  !<>  traditionem  de  Christi  divi- 
nitate  adeo  fuisse  vulgatara ,  ut  eam  non  solum  Cathohci  omnes , 
sed  omnes  sectae,  ab  Ecclesia  separatae,  admitterent,  si  paucos  exci- 
pias  Ebionitas ;  2^  eos,  qui  contrariam  doctrinam  tenebant,  adver- 
satos  esse  prophetarum  et  Christi  ipsius  doctrinae,  eosque  propterea, 
quod  consequens  est ,  extra  Ecclesiam  ac  salutis  viam  fuisse  (2). 

226.  Inst.  secundo.  Si  taUs  fides  et  constans  traditio  obtinuis- 
set,  lo  tanta  non  reperiretur  in  Patribus  antenicaenis  circa  hoc 
dogma  discrepantia ,  ipso  fatente  Petavio ,  lib.  I  De  Trin.  capp. 
III ,  IV  et  V.  Hinc  Patres  antenicaenos  antiquissimos  jam  fidem 
Nicaenam  strenue  professos  esse,  frustra  probare  conatus  est  Georg. 

(1)  'ETTu^t)  ouK  ecvB-^axuoig  ^t^dy-  SDum  PlatonismDm  ,  et  proinde  doctri- 
l^eta-t  KtKiXivrfAiGet  yV  uvtov  tov  Xpta—  nam  de  divinitate  Christi ,  ac  ita  pro- 
Tov  TrtiB-ia-B-at ,  aAAa  To7g  ^tx  tuv  fjtet-  fecit ,  ut  in  universam  Ecclesiam  irru- 
Ketflav  v^o(pvjTm  Ktifv^fB-tlTi ,  Keti  h'  perit ;  attamen  juxta  eosdem  auctores, 
«eJr«tf  B-t^et^B-tlrt,  teste  Hegesippo,  qui  annis  quadraginta 

(2)  Cfr.  Maran  lib.  iv,  cap.  5.  Et  post  Justinum  scripsit ,  nempe  sub  Eleu- 
hic  notelur,  quornodo  menlita  sit  ini-  thero  ,  universa  Ecciesia  profitebalur 
quitas  sibi ,-  juxta  Unitarios  Justinns  doctrinam  Ebionitarum  contra  divinita- 
omoiom   primus  induxit  in  Ecclesiam  tem  Chrisli.  Quam  bene  ! 


380  TRACT.    DE    TRINITATE. 

Bulius  in  sua  Defensione  fidei  Niccenoe.  2°  Sententiam  contrariam 
prae  ceteris  bene  defendit  Dan.  Whitby  in  opere ,  quod  inscribi- 
tur  Disquisitiones  modestce  in  Bulli  defem.  fidei  Nic.  edit.  ^^* 
Lond.  1720.  Ergo. 

227.  Resp.  ad  1*°,  Dist,  Non  reperiretur  discrepantia  circa 
dogma,  conc;  circa  modum  seu  loquendi  formulas  in  dogmate  ipso 
vel  ejus  consectaria  exponendo,  neg.  In  dogmate  enim  divinitatis 
Filii  Patres  antenicaeni  concordes  et  unanimes  sunt ,  neque  unus 
ex  ipsis  afferri  potest,  qui  contrarium  aperte  doceat,  neque  hu- 
cusque  ab  Unitariis  prolatus  est.  Ast  nondum  certa  loquendi 
forma  ,  seu,  ut  cum  recentioribus  bquar ,  terminologia  universim 
constituta  ,  minus  interdum  accurate  aliqui  ex  ipsis  juxta  Pe- 
tavium  locuti  sunt.  Non  aUud  porro  voluisse  Petavium,  patet  lu- 
culentissime  ex  iis ,  quae  ipse  scripsit  in  erudita  praefatione ,  quam 
adtexuit  hbris  de  Trinitate ,  in  qua  ostendere  aggressus  est,  pri- 
mum,  ut  ipse  loquitur ,  universe  et  indefinite  traditionem  in  Ec- 
clesia  versatam  esse  de  Trinitatis  vera  et  catholica  fide ;  tum 
singillatim  ex  trium  sceculorum  scriptoribus.  Sane  Bullus  ceteri- 
que  omnes  Petavii  insectatores  illis  ipsis  usi  sunt  Patrum  texti- 
bus  ad  vindicandos  Patres  antenicaenos  ,  quos  in  eadem  praefatione 
delegit  ac  illustravit  vir  summus ,  et  quo  nemo  mehus  adver- 
sus  Crellium  ahosque  Unitarios  dimicavit ,  quique  eos  plane  con- 
trivit  (1). 

(1)  Miram  est  quot   latratas  in  se  P.    Raymundas  Adami  in  Florentino 

excitaverit  Petavins     tribas    recensitis  Doctorum  hominum  diario  ,  tom.  v, 

capitibas  ;  at  enim  omittam  Ciericam,  part,  3,  art.  7  ,  pag.  1 12  et  seqq.  alii- 

Jariea,  P.  Faydit ,  qui  summum  virum  que  non  pauci  ab  omni  snspicionis  labe 

ac  acerrimum  Socinianorum  impugna-  vindicarunt.  Sed  ante  hos  omnes  apo- 

torem  Socinianis    accensent  ,    Bullus  logiam  suam  Petavius  ipse  contexuit  in 

in  Proef  ad  defensionem  fidei  NiccencB  eruditissima  praefatione  ,  in  qua  totius 

eum  acriter   insectatur ,    et  omnigena  antiquitatisPatres  illastravit,  ostendit- 

haeretico  homine  digna  semina  sibi  fin-  que  unam  semper  viguisse  catholicam 

git.  Attamen  summum   virum  Franc  apud  Patres  antenicaenos  sententiam ; 

Ondinns,  Petrus  Lazzeri ,  Bossaetus  iu  et  ex    ea  ,  qni  post  eum  scripserunt , 

Admonitione  ad   Protestantes  prima  Builo  ipso  non  excepto  Petavii  insecta- 

num.    28  ,  Maran    in   opere    saepe   a  tore,  potiora  documenta  sua  desump- 

nobis  citalo,  De  divinit,  D.  N,  J,  C.  serant.  Sed  digna  est  quae  legatar  Pe- 


GAP.    III.    DE    FILII    DIVINITATE    ET    GONSUBST.  381 

228.  Ad  2«»,  Neg.  Neque  enim  Whitby  vel  quillbet  alius  id 
unquam  efficiet ;  agitur  enim  de  documentis ,  quae  omnium  mani- 
bus  teruntur ,  quae ,  nisi  in  alienum  sensum  detorqueantur  vel 
mutilentur  ,  non  possunt  Unitariis  favere.  Omissis  Patribus  apos- 
tolicis  ( quorum  luculenta  testimonia  dedimus  in  probationibus  ), 
qui  dimicarunt  adversus  Ebionitas,  Photinianos ,  Samosatenos , 
aliasque  ejus  generis  pestes ,  quique  feliciter  adeo  rem  confecerunt, 
ut  Arianam  haeresim  ante  ipsius  ortum  penitus  contriverint ,  no- 
bis  satis  sit  in  medium  adducere  verba ,  quibus  Irenaeus  Ebionitas 
refeUit,  lib.  III,  cap.  19,  ubi  inter  cetera  haec  habet  :  Ingrati 
eooistentes  Verbo  Dei ,  quiincarnatus  est  propter  ipsos,  Propter 
hoG  enim  Verbum  Dei  homo ,  et  qui  Filius  Dei  est  filius  homi- 
nis  factus  est  commixtus  Verbo  Dei  (1). 

229.  Hinc  Patres  Nicaeni  ad  arguendos  Arianos  impietatis  eos 
provocant  ad  perpetuam  et  constantem  Ecclesiae  Patrum  traditio- 
nem.  Sed  de  Whitby ,  Patrum  contemptore  et  irrisore,  consulatur 
Feller  Dictionarium  historicum. 

230.  Inst.  tertio.  Atqui  non  in  sola  loquendi  ratione,  sedin  ra- 
tione  praeterea  sentiendi  Patres  antenicaeni  discrepabant  ad  hoc 
dogmate.  1°  Enim  alii  docuerunt  Dei  Fihum  seu  Verbum,  non  ab 
aeterno^  sed  ante  res  ceteras  fuisse  prolatum  vel  genitum,  ut 
Deus  eo  tamquam  administro  ad  res  condendas  uteretur ;  ut  Ter- 
tuUianus ,  lib.  Contra  Praxeam ;  Theophilus  Antiochenus  ,  lib.  II , 
n.  19;  Tatianus  in  Orat.  contra  Grcecosy  n.  5;  Athenagoras  in 

taviaDae  doclrinaB  apologia ,  qaam  doc-  ram  hominam  testimonia  adferre  ,  qui 

tissimas.  P.  Zaccaria  praemisit  libris  de  certatim  extollant  Petavii  nomen  ,  non 

Trinitate,  in  edilione  veneta  ,  notisab  solam  ex  Gatholicis,  sedetex  ipsisPro- 

ipso  illastrata  an.  i^S^.  GerteB.  Card.  testantibas,  qai  nnanimiteream  Tocant 

Thomasias  ita  saspiciebat  aarea  scripta  virum  incomparabilem  ac  de  theologia 

Petavii ,  at  profiterelar  se  unica  eorum  Patrum  optime  meritum.  Horum  speci- 

pagella  magis  erudiri  ,  quam  si  spissa  men  vid.  in  edit.  cit.  Zaccarise  vol.    i  , 

muhorum  volomina  diurna   ac  etiam  part.  xxi. 

nocturna  manu  versaret ,  ut  refert  cl.  (1)  K»\  xxcc^ta-TovvTas  tZ  »Vep  «Jr«» 

P.  Vezzosias,  clericus  regul.,  in  notia  a-apxaB-tyTt    Xcy»   tcS    Qeou'    e/V  Tourt 

ad  primum  vol.  operum  Card.  Tho'  yttf  i  ^iiyos  ci9B-^af^os.,..ivii  iuvB-pai^ee 

masii,   pag.    i55.  Me  dies  deficeret ,  t«»  Afly^^e^p^o-^f.Sedpraestatintegram 

si  omnia  yeliem  eruditorum  ac  docto-  caput  legere. 


382 


TRAGT.    DE    TRINITATE. 


Apolog»n.  10;  Hippolytus,  lib.  Deantichristo,  n.  30.  Alii  2°  docue- 
runt  Filium  etiam  quoad  naturam  divinam  esse  Patri  inferiorem; 
ita  diserte  Hippolytus,  qui  ibid,  n.  15,  tradit  Verbum  non  fuisse 
perfecte  Filium  nisi  post  incarnationem  ,  et  Tertull.  libro  citato  , 
cap.  IX ,  Filium  modulum  dicit  divinae  substantiae ,  cujus  plenitudo 
in  solo  Patre  est,  et  Filium  proprie  factum  esse  docet ,  nec  Deum 
semper  fuisse  Patrem ,  tum  cap.  XII ,  tum  in  lib.  Contra  Hermo- 
genem;  quibus  in  bac  sententia  praeiverant  Ignatius ,  Justinus , 
Irenaeus.  3®  Alii  solum  Filium  a  propbetis  visum  docent ;  eo  quod" 
nec  invisibilis,  ut  Pater,  nec  immensus  sit;  ita  rursum  Justinus, 
Theopbilus ,  Tertullianus.  Quae  quidem  omnia  aliaque  bis  affinia 
satis  ostendunt  Patres  antenicsenos  longissime  abfuisse  a  novitate 
inducta  per  Concilii  Nicaeni  Patres  ,  quae  vel  ex  eo  deprebenditur , 
quod  A^  nonnisi  post  altercationes  plurimas  ipsi ,  ut  refert  Euse- 
bius,  De  vita  Constantini ,  lib.  III,  cap.  13  ,  in  eamdem  demum 
sententiam  convenerint.  Ergo  5°  merito  concludit  Jurieu ,  Arii 
doctrinam  omnium  theologiam  nemine  excepto ,  ante  Niccenam 
Synodum  fuisse, 

231.  Resp.  Neg.  antec.  Ad  1°^,  Dist.  Et  liaec  dixerunt  de  sola 
generatione,  seu  verius  de  sola  Verbi  manifestatione  ad  esctra, 
C071C.;  de  generatione  ad  intra  et  propria  dicta ,  neg.  Ut  vero 
distinctio  intelligatur,  baec  prae  oculis  principia  ex  veterum 
tbeologia  babenda  sunt  :  1°  Existentia  Verbi  coaeterna  Patri ;  2« 
Verbi  ipsius  manifestatio  in  rerum  creatione ,  quae  Verbo  tribui- 
tur  (1) ;  3°  Verbi  ipsius  manifestatio  in  carne ,  cum  scilicet  bomo 
factum  est  et  babitavit  in  nobis.  Primam  aliquando  supponunt, 
cumde  alterutra  vel  de  utraque  posteriori  manifestatione  loquun- 
tur ,  tametsi  utramque  comparare  videntur  quasi  ad  banc  tantum 
contrabant  ipsam  Verbi  existentiam.  Atque  binc  etiam  est  quod  , 
in  alterutra  ex  hisce  manifestationibus  haerentes  ,  Verbum  inter- 
dum  exhibere  videntur  quasi  ita  inexistens ,  ut  neque  a  Patre 
distinguatur. 

232.  Talem  esse  mentem  TertuUiani  patet  ex  iis ,  quae  scribit 


(1)  Rationalislae   rerani  creationem,      esse  aatamant, 
proat  in  Scriptaria   traditar,   mytham 


GAP.    III.    DE    FILIi    DIVINITATE    ET    GONSUBST.  383 

Contra  Praxeam^  ait  enim  cap.  VIII  :  Sermo{se\i  Verbum)  et 
in  Patre  semper ,  sicut  dicit :  Eyo  in  Patre  et  apud  Deum  sem- 
per ,  sicut  scriptum  est  :  Et  sermo  erat  apud  Deum;  et  num- 
quam  separatus  a  PatrSy  aut  alius  a  Patre,  quia  Ego  et  Pater 
unum  sumus.  Quid  ergo  sibi  voluit,  dura  cap.  VJI  dixit  tunc 
^Q^mium  perfecte  Filium,  cum  dixit  Deus  :  Fiat  Jux ,  nisi  tunc  ex- 
terne  manifestum  ?  Athenagorae  praeterea ,  Tatiani ,  Tertulliani , 
Theophili  et  Hippolyti  hanc  fuisse  mentem  explicat  ipse  Hippo- 
lytus,  Contra  hwrcs.  Noeti,  cap.  10  ,  dicens,  quod  ante  mundi 
constitutionem  nihil  erat  prceter  ipsum  ( Deum ) ,  ipse  solus 
multus  eraty  neo  erat  sine  ratione  (tw  Xoy&)),  sine  sapientia ,  sine 
potentiay  sine  consilio;  omnia  erant  in  eo  y  ipse  erat  omnia. 
Quando  voluit  et  quomodo  voluit ,  ostendit  Verbum  suum  tem- 
poribus  apud  eum  definitis ,  per  quod  omnia  fecit,,.  quod  Ver- 
bum  cum  in  se  haberet ,  essetque  mundo  creato  inadspectabile , 
fecit  adspectabile ,  emitte?is  priorem  vocem ,  et  lumen  ex  lumine 
generans  (1).  Adnotat  porro  Georg.  Bullus  ,  sect.  VI,  cap.  9, 
hanc  secundam  nativitatem  metaphoricam  ^  per  operationem 
sciWcel  ad  extra ,  prsedicatam  etiam  ab  Athanasio  aliisque  Patri- 
bus  fuisse ,  qui  tamen  aeternam  naturalemque  Verbi  nativitatem 
propugnabant  (2). 

233.  Ad  2«»,  Dist.  Ratione  originis,  conc;  ratione  naturae , 
neg.  Hoc  sensu  Hippolytus  alium  docet  esse  FiHum  a  Patre,  non 
aliud;  statim  enim  subdit  :  Cum  alium  dico.,  non  duos  Deos 
dico ,  sed  tamquam  lumen  ex  lumine ,  aut  aquam  ex  fonte,  aut 

(1)  Ou^iv  TrAjy»   ctirU  h'   ttCrU  ^e  Gallandi ,  tom.    II,    pag.   4^0,   edit. 

fAc^og  ui  ,   sroAus-    ^i'    ovre  ya^  ec^ioyog  ,  Venet. 

oure  ecro<pos  ,  ovrt  te^uvctrof ,  ovrt  ccfiotl-  (2)  Qaod  qaidem    evincit   tam    ex 

Moros  jjv  TFavrct^e  ^v  iv  uvrS ,  uvrcf  ^e  ipso  anathematisDio    symboli  nicaeni , 

iJnTcTr*?»*  ere  jj3-sAjj<re»,  «otS-*?  «yS-eAija-cv,  epistolae    Imperatoris    Gonstantini  ,  S. 

i^ei%e  rci  Xoyov  ctvrov  Kott^ols   apto-fce-  Zenonis  ,  ac  praecipae  ,  ut  diximas ,  S. 

vots  ^ecp'  uura  f  i"/  ou  rce  Tretvrct  ivoii}-  Athanasii.  Vernm  cavendam  estabha- 

a-ev..,.  rov  Xcyov  i^eav  ev  iuvru,  uofctrov  jas    aactoris   lectione  ,    javenibas  prae- 

T£  ovrot    rS  KrtZ^ofcivv    Koo-/u,at ,    c^ctrov  sertim  ,  qaia  abiqae  fere  odiam  saam 

TTotel  j   TTforifctv    (pmvnv    (pB-fyyofctvoe  ,  in  Ecclesiam  Catholicam  patefacit. 
(pSs    iK  (pairos  ytvvSv.    Bihl.    Patrutn 


384  TRACT.    DE    TRINITATE. 

radium  a  sole  (1).  Eodem  sensu  Tertullianus,  Contra  Praxeam^ 
cap.  W^totam  substantiam  Patri  tribuit,  Filium  autem  portiO" 
nem  Patris  nominat ;  portionis  enim  nomen  pro  derivatione  vel 
emanatione ,  quam  nos  processionem  dicimus ,  usurpat ,  quae 
derivatio  totius  sit  substantiae  in  Filio.  Nec  enim  ignorare  pote- 
rat  vir  doctissimus,  quod  et  rudes  sciunt,  divinam  substantiam 
simplicissimam  esse  et  indivisibilem  ,  ex  qua  portio  nuUa  rescindi 
possit,  sed  quae  aut  tota  communicetur  aut  nuUo  modo  (2). 

234.  Eodem  sensu  intelligendi  sunt  Ignatius ,  Irenjeus ,  Jus- 
tinus  aliique ,  dum  Filium  vocant  Patris  administrum. ,  Patris 
subditum  dicunt,  ejusque  voluntati  servientem,  consilio  ao  VO' 
luntate  Patris  cjenitum;  quia  nempe  Pater  per  ipsum  omnia 
condidit ,  at  quia  non  invite  etsi  necessario ,  summa  tamen  VO' 
iuptate  ipsum  genuit ,  dum  e  contra  creaturaB  sola  ipsius  volun- 
tate  ex  nihilo  prodierunt.  Sic  Justinus  alibi  Filium  secundam  post 
Patrem  potestatem  appellat,  id  est ,  personam ;  aliquando  Patrem 
causam  Filii  dicit,  id  est  principium.  Ceterum  et  ipsi  S.Atha- 
nasius  ,  Orat.  Illcontra  Arianos,  Hieronymus ,  Apolog.  I  Cont, 
Ruffinum,  Augustinus,  Adversus  Maosiminumy  et  Cyriilus  Alex. 
DiaL  III.  de  Trin.  iisdem  vocibus  ssepe  usi  sunt;  quia  scilicet 
totum  quod  habet  Filius ,  accipit  a  Patre ,  et  quia  Patris  ratio  ex- 
cellentiam  quamdam  exprimit ,  qua  major  aliquo  modo  sit  Filio. 

235.  Ad  3"*,  Dist.  Solum  Patrem  invisibilem  et  immensum 
dixerunt ,  ratione  nempe  missionis  ac  derivationis  ad  extra,  quam 
utique  nullam  habuit  Pater ,  concr,  ratione  praestantioris  naturae, 
neg.  Itaque  non  de  derivatione  ad  intra ,  sed  d^e  sola  derivatione 
ad  extra  sermonem  habent  Patres  citati,  et  praesertim  Ter- 
tullianus,  dum  Contra  Praxeam,  cap.  XIV,  dicit :  Patrem  invisir 
bilem  pro  plenitudine  majestatis^  visibilem  vero  Filiumpro  mo- 
dulo  derivationis;  quod  solis  similitudine  expiicat,  quem  nobis 
intueri  non  licet ,  radium  autem  ejus  toleramus  oculis  pro  tem» 
peratura  portionis  ,  quce  in  terram  inde  porrigitur.  Scilicet  qui- 

(1)  "ETipov   ^i  Xiym    06    ^uo   Qiovs  (2)  Ballas   loc.   cit.   cap.    10,   fase 

^iy*»  »^^'  *V   (^as   U    (puTos  i  ^  cii     exponit  mentem  Tertulliani,   sed  me- 
y^»p  Uvvtyns ,  n  tfV  ««T<r«  ivl  ;»A»'«w.      1»««  Maran,  lib.  iv,  cap.  11  et  i-i. 


CAP.    III.    DE    FILII     DIVmiTATE    ET    COKSUBST.  385 

dam  veteres  Patres  in  ea  fuerunt  sententia ,  quod  Deus^  cum  lo- 
queretur  prophetis  et  patriarchis ,  Fihum  suum  miserit  in  ea 
humana  fip^ura,  quam  assumpturus  erat  in  incarnatione.  Ceterum 
privata  hific  fuit  veterum  illorum  opinio.  Augustinus  ahique  Pa- 
tres  apud  Petavium,  De  Trin.Yxh,  VIII,  cap.  H,  modo  Patrem, 
modoFihum,  modo  Spiritum  Sanctum,  modo  Trinitatem  totam 
visam  a  prophetis  in  symholis  ac  schematibus  docent.  Certe  in- 
visibilem  et  immensum  etiam  Fihum  dixerunt  veteres,  qui  ne 
animo  quidem  comprehendi possit [l).\xl  ait  auctor  antiquissimus 
Epistolce  ad  Diognetum ,  inter  opera  S.  Justini  (2) ;  superins 
protuhmus  S.  Irenaei  in  hanc  sententiam  testimonium. 

236.  Ad  4^,  Dist,  Ex  parte  Eusebianorum  vel  Arii  fautorum, 
co/2C.;exparteCathohcorum ,  neg,  Inea  siquidem  Synodo  Ario  fa- 
vebant  Eusebius  Nicomediensis,  Theognis  NicaeaB,  Maris  Chalcedo- 
nis,  Theonas  Marmaric*  et  Secundinus  Ptolemaidis  Episcopi,  viri 
subdoh,  eloquentes,  acuti,  qui  subtihtatibus  suis  turbare  simph- 
ciores  ac  minus  eruditos  poterant;  subdit  tamen  Eusebius,  Devita 
Constantini,  lib.  III  cap.  XIV  :  Unius  fidei  consonantinm  apud 
omnes  obtinuisse  (3). 

237.  Ad  5™,  Neg,  Pessimam  enim  ac  falsam  ejusmodi  Jurieu 
consequentiam  prorsus  evertit  S.  Athaiiasius ,  dum  in  opere  de 
Synodi  Nicaenae  decretis ,  pag.  233,  sic  Arianos  alloquebatur  : 
En  igitur  nos  quidem.  demonstravimus  istiusmodi  sententiam 
(de  Fihi  cum  Patre  consubstantialitate)  a  Patribus  ad  Patres  qnasi 
per  manus  esse  traditam.  Vos  autem^  6  novi  Judcei  et  CaiphcB 
discipuU,  quos  demum  assertionum  vestrarum  Paires  ostendere 
valetis?  Ne  iinum  quidem  ea^ prudentibus  et  cordatis  nominare 
potestls;  cuncti  vos  aversantur  ^  proster  unum  diabolum  ^  qui 
solus  hujus  definitionis  vobis  auctor  fuit  (4). 

(1)  Tc»  Aoyov  ,Toy  uyioi ,  kiu  utt^o-  TrxTeftus  ^tu^tj2f]Kiveit  ryjV  roieivTtjy  ^ief 
vcfjTof,  Ferbum  sanctum  acincompre-  voUv  ecTrohiKyvofter  vfcelf  ^^ ,  a  yiot 
hensibile,  'Uv^uiot ,  kui  KAiecfpec  f^ec^tJTett  ,    tIvois 

(2)  Hanc  aacforem  plures  erudili  ufo.  ptjfctiTm  vfcaf  t^^Ti  hl^ett  TrxTt' 
ipso  JqsUdo  anteriorem  aelate  censent.  ^ecs ;  uXX'   ov^ivec    rSv    (p^ovifcm  ,    Kett 

(3)  'Ofcoytafcovecs  Keci  ofco^o^ovg  «Vi  To(pSv  uv  u-xotTf  TrecvTts  yccp  vfcSff 
ufC(pta-fitjTovfcii>ots  ec^UTtt,  ecTfoff-Tpicpoyrett ,   ttX^v  fccvov    rov  hetfie- 

(4)  *I^<3w    t^fAiis    fcit    U   -xtcripm    tis  XoV  ftovos  yeip  vfclv    olros  rns  Toittvrtts 

T.  II.  25 


386  TRACT.     DE     TRINITATE. 

238.  Inst.  quarto.  1°  si  ita  est ,  qui  igitur  est  factum  ,  ut\ 
ariana  doctrina  totum  ferme  orbem  pervaserit?  Cur  2°  in  Bap- 
tismi  administratione  nulla  fiebat  expressa  divinitatis  Filii  et  Spi- 
ritus  Sancti  mentio ,  ut  patet  ex  compendiosa  fidei  professione , 
quam  baptizandus  emittere  debet  :  Credo  in  Deum  Patrem  ^  Fi- 
liiim  etSpiritum  Sanctum  ?  Cur  3°  denique  ejusdem  harum  per- 
sonarum  divinitatis  nulla  mentio  occurrit  in  symboli  expositionibus 
apud  Irenaeum  et  Tertullianum  ? 

239.  Resp.  ad  1™,  Neg,  factum,  quod  falso  supponitur; 
1°  Ariani  proprie  dicti  semper  pauci  fuerunt  ^  2®  ut  se  tegerent , 
formulas  suas  catholicae  fidei  conformes ,  saltem  in  cortice  litte- 
rse  ,  ediderunt ;  3°  populi  aheni  semper  ab  hac  impietate  fuerunt; 
4«  fraudibus  interdum ,  ut  mos  est  haereticorum  hominum,  vene*i* 
num  ac  subdole  propinare,  interdum  vi  et  aperta  violentia  inge^ 
rere  Ariani  moliti  sunt ;  5»  fides  nicaena ,  magno  plausu  ad  omni- 
bus  Catholicis  Ecclesiis  excepta ,  triumphum  cecinit. 

240.  Ad  2^%  Neg.  pariter ,  quod  nimia  confidentia  Episcopius 
obtrudit,  Superius  ex  Celso  rationem  ostendimus,  qua  catechu-* 
meni  instruerentur.  Confirmatur  responsio  ex  fidei  professione 
emissa  ab  Eunucho  reginae  Candacis  ,  antequam  ab  Baptismum 
admitteretur ,  dicentis  :  Credo  Filium  Dei  esse  Jesum  Christum, 
Vix  in  tantulo  verborum  circuitu,  quem  nobis  objicit  Episcopius  ^*^ 
clarius  Fihi  et  Spiritus  Sancti  divinitas  exprimi  potuit ,  accedente 
preesertim  hujus  formulse  expositione. 

241.  Ad  3°» ,  Nullam  reperiri,  ut  ait  Episcopius ,  apud  Ter- 
tullianum  et  Trenaeum  divinitatis  Christi  mentionem ,  tam  aperte 
falsum  est,  ut  plane  nesciam,  inquit  Bullus  ,  quo  judicio ,  qua  fide 
quave  conscientia  illud  tam  fidenter  afliirmare  potuerit.  Sed  ita 
est :  nisi  hajretici  et  increduli  mentiantur,  nihil  proficiunt.  Plura 
exempla  dedimus. 

242.  Obj.  secundo.  Saltem  Nicoena  Synodus  vocem  consecravit 
obscuram  et  ambiguam.  1°  Vox  enim  o^osyaw;  sponte  sua  non  ad 
unitatem  numericam ,  sed  specificam  refertur.  Aristoteles  vocat 
sleilas  bijtjoouataq  ;  homines  bixoouGtoi  sunt ,  quia  ad  eamdem  speciem 
periinentes  substantiae.  Quare  2°  merito  hanc  voceni  proscripse- 

aTroTTUTiue  ^etrijf  ,  x.  t.  A.   num.  2^  ,  edit.    Manr. 


GAP.    111.     DE    FlLIl    DIVirriTATE    ET    COWSUBST. 


387 


rat,  longeante  Nicaenum  Concilium,  Synodus  Antiochena  ,  contra 
Paulura  Samosatenura  anno  269  vel  270  congregata.  Dicendum 
propterea  3^  Patres  Nicaenos  fuisse  tritheisrai  labe  infectos,  ut 
Patres  alii  non  pauci  per  ea  tempora.  Ergo  (1). 

243.  Resp.  ad  1"^,  Neg.  in  sensu,  quo  a  Nicaena  Synodo  usurpata 
fuit.  Nara  adeo  explorata  res  erat ,  per  vocera  consubstantialem 
Patres  Nicaenos  intellexisse  unitatera  numericara ,  ut  nullura  la- 
pidera  non  raoverint  Ariani  eorumque  fautores ,  ut  illos  ab  hac 
voce  consecranda  dimoverent ;  sed  frustra ,  quia  Patres  depre- 
henderunt  aptissimam  banc  vocem  esse  ad  omnes  versutias  et 
fraudes  Eusebianorura  praecavendas.  Post  Nicaenara  Synodum  ni- 
hil  intentatura  ilii  baeretici  rebquerunt  ad  illara  forraulam  suppri- 
mendam  aiiaraque  ipsis  minus  incommodara  substituendam  , 
ut  patel  ex  tot  formuiis  ab  ipsis  editis  ,  atque  ex  ipso  Concilio 
Arirainensi.  Catbolicos  per  conteraptura  homousianos  vocabant. 
Porro  de  voce  obscura  et  ambigua  vaferrirai  iiaeretici  adeo  solii- 
oiti  minime  fuissent. 


(1)  Ita  Clericas  in  Epist.  crit.  iii , 

pag.  91.  Qui  exinde  infert  Patres  Nicae- 

Dos  fuisse  trilheistas  :  Credehanteniin., 

inquit  (in  notis  ad  illud  Joannis  :  E^ 

hi  tres  unum  sunt )  ,  substantiw  uni- 

tatem ,   non    numeri    singularitatem , 

ut   loquitur    Tertullianus  ,    hoc    est  , 

unicam  esse  specie  substantiam  Patris 

et  Filii  et  Spiritus  Sancti ,  sed  numero 

triplicem ;  et  vades   tam  iniqai  judicii 

dat  Petavium ,  CurceliiBam  ,  Cudwor- 

thum,   etc.    £adem    repetit    pluribus 

locis,   praesertim  tom.    iii  ,    Biblioth. 

p    607  ;  tom.  X ,  pag.  29 ,  3o  ,  4^4  ? 

elc,  Qnem  imitatus  Gibbon  in   Hist^ 

casus  Imperii  Rom.^  loquens  de  voce 

homousionj  spectat  eam  tamquam  vo- 

cabulum  mysteriosum  ,  quod  unusquis- 

'  que  ad  suam  exprimendam  opinionem 

poterat  contorquere  ;  et  ideo  ,  inquit  , 

illud  admisit  major  pars  Episcoporum 


qui  concilio  Nicaeno  interfuerunt ,  quo- 
rum  nonnulli  Trinitatem  nominalem 
tantum  admittere  visi  sunt ,  alii  vero,  in- 
ter  quos  doctissimos  Gregorius  Nazianze- 
nus,  et  intrepidus  Athanasius  Tritheismo 
favebant ,  etc.  Vid.  cap.  ii  ,  pag.  22, 
tom.  iii,  edit.  Londin.  1823.  At  1°  ini- 
que  prorsus  Ciericus  el  CurcellaeosPe- 
taviura  inter  patrocinalores  suos  recen- 
sent ,  quo  (ut  loquitur  Maran.  lib.  iv, 
cap.  29,  n.  I  ),nemo  melius  unitatem 
essentice  fiumericani  ex  grcecis  latinis- 
que  Patribus  demonstravit.  Sane  Pe- 
tavius,  De  Trin.,  lib.  iv  ,  cap.  i3  , 
nnicam  esse  numericam  essentiam  in 
tribus  personis  ex  doctrina  Patrum 
quinqueargumentis  invicte  demonstra- 
vit.  Haec  apud  Petavium  Clericus  legere 
debuit ,  praesertim  cum  ipse  sub  emen- 
tito  nomine  Thomse  Alethini  notolas 
apposuerit    Petaviano    operi    editionis 

25. 


388 


TRACT.    DE    TRINITATE. 


244.  Ad  2*"  ,  Necj.  Exploratum  jam  est  apud  melioris  notae 
criticos ,  supposititiani  esse  illam  Synodi  Antiochenae  damnatio- 
nem  vocis  b^jioouGtaq ;  quod  patet  1»  ex  eo  quod  nonnisi  post  90 
annos  a  celebratione  illius  Synodi  a  Semiarianis  in  Concilio  An- 
cyrano  anno  358  mentio    hujus    damnationis  facta  fuit;  2^  ex 


Anlverpiensis,  qaaB  revera  Amstelodami 
excusa  est  anno  1700,  et  ad  loc.  cit. 
not.  26,  jujtta  praeconceptam  suam  sen- 
tentiam  scripserit  :  Ut  hodierno  more 
responderemus  ,  unam  rationem  uni- 
tatis  diceremus  singularitatem  unius 
numero  essenticB  ;  qua  posita ,  cetercB 
memoratu  dignce  non  sunt.  Sed  aliter 
olim  philosophabantur.  Sed  maluit  Cur- 
cellaeum  sequi ,  qui  in  Appendice  ad 
suam  dissertionem  accisum  et  detrun- 
catum  Petavii  locum  descripsit.  Curcel- 
laeum  et  Clericum  irailatus  est  Faydit 
in  y4pol.  system.  SS.PP.])a^.Sg.  Nnm 
melius  qaidquam  expectes  ab  iis  ,  quos 
neque  iides  neque  conscienlia  urget? 
2  Quod  altinetad  Irilheismum  Palrum 
juxla  Gibboniam  aliosque  ejusdem  fa- 
rinae  homines  ,  qui  accusan^  potissimum 
de  hoc  errore  S.  Athanasium  ,  ceteris 
praetermissis,  satis  nobis  sit  iis  opponere 
alium  heroem  ,  cujus  auctoritatem  ipsi 
recusare  non  possunt.Wegscheider  enim 
§89,  in  not.  a,  sic  fidenler  scribit  : 
Vooabulum  0^006 <rios  «  Patribus  Ni- 
ccenis  non  eodem ,  quo  postea  ad  nor- 
mam  doctrinw  orthodoxw  definitum  est, 
sensu ,  hoc  est ,  de  identitate  naturoe  et 
substanticB  dictum  fuisse ,  negari  ne- 
quit  (  Miremur  intrepidi  judicis  defi- 
nitivam  sententiam).  Patres  Nicoeni  hac 
voce  potius  substantiam  divincB  om- 
nino  cfzoyiv^  unitatem  quamdam  spe- 
cificam  ,  arctissimam  quidem  el  per- 
feclissimam ,  cujusmodi  in  nullis  aliis 


ejusdem  speciei  naturis  deprehenditur  ^ 
significasse  videntur  ,  ita  ut  Patri 
et  Filio  singulas  virtutes  divinas  , 
velut  cBternitatem  ,  immutabilitatem , 
eodem  sensu  attribuerent ,  hoc  tantum 
inter  Patrem  Filiumque  discrimen  sta- 
tuentes  ,  ut  ille  uyivvtjros  sit  ,  hic  e« 
W  (puTtetfTou  Tcurfo^  ab  CBtemo  genitus, 
Athanasius  autem  postea  huic  voca- 
bulo  ,  a  Synodo  Niccsna  non  accuratius 
definito,  suam  ipsius  de  Filio ,  rS  Xcytv  y 
scilicet  sapientia  Dei  ab  cBterno  sub- 
sistente ,  sententiam  substruxit ,  qua  et 
ipse  unitatem  Patris  et  Filii  numericam 

ivoTfjret  Kut    rcivrcryjret  r^s    ovtius  rpt- 

et^ec  Iv  jxovei^t  unitatcm  et  identitatem 
naturae,  Trinitatem  in  unitate),  non 
ternionem  quemdam ,  sed  trinunitatem, 
ab  Augustino  demum  strictius  finita 
indicabat...  Qua  trinunitate  accepta  , 
e/uoovTtov  {  consubstantialitatis  )  notio 
ad  doctrinam  orthodoxam  accommo- 
date  sic  constituitur  ,  ut  tres  esse  per- 
sonas  uvroSiovs  inuna  eademque  essen- 
tiaet  divina  solo  charactere  hypostatico 
a  se  invicem  distinguendas.  Juxta  Cle- 
ricum  ,  Curcellaeum  ,  Gibbon  ,  etc. 
Athanasius  fuit  coriphaeus  tritheistarum; 
jaxta  Wegscheider  ,  Fuchs,  Miinscher, 
seu  rationalislas  ,  idem  Athanasius  fuit 
auctor  unitatis  numericae!  Sed  cfr.  ipse 
Athanasius  in  libro  De  decret.  Nic, 
Syn.  n.  19  et  20,  el  apparebit  quanta 
sit  impioram  omnium  impudentia. 


CAP.    IV.    DE    DIVINITATE    SPIRITTIS    SAWGTI.  38^ 

silentio  Arianorum  ,  quos  profecto  illa  damnatio,  si  extitisset, 
non  potuisset  latere;  3<^  ex  silentio  eruditissiaii  Eusebii  Caesarien- 
sis ,  addictissimi  Arianis,  et  cui  semper  illa  vox  displicuit;  qui  non 
solum  tacet  de  praetensa  illa  damnatione ,  sed  ultro  fatetur  vocem 
illam  ab  antiquis  Patribus  fuisse  usurpatam ,  quemque  constat  ei- 
dem  in  Conc.  Nicaeno  subscripsisse ;  4«  ex  eo  quod  S.  Athanasius  , 
Hilarius  ,  Basilius ,  decepti  in  hoc  facto  a  Semiarianis,  fatentur  se 
acta  illius  Synodi  non  vidisse  (1) ;  5°  ex  accusatione  data  Dionysio 
Alex.  apud  Dionysium  Rom.  Pont.  quod  Filium  rem  creatam  nec 
Patri  consubstantialem  ^  b^oouatov  diceret;  6«  ex  apologia  S.Pam- 
phili  pro  Origene  paucis  annis  post  iilud  derectum  exarata  ,  in 
qua  ostendi  Filium  consubstantiaJem  Patri ;  7®  ex  eo  quod  in 
damnatione  Pauli  Samosateni  saepius  eadem  voce  utitur  eadem 
Synodus  (2). 

245.  Ad  3™  Resp.  hanc  non  esse  nisi  infamem  calumniam  pro- 
latam  in  illos  sanctissimos  Patres  a  nostris  Unitariis,  quibus  Patres 
Nicoeni  nimis  odiosi  sunt  et  invisi.  Quod  veteres  Ariani  ne  sus- 
picati  quidem  sunt,  id  nunc  rationalistae ,  quibus  in  asserendo 
perfricta  frons  est ,  pro  certo  ac  indubitato  habent  (3). 

CAPUT  IV. 

DE    DIVIWITATE    SPIRITUS    SANCTI. 

246.  Divinitatem  Spiritus  Sancti  praeter  obscuros  nonnuUos  hoe- 
reticos ,  quorum  meminit  S.  Ignatius  in  Epist.  ad  Trallianos ,  di- 
recteimpugnarunt  Macedoniani^  sic  dicti  ab  auctore  sectae  Macedo- 
nio  ariano,  sub  Imperatore  Constantio  antistite  constantinopoHtano 
inlruso.  Hic  docuit  Spiritum  Sanctum  creaturam  esse  ,  ac  proinde 

(1)  Cfr.  Maran  ,  lib.  iv,  c.  29  ,  §2.  page  211. 

(2)  Cfr.  Maran ,  Dissertat.  sur  les  (3)  Cfr.  Maran ,  lib.  iv,  cap.  3o,  ubi 
*eww-amw«,  Paris  1^22,  nec  non/^aw.  usque  ad  evidentiam  ex  publicis  et  no- 
de  voce  Homousion ,  aucl.  P.  Liberato  toriis  factis  evincit,  numeralem  essentia; 
Fassonio,  congr.  cho],  piarum  ,  Romae  unitatera  a  Patribus  Nicaenis  et  snbse- 
1753,  quara  sao  Thesauro  TheO'  quentibns  propugnatam  fuisse. 
logico  inseruit   P.  Zaccaria ,  vol.    ur , 


390  TRAGT.     DE    TRIKITATE.  ^ 

natura  et  dignitate  Deo  longe  inferiorem.  A  pluribus  Synodis, 
tunc  temporis  celebratis ,  proscriptus  ejusmodi  error  statim 
fuit,  ac  prsesertim  in  oecumenica  Constantinopolitana  1%  anno381. 

247.  Sociniani  ulterius  progressi,  inficiati  sunt  Spiritum  Sanc- 
tum  personam  esse  subsistentem ;  sed  contendunt  eo  nomine  non 
designari  nisi  Dei  virtutem  seu  vim  et  efficaciam. 

248.  Rationalistae  eamdem  instaurarunt  impietatem,  ac  nus- 
quam  in  Scripturis  hypostaseos  verae  notionem  Spiritui  Sancto 
tribui  contendunt  (1). 

249.  Hi  omnes  in  Spiritum  S.  blaspbemi ,  reique  propterea 
ceterni  delictt,  communi  Pneumatomachorum  nomine  censentur. 
Quibus  armis  dogma  SS.  Trinitatis  ac  divinitatis  Verbi  propugna-r 
vimus,  iisdem  Spiritus  Sancti  divinitatem  adversus  eos  defendere^ 
nunc  aggredimur.  Quum  vero  illa  argumenta,  quae  ex  SS.  Litteris 
et  universa  traditione  promemus ,  non  modo  Spiritum  Sanctum 
vere  proprieque  Deumesse  evincant,  sed  et  peculiarem  bypostasin 
seu  personam  subsistentem ,  binc  postremum  istud  instar  corol-^ 
larii,  prout  nempe  praestitimus  de  Verbo  agentes,  ex  as^erta  ip-» 
sius  divinitatis  veritate  deducemus.  Sit  itaque  : 

PROPOSITiO  I. 

Spiritus  Sanctus   vere  ac  proprie   Deus  est,  ut  in  primis  ex 

Scripturis  constat. 

250.  Est  bagc  propositio  de  fide ,  prout  ex  omnibus  fidei  nostrae 
professionibus  ac  symbolis  patefit. 

251.  Sic  vero  ejus  veritatem  ostendimus  ex  Sacris  Litteris  : 
Scripturae  Spiritui  Sancto  Dei  nomen  tribuunt  ac  divinas  proprie- 
lates  et  operationes ;  ergo  ex  Scripturis  Spiritus  Sanctus  vere  ac 
proprie  Deus  est. 

(1)  Henke  ,  lib.  i,  pag.  104  et  seq.;  ligio  tanquam  scientia  ,   Jenae  1797  ^ 

Ammon ,  Bibl.  Theol.  pag.  252  et  seq.;  p.  517  et  seqq.;  Loffler  zu  Souverain 

Ei  ,  Summa  Theol.  Christ.  p.  92    et  ueber    den    Platonismus,    etc.  ,    seu  , 

seq.    Sclimid ,    Die    Christl.    Religion  Loffler  ad  Souverain ,   de  platonismo 

als   Wissenschaft ,  seu   Christiana  re-  Ecclesia  Patrum,  pag.   426  et  seqq. 


CAP.     IV-    DE    DIVIWITATE    SPIRITUS    SANCTI.  391 

"  252.  Ac  primo  quidem  Dei  nomen  et  appellationem  Spiritui 
Sancto  tribuunt  Actus  apost.  V ,  3 ,,  4.  Sic  enim  Petrus  Ana- 
niarn  objurgat :  Cur  tentavit  sata?ias  cor  tuum,  mentiri  te  Spi- 
rituiSancto?...  Non  es  mentitus  homtnibus ^  sed  Deo.  Ille  enim, 
cui  mentitus  est  Ananias ,  Deus  dicitur;  atqui  hic  est  Spiritus 
Sanctus;  ergo  Spiritus  Sanctus  Deus  vocatur.  Rursum  Heb.  III,  7, 
ait  Apostolus  :  Quapropter  sicut  dicit  Spiritus  S.  :  Jlodie  si  vo- 
cetn  ejus  audieritis;  hunc  autem  Spiritum  S.  versu  12  Deum 
vocat ,  dicens  :  Videte  fratres ,  ne  forte  sit  in  dliquo  vestrmn  cor 
malunv  incredulitatis ,  discedendi  a  Deo  vivo.  Ex  quibus  idem 
exsurgitargumentum.  Quodpariterconficiturex  Is.  VI ,  9  ,  ubi  Do- 
minus  Deus  Sabaoth  locutus  esse  dicitur  :  Audite  audientes  etno- 
lite  intelligere.  Atquehaec  verba  tanquam  prolata  a  Spiritu  Sancto 
refert  Apostolus,  Act.  ult.,  25,  dicens  :  Quia  bene  Spiritus  Sanc- 
tus  locutus  est per Isaiam,.,  dicens  :vade  ad populum istum^ etc, 
Ergo  ex  Apostolo  idem  est  Dominus  Sabaoth  ac  Spiritus  Sanctus. 
Idem  praeterea  Apostolus  I  Cor.  III,  16,  fideles  templum  Dei  to- 
cat  :  Nescitis ,  quia  templum  Dei  estis  y  et  Spiritus  Dei  habitat 
in  vobis;  ac  postea  ( Ibid.  VI  ,  19 )  eosdem  Spiritus  Sancti  templum 
esse  confirmat,  dicens  :  ^n  nescitis  y  quoniam  membra  vestra 
templum  sunt  Spiritus  Sanctif  Deum  propterea  Spiritum  Sanc- 
tum  expresse  nominat  hic  et  ahbi  passim. 

253.  2o  Necsolum  nomen  ,  sed  et  proprietates  ,  quae  uni  Deo 
competunt,  passim  Scripturae  Spiritui  Sancto  tribuunt.  Cujusmodi 
sunt  omniscientia ,  I  Cor.  II,  10  et  seqq.  :  Spiritus  omnia  scru- 
tatur y  etiam  profunda  Dei...  quce  Dei  sunt ,  nemo  cognovity  nisi 
Spiritus  Dei ;  et  Joan.  XVI,  13  :  Cum  venerit  ille  Spiritus 
veritatis ,  docebit  vos  omnem  veritatem;  item  omniprcesentia , 
Sap.  1,7:  Spiritus  Domini  replevit  orbem  terrarum;  et  Psal. 
CXXXVIII,  7  :  Quo  ibo  a  Spiritu  tuo y  et  quo  afacie  tua  fugiaml 
Omnipotentia ,  Psal.  XXXII,  6  :  Verbo  Domini  coeli  firmati  sunt 
et  Spiritu  oris  ejus  omnis  virtus  eorum ;  ac  Luc.  1 ,  35 ,  Virtus 
Altissimi  dicitur  ,  nec  non  vivificandi  vim ,  Rom.  VIII ,  11  ,  Apos- 
tolus  ei  tribuit,  scribens  ;  Spiritus  ejus  ^  qui  suscitavit  Jesum 
a  mortuis  habitat  in  vobis. . .  vivificabitet  mortalia  corpora  vestra. 

254.  3«  Scripturae  Spiritui  Sancto  tribuunt  praeterea  operatio- 


392 


TRACT.     DE     TRiniTATE. 


nem  et  efficientiain  divinarn.  Talis  est  impiratio  prophetarum 
1  Pel.  1,11,  qui  futura  de  Christo  praenunciarunt,  prout  signifi- 
cavit  in  eis  Spiritus  Christi;  ac  rursum  II  Pet.  1 ,  21  :  Spirifu 
Sancto  inspirante  locuti  sunt  sancti  Dei  homines;  Ci^eatio  et  re- 
rum  conservatio,  Psal.  CIII,  30 :  Emittes  Spiritum  tuum,  et  crea- 
buntur  et  renovabis  faciem  terrce;  Operatio  miraculorum,  Matth. 
XII ,  28  :  In  Spiritu  Dei  ejicio  doimones ,  et  I  Cor.  XII ,  4 ; 
Opera  gratice ,  cujusmodi  sunt  Christi  conceptio ,  Luc.  I,  35; 
Unctio  et  missioy  Is.  LXI .,  1 ;  Peccatormmremissioitl  regeneratio , 
I  Cor.  VI,  11  :  Regimen  Ecclesice,  Act.  XIII,  2;  Collatio  donorum, 
I  Cor.  XII ,  4 :  Divisiones  gratiarum  sunt  ^  idem  autem  Spiritus. 
Divisiones  ministrationum  sunt,  idem  vero  Dominus;  et  divi" 
siones  operationum  sunt,  idem  vero  Deus  ^  qui  operatur  omnia 
in  omnibus;  Sanctificatio,  lIThess.  11, 12,  et  I  Pet.  I,  2;  Diffusio 
charitatis;  Rom.  V,  5;  Ressurrectio  mortuorum ,  Rom.  VIII,  11. 

255.  4o  Idem  cultus  et  honor  tribuitur  Spiritui  Sancto  qui  Pa- 
tri  et  Filio;  ut  patet  ex  forma  baptismi ,  de  qua  superius  dixi- 
mus;  et  rursum  II  Cor.  XIII,  13,  sic  Apostolus  tres  personas 
conjungit  dicens  :  Gratia  D,  N,  J.  C.  et  charitas  Dei  et  commu^ 
nicatio  Sancti  Spiritus  sit  cum  omnibus  vobis. 

256.  5°  Ita  Spiritus  S.  FiUo  comparatur,  ut  dicatur  (Joan» 
XIV,  16)  alius  paraclitus,  per  comparationem  ad  Christum ; 
eadem  origo  divina  ipsi  adscribitur  ,  ibid.  XVI ,  26  ,  vocante  eum 
Christo  Spiritum  veritatis  ^  qui  a  Patre  procedit ;  eadem  ratione 
ac  de  Fiho  dicitur ,  quod  exierit  a  Deo. 

257.  Ex  quibus  omnibus  sic  instruimus  argumentuai  :  Ille  vere 
et  proprie  Deus  dicendus  est ,  cui  Dei  appellatio  ,  divina  attributa, 
divinae  operationes ,  divinus  cultus  ,  honor  et  dignitas ,  divina 
demum  processio  et  origo  tribuuntur;  atqui  ex  dictis  talis  estSpi- 
ritus  Sanctus  juxta  Scripturas ;  ergo. 

258.  Rursum  :  Ille  non  sola  vis  ,  attributum  et  efficientia ,  sed 
vera  hypostasis  seu  persona  subsistens  dicendus  est ,  qui  perhi- 
betur  vivens  et  operans  eadem  ratione  ac  illge  personae  quibus 
comparatur;  quique  mitti  dicitur,  et  alius  dicitur ,  et  procedere 
dicitur,  perinde  ac  Filius  Dei  ,  qui  certe  est  persona  subsistens; 
atqui  ex  deraonstratis  talis  est  Spiritus  Sanctus;  ergo  Spiritus 
Sanctus  et  Deus  et  divina  peculiaris  subsistens  persona  est. 


CAP.    IV.    BE    DIVINITATE    SPIRITUS    SANCTI.  393 

^  .  ,  DIFFICULTATES. 

*  259.  Obj.  prima.  V  Nusquam  substantia  quaedam  corporea, 
scilicet  materialis^  hujus  Spiritusdivini  commemoratur ;  2°  neque 
modus ,  quo  procedat  a  !)eo ,  ostenditur.  Quod  si  3°  prsedicata 
divina  Spiritui  Sancto  tribuuntur ,  recte  id  fit ,  quatenus  vel  ipse 
Deus  hoc  Spiritus  Sancti  nomine  significatur  ( Joan.  IV,  24  et 
seqq.  1  Cor.  III ,  16 ;  XII ,  6-11 ),  vel  4°  vis  quaedam  Dei  in  ani- 
mis  hominum  efficax ,  quae  pro  rudioris  aevi  ingenio  ac  dicendi 
genere  tanquam  peculiaris  natura  a  Deo  procedens  cogitatur , 
ideoque  proprietatibus  divinis  potest  ornari.  Attamen  5«  in  ipsis 
libris  sacris  nec  veree  hypostaseos  nec  processus  a  Filio  notio  satis 
perspicue  declaratur.  Ergo  (1). 

260.  Resp.  ac  1"™,  Dist.  Id  est,  subsistens ,  neg.;  alio  sensu, 
coTio.  Toties  enim  in  Scripturis  substantia  proprie  dicta  et  subsis- 
tens  Spiritus  Sanctus  praedicatur  ,  quoties  Deus  dicitur  vivens  et 
operans,  et  distinguitur  expresse  a  persona  Patris  et  Filii ;  quod  fit, 
ubi  a  Patre  procedere  dicitur  ac  mitti .,  item  accipere  de  eo  quod 
est  Filii,  ut  Joan. %\l.  15,  et  inferius  expendemus,  item  ubi  mit- 
titur  a  Fiho,  ibid.  XV,  26.  Tum  Luc.  III,  22  :  Et  descendit  Spiri- 
tus  S.  corporali  specie  sicut  columba  in  ipsum  (Christum),  et  vocc 
de  coolo  facta  est  :  Tu  es  Filius  meiis  dilectus ,  quibus  verbis  tres 
personae  subsistentes  et  distinctae  commemorantur.  Quod  pariter 
constat  ex  I  Joan.  V,  7,  juxta  superius  demonstrata  cap.  II ,  prop. 
II,  pag.  294  (2).  Falsum  igitur  est,  quod  assumunt  adversarii. 

(1)  Wegsch.  §  86.  mina  et  tonitrua  annumerabant  signis 

(2)  Utspecimensumantlectoresexe-  prmentm  Dei   et  prodigiis    divinitus 

geseos  neolericorum  biblicorum  protes-  f^^^^^  '  Q^orum  significationem  ex  re- 

tanlium  ,  placet  hic  subjiccre  ,  qu*  in  ^^^  circumstantiis  dijudicabant.  Vid. 

cap.   3,    S.    Matth.  V.  ,7,  adnotavit  ^/^' ^"^ '  ^^  \17' '  f  '  r.^',Omd. 

r  T>  ..„       ,  .„         ,         r-  Fastorum  iv  ,    834  ;    Vtrqil.    jEneid. 

Oeor^.  nosenmullerad  illa  verba  ;  £t  ^^-     rr     .^        ...        , 

^  ,  II ,    09d.   lonitru  igitur   Joanm    erat 

ecce    vox   e   coelo ,    elc.    nlH*      /IH  publica  declaratio  Dei  Jesum  esse  Mes- 

"^    ■  siam....  Sed  illa  filia  vocis  (  vox  de 

s^pe,  inquit,  est   tonitru  ,  Ps.  xxix ,  ccelo  ^)^;,,;  U  rSv   oJpuvSf)  plerumque 

'S  et  seqq.;  xvm ,   U ,  et  sic  (pm^  le-  nihil  aliud  fuit    quam  vox  aut    echo 

gitur  etiam  Apocal.  yi  ,  1.  Hebrcei  au-  temere  aliunde    auribus  illapsa  ,    ex 

tem  cBque  ac   GroBci    et    Romani  ful-  qua  ,    divina    ei    origine    adscripta  , 


394 


TRACT.    DE    TRINITATE. 


261.  Ad  2^,  Trans.  et  neg.  cons.  Ex  eo  enim,  quod  modus 
alicujus  rei  expresse  non  tradatur ,  concludi  nequit  non  existere 
rem  ipsam.  Modum  ignoramus  ,  quo  anima  agat  in  corpus ,  et  vi- 
cissim;  ergo  non  existit  anima?  digna  rationalistarum  dialecticae 
consecutio. 

262.  Ad  3™,  Dist.  Ratione  naturae,  conc.;  ratione  personae,  qua- 
tenus  scilicet  Pater  antonomastice  Spiritus  vel  Spiritus  Sanctus 
dicatur ,  neg,  Nuspiam  enim  Pater ,  prout  persona  peculiaris  est 
a  reliquis  distincta  ,  Spiritus  ,  multo  minus  Spiritus  Sanctus  voca- 
tur.  Primus  autem  locus  (Joan.  IV,  24),  qui  nobis  objicitur :  Spiri^ 
tus  est  Deus ,  refertur,  ut  patet,  ad  divinam  naturam  in  con- 
creto;  reliqua  autem  duo  de  Spiritu  Sancto  sunt,  qui  Deus 
dicitur  et  donorum  auctor  et  distributor.  Dicitur  enim  idem  Deus, 
tdem  Sptritus  ,  dividens  prout  vult. 

263.  Ad  4°^,  Dist.  antec.  Spiritu  S.  immissa  seu  producta, 
conc.  ;  exclusa  Spiritus  Sancti  persona  ,  neg.  Spiritus  Sancti 
persona  cum  ipsius  operationibus  ac  donis  seu  effectibus  confundi 
nequit ,  prout  Unitarii  et  rationalistae  passim  faciunt.  Falsum 
praeterea  est  a  rudioris  aevi  ingenio  (nondum  a  rationalistis  ex- 
culto)  tanquam  peculiarem  naturam  (Catholici  dicunt  personam) 
procedentem  a  Deo  excogitatam  esse ;  sed  a  Christo  ipso ,  ut  vi- 
dimus ,  et  sacris  scriptoribus  originem  habet  dogma  istud. 

264.  Ad  5"» ,  Neg.  Contrarium  enim  ostendimus ,  et  clarius 
adhuc  fiet  ex  iis,  quae  adversus  Graecos  disseremus. 

265.  Inst.  primo.  Spiritus  Sancti  in  columbae  specie  apparitio- 
nem  non  esse  nisi  mythum  inde  patet ,  quod  1°  fieri  nullo  modo 
possit,  ut  natura  infinita  finitae  speciem  et  formam  induat ,  et  ut 
Deus  corpore  qualicumque  in  oculos  sensusque  incurrat ,  id  quod 
in  N.  T.  libris  diserte  negatur  (Joan  I,  18;  I  Tim.  VI,  16). 
Sic  2o  p^rratip ,  quge  Act.  apost.  II ,  1  et  seqq.  legitur  de  dono 

auguria  captarunt  homines    supersti-  species,  ntin  versupraecedenti  exponit , 

tiosi  ,  vel  etiam  vox  hominum  aliorum  ,  ex  qnibos  Joannes  Baptista  ac  reliqui 

quam  ominis  loco  arripuerunt ,  et  in  prajsentes  omen   sumpserunt   de    Jesu 

rem  suam   interpretati    sunt.   Ex  his  ^^^^^g^  ^  ^^^^  Si  hoc  non  sit  verbum  Dei 

patet   nihil  aliud  intervenisse  in  bap-  pgrvertere ,  quid  sit  nescio. 
tismate  Ghristi  quam  tornitru  et  ignea 


CAP.    IV.    DE    DIVINITATK    SPIRlTUS    SANGTI.  395 

peregrinis  linguis  loquendi ,  primum  Apostolis  tribulo ,  conferre 
licet  cum  mytho  de  confusione  linguarum ,  qui  Gen.  XI ,  1  et 
seqq.  exponitur  (1).  3°  Culti/s  autem  divmus ,  qui  Spiritui  Sancto 
tribui  dicitur,  non  innititur  nisi  argumentis  dubiis  ex  Matth. 
XXVIII,  19;  II  Cor.  XIII,  13;  Rom.  IX,  1,  petitis ;  ergo  ex 
his  nihil  confici  potest  ad  adstruendam  peculiarem  Spiritu  Sancti 
hypostasin,  ejusque  divinitatem. 

-266.  Resp.  Neg.  Ad  1"*,  Neg.  pariter,  nihil  enim  vetat  quo- 
minus  natura  infinita  finitae  speciem  et  formam  induat.  Tunc 
solum  haberetur  repugnantia ,  si  diceretur  natura  infinita  simul 
finita  esse ;  minime  vero  ,  si  dicatur  haec  infinita  natura  seu  Deus 
adsciscere  speciem  et  formam  naturae  finitae ,  sive  realem ,  ut  fac- 
tum  est  in  incarnatione  ,  sive  symbolicam ,  ut  ex  veterum  Pa- 
trum  sententia  factum  legitur  in  tot  apparitionibus,  quas  exhibet 
V.  T. ,  in  quibus  utique  Deus  potest  in  oculos  sensusque  incurrere. 
Ast  hoc  non  arridet  rationaHstis.  Quid  inde?  Insanientes  corrigere 
supervacaneum  est.  Responsioni  autem  non  repugnant  objecta 
Scripturarum  loca ,  in  quibus  dicitur  :  Deum  nemo  vidit  unquam, 
quem  nullus  hominum  vidit ,  sed  nec  videre  potest ;  quae  intelligi 
debent  de  natura  divina ,  prout  in  se  est ,  non  autem  prout  appa- 
ret  in  assumpta  specie ,  vel  forma ,  sive  reali  sive  symbolica. 

267.  Ad  2«»,  Neg.  Jam  alias  adnotavimus  hoc  mythorum 
inventum  non  esse  nisi  somnium  rationahstarum  ad  eludendam 
Scripturarum  auctoritatem  in  iis  omnibus  ,  quae  naturae  vires 
excedunt ,  quaeque  ipsi  admittere  nolunt.  Quis  ferat  mythum 
dici  factum  illud,  quo  commota  est  universa  Solymorum  civi- 
tas  ,  ac  multa  hominum  milHa  Christi  fidem  amplexa  sunt ;  quod 
repetitur  Act.  X  ,  44  ,  in  Cornelio  ejusque  familia ;  et  ibid.  XIX,  6; 
de  dono  loquendi  linguis  peregrinis  disserit  Apostolus  I  Cor.  XIV , 
tanquam  de  re  notissima  atque  inter  primos  tideles  communi. 
In  hypothesi  adversariorum  Scriptura  inscribi  deberet  mythologia 
sacra. 

268.   Ad  3^^  Neg.  Ea  enim  argumenta  ad  haec  usque  tempora 
pro  certis  habita  sunt.  Quotiescumque  rationaUstae  nesciunt]  ar- 

(1)  Ibidem. 


396  TRACT.    BE    TRlNITATE. 

gumentis  Catliolicorum  respondere ,  ea  vocant  dubia ,  nec  talis: 
dubii  aliquam  rationem  afferunt. 

269.  Inst,  secundo.  loEodem  jure,  quo  ex  locis  Joannis  alium 
paraclitum  pollicentibus  personce  notionem  exsculpunt  veteres , 
postulari  poterat,  ut  vere  novum  quemdam  post  Jesum  docto- 
rem ,  qualis  ipse  Jesus ,  prodiisse  atque  in  susceptum  ab  Jesu 
opus  successisse  probarent  (1).  Verum  2^  ejusmodi  personam 
Apostoli  neque  expectarunt ,  neque  ipsis  adfuisse  unquam  pro- 
fessi  sunt;  quippe  3°  Spiritum  illum  in  alia  quadam  natura  ,  sive 
Deo,  sive  Christo,  sive  homine ,  versantem  et  operantem  plerum- 
que  inducunt,  quemadmodum  mortera(Rom.  V,  12;  Jac.  I,  15), 
peccatum  (Rom.  VI,  12  et  seqq.  ;  VII,  14  et  seqq>),  legem 
(Rom.  VII,  23;  Gal.  111,24)  et  Scripturam  Sacram  (Gal.  III,  8) 
personae  forma  induunt,  nec  usquam  tanquam  naturam  quam- 
dam  individuam  exhibent.  Ergo. 

270.  Resp.  ad  l^ ,  Dist,  Si  Jesus  alium  hunc  paraclitum 
pollicitus  esset  visibilem  ac  sibi  similem  in  natura  assumpta , 
conc;  si  tota  orationis  ejus  series  invisibilem  ac  in  propria  divina 
natura  subsistentem  eum  indicabat,  neg.  Omnes  vero  notae,  qui- 
bus  Christus  promissum  paraclitum  designavit,  tales  sunt,  ut 
decipi  Apostoli  non  potuerint  circa  modum ,  quo  esset  ipsis  ille 
alius  parachtus  adfuturus.  Nam  Joan.  XIV,  17  ,  eum  vocat  Spi- 
ritum  veritatis  ,  qiiem  mundus  non  potest  accipere ,  quia  non 
videt  eum  y  nec  scit  eum;  quia  apud  vos  manebitj  et  in  vobis 
erit.  Sicut  et  de  Patre  suo  et  de  se  dixit ,  v.  23  :  Pater  meus 
diligeteiimy  et  ad  eum  veniemus  et  mansionem  apud  eum  (jus-^ 
tum)  faciemus;  ei  ibid.  XIV,  26  :  Cum  autem  venerit Paracli' 
tus  ^  quem  ego  rniitam  vobis  a  Patre ,  Spiritum  veritatis,  qui 
a  Patre  procedit,  ille  testitnonium  perhibebit  de  me;  et  rursum 
Act.  1 ,  4  et  seqq.  iis  characteribus  Spiritum  Sanctum,  in  quo  bapti- 
zari  debebant,  exposuit ,  ut  ne  suspicarentur  quidem  Apostoli,  se 
visuros  veluti  alterum  Jesum  promissum  sibi  Paraclitum.  Qui 
igitur  vocatur  Spiritus  veritatis  ,  qui  venturus  esset  ad  Apostolos , 
et  cum  iis  eorumque  successoribus  mansurus  in  aeternura  ea  ra- 

(i)  Ila  Henke  ,    fJn.   fid.  christ      pa-.  ro6. 


GAP.     IV.    DE    DIVIWITATE    SPIRITUS    SAHCTI.  397 

tione  ,  qua  Pater  et  Filiiis  habitaturi  erant  in  anima  justi,  non 
poterat  ab  Apostolis  expectari  ut  persona  adspectabilis  atque  ut 
alter  Jesus ;  atqui  talis  est  alius  Paraclitus  a  se  distinctus  ,  quem. 
ipsis  pollicitus  est  Christus;  ergo  immerito  rationalistae  a  veteri- 
bus  possunt  postulare ,  quod  non  est  nisi  ipsorum  rationis  fig^ 
mentum.  Addo  veteres  etiam  ex  traditione  scire  potuisse  cujus- 
modi  esset  promissus  ille  Paraclitus. 

271.  Ad  2™,  Dist.  In  sensu  adversariorum ,  conc;  alio  sensu, 
neg.  Acta  Apostolorum  nobis  eos  exhibent  expectantes  sibi  pro- 
missum  Spiritum  S.  ,  et  Apostolum  Petrum  prae  concione  expo- 
suisse  quid  acceperint;  et  rursum  cap.  XI,  15,  et  alibi  passim. 
Mentiuntur  propterea  rationalistse,  dum  talia  obtrudunt. 

272.  Ad  3«^' ,  Neij.  Etsi  enim  frequenter  Apostolus  delectetur 
ejusmodi  prosopopaeiis  ,  ex  subjecta  materia  figura  facile  intelli- 
gitur;  at  eum  per  prosopopaeiam  designasse  pariter  Spiritum  S. 
nunquam  evincent  adversarii.  Talia  enim  iii  Scripturis  occurrunt , 
quae  iilam  omnino  excludant ,  ut  ex  dictis  constat. 

273.  Inst.  tertio.  1°  Ipsa  appellatio  Splritus  Dei,  Spiritus 
Christi,  quse  passim  in  Scripturis  Spiritui  S.  tribuitur ,  osten- 
dit  peculiarem  personam  eum  non  esse ,  prout  non  est  persona 
spiritus  hominis,  qui  in  ipso  est ,  nec  ab  eo  distinguitur.  2®  Bap- 
tizamur  praeterea  in  Spiritu  S. ;  at,  in  quo  baptizamur,  persona 
esst  non  potest ,  siquidem  baptizamur  pariter  in  aqua.  Addatur 
3®  Spiritum  S.  saepe  dici  Dei  donum ;  et  4°  in  multos  eflfusum , 
ut  die  Pentecostes  (  Act.  II).  Rursum  5°  Spiritus  S.  mentibus 
quasi  inhierens  excitari  perhibetur  (  Ps.  L,  13,  14;  Is.  LXIII, 
10,  11);  sic  pariter  homini  cuidam  tribuitur  et  aufertur  vel 
mediorum  externorum  ope  (I  Reg.  X,  6,  11  ;  XVI,  14)  v.  g. 
uiiguento  (ibid.  XVI,  13;  Jud.  XV,  14;  XVI,  20);  et  quasi 
particulae  ejusdem  ab  uno  viro,  qui  eo  imbutus  est,  ad  alios 
multos  transferuntur  (  Num.  XI,  17,25).  Quae  quidem  aliaque 
iiis  simiiia  persona3  subsistenti  convenire  non  possunt.  Ergo. 

274.  Resp.  ad  1°» ,  Dist.  Si  haec  denominatio  referretur  ad 
essentiam  seu  essentiae  partem  ,  cujus  Spiritus  dicitur,  conc; 
si  ad  personam,  et  quidem  relative  ac  notionaliter ,  neg.  Hinc 
patet  discrimen  quod  intercedit  inter  hanc  denominationem , 


398  TRAGT,     DE    TRINITATB. 

quando  usurpatur  de  homine ,  et  quando  usurpatur  de  Persona 
divina.  De  homine  vox  spiritus  non  potest  sumi  nisi  quoad 
ipsius  partem  essentialem ;  at  quoad  Deum  si  sumatur  relative , 
non  potest  accipi  nisi  de  Persona ;  contra  vero  si  absolute  acci- 
piatur ,  denotat  ipsam  divinam  essentiam  seu  naturam.  Ex  sub- 
jecta  proinde  materia  dignosci  debet ,  quando  vox  spiritus  rela- 
tivCj  quando  vero  absolute  accipiatur,  tum  etiam  quando  pro 
essentia  aut  parte  essentiali,  quando  autem  pro  persona.  Quod 
si  Apostolus  (I  Cor.  II,  11)  comparare  videtur  Spiritum,  qui 
in  Deo  est,  cum  Spiritu,  qui  est  in  homine ,  liquet  ex  contextu 
comparationem  referri  ad  modum  cognoscendi,  non  autem  ad 
modum  subsistendi,  eo  magis  quod  in  divinis  pragsertim  una 
persona  in  altera  esse  possit  juxta  illud  Christi  dictum  Joan. 
X,  38  :  Pater  in  me  esl^  et  Ego  in  Patre. 

275.  Ad  2^,  Dist.  Improprie,  conc. ;  proprie,  neg.  Dicimur 
autem  baptizari  in  Spiritu  S. ,  sicut  dicimur  baptizari  in  Christo, 
qui  utique  persona  est ,  ipsis  fatentibus  Unitariis  ;  improprie  ta- 
men,  nempe  in  virtute  Christi  ut  causae  meritoriae  justificatio- 
nis  ,  quam  per  baptismum  adipiscimur ;  in  virtute  Spiritus  S.  ut 
causae  efficientis  ejusdem  justificationis ;  baptizamur  in  aqua  ut 
causa  instrumentali. 

276.  Ad  3"^,  Dist,  Donum  Dei  personale  et  subsistens,  conc; 
accidentale ,  neg,  Eadem  scilicet  ratione  Spiritus  S.  interdura 
in  Scripturis  sic  vocatur,  qua  ipse  FiJius  pariter  donum  Dei 
dicitur ;  ut  Joan.  III ,  16  :  Sic  Deus  dilexit  mundum ,  ut  Filium 
suufn  unigenitum  daret,  et  alibi  passim  ;  quatenus  Deus  ex 
sua  in  nos  gratuita  misericordia  Spiritum  S.  misit,  prout  mise- 
rat  Filium. 

277.  Ad  4™,  Dist.  Efiusum  novo  effectu  in  Apostolos  atque 
credentes ,  conc»;  divisum  ,  neg.  Sed  idem  potius  Spiritus  est, 
quidona  sua  dividitsingulis,  prout  vult,  ut  dicitur  I  Cor.  XII,  11 ; 
ideoque  active,  non  passive  effunditur  Spiritus  S. ,  quemadmo- 
dum  dicimur  Christum  induere ,  aliaque  ejusmodi. 

278.  Ad  5*»  ,  Dist.  Excitari  perhibetur  in  suis  effectibus  seu 
in  gratia,  conc;  in  se ,  neg.  Eadem  ratione  dicitur  tribui  et  au- 
ferri.  Falsum  vero  est  ac  purum  putidumque  mendacium  me- 


GAP.    IV.    DE    DIVINITATE    SPIRITUS    SANGTI.  .     399 

diorum  externorum  ope  id  fieri,  neque  id  asserunt  loca  ab 
adversario  citata ;  quod  si  I  Reg.  XVI ,  13 ,  Samuel  cornu  olei 
inungit  David  in  regem ,  non  dicitur  tamen  ope  unguenti  direc- 
tum  esse  Spiritum  Domini  in  David ,  quod  de  suo  adjecit  rationa- 
lista;  sed  tantum  refertur,  quod,  uncto  David  in  regem,  Spiritus 
Domini  directus  in  eum  sit  et  recesserit  a  Saul ,  quod  intelligen- 
dum  est  de  speciali  Dei  benevolentia  et  directione.  Multo  minus 
id  dicitur  in  aliis  locis  ab  adversario  nostro  adductis ,  in  quibus 
nec  syllaba  est  de  unguento  aliisve  mediis  externis  (1). 

279.  Obj.  secunda.  Dato  etiam  Spiritum  S.  esse  personaiti 
subsistentem ,  non  sequitur  inde  ipsum  Deum  esse.  Nam  1°  nus- 
quam  expresse  in  Scripturis  Deus  appellatur ;  nusquam  2°  ado- 
randus  vel  invocandus  proponitur.  3°  Dei  dona  et  beneficia 
enumerans  Apostolusl  Cor.  VIII,  6,  ea  Patri  ac  Filio  tribuit,  nulla 
injecta  de  Spiritu  S  inentione;  quem  4»  vel  primi  Ghristi  fideles 
penitus  ignorabant  (Act.  XIX,  2).  Siquidem  a  Paulo  duodecim 
discipuli  interrogati  ,  num  Spiritum  S.  accemssent  credentes  , 
responderunt  :  Sed  neque  ^  si  Spiritus  S.  est,  audivimus,  Quin 
potius  5»  a  Filio  non  obscure  factus  perhibetur  illis  verbis 
(Joan.  T,  3  )  :  Omnia per  ipsum  facta  sunt.  Ergo. 

280.  Resp.  neg.  ant.  Ad  l^  probationem  ,  Resp.  1°  Etsi  ex- 
presse  diceretur  Deus,  num  putandum  est  Unitarios  in  eum 
fore  credituros  ?  Non  puto.  Verbum  seu  Filius  Dei  ssepissime  , 
ut  vidimus  expresse  Deus ,  et  verus  Deus  ^  et  magnus  Deus  ^ 
et  super  omnia  Deus  vocatur ,  num  propterea  credunt  in  ejus 
divinitatem?  Eadem  ratione  se  gererent  relate  ad  Spiritum  S. , 
si  expresse ,  ut  ipsi  contendunt ,  Deus  in  Scripturis  ipse  vocare^ 
tur  ,  cum  non  Scripturae  sed  sibi  tantum  fidem  adhibeant. 

281.  Resp.  2°  Neg.  Nam  expresse  Spiritus  S.  Deus  dicitur  iis 
oranibus  locis ,  quge  in  probationibus  adduximus. 

282.  Ad  2«^ ,  Neg,  Nam  in  forma  Baptismi  vera  invocatio  et 
cultus  Spiritus  Sancti  praescribitur  5  item  cum  Apostohis  II  Cor. 
XIII,  13,  scribit :  Gratia  D.  N.  J,  C^  et  charitas  Dei  et  com- 
municatio  Sancti  Spiritus  sit  cum  omnibus  vobis  (2). 

(I)  Uabes  novam  specimeu  malae  fi-      meutiri  non  verentar. 
dci  rationalistarum ,  dam  adeo  aperte  (2)  Qaam  ista  testimonia  ab  adyer-< 


'«i 


400  TRACT.    DE    TRINITATE. 

283.  Ad  3™,  Dist.  Ut  excludatur  Spiritus  S. ,  7iey.;  ex  pecui* 
liari  causa ,  trans,  Nec  enim ,  quando  una  vel  altera  nominatur 
persona  ,  alia  excluditur  ,  ut  saepe  fit  in  Scripturis ;  alioquin  e 
censu  divinarum  personarum  Pater  ipse  esset  excludendus,  quod 
adversarii  profecto  non  admittunt.  Ceterum  idem  Apostolus,  tum 
alibi,  tum  praesertim  ibid.  XII,  divina  charismata  Spiritui  S. 
tribuit. 

284.  Ad  4»» ,  Dist  Solo  baptisraate  Joannis  tincti ,  conc. ;  bap- 
tismate  Cbristi ,  neg.  Porro  ipsis  Judaeis  ignotum  non  fuisse  Spi- 
ritum  S.  patet  ex  pluribus  locis  N.  T. ,  in  quibus  de  Spiritu  S. 
sermo  est  tanqnam  de  re  notissima.  Luc.  enim  I,  35  ,  Angelus 
sic  Mariam  Virginem  affatur  :  Spiritus  Sanctus  superveniet  in 
te;  V.  15  pariter  dicit  idem  Angelus  Zachariae  :  Spiritu  Sanct&i 
replebitur ,  etc.  Sic  Matth.  1 ,  20  ,  dicitur  Joseph  :  Quod  in  ea  na- 
tum  est ,  de  Spiritu  Sancto  est;  ut  aha  omittam. 

285.  Ad  5"^,  neg.  Etenim  post  allata  verba  subdit  Evangelista  : 
Et  sine  ipso  factum  est  nihil ,  quod  factum  est;  itaque  omnia* 
per  Verbum  facta  sunt,   quw  nempe  facta   simt,   At  Spiritus^ 
Sanctus  non  est  factus,  sed  a  Patre  procedit ,  ut  dicitur  Joan.  XV,f 
26 ,  et  a  Filio  accipit,  ibid.  XVI,  14. 

.  286.  Inst.  primo.  Quse  in  Scripturis  Spiritui  S.  tribuuntur, 
Deo  convenire  non  possunt.  Talis  1°  est  cratio  ,  de  qua  Apostolus 
Rom.  VII [,  26  :  Spiritus  postulat  pro  nobis  gemitibus  inenar- 
rahilibus.  Nec  2»  dici  potest  efficienter  id  praestare,  quatenus 
nos  postulare  faciat ;  nam  tunc  seque  Patri  ac  Filio  abscriberetur 
hujusmodi  efficientia ,  quae  utpote  actio  ad  extra  communis  est 
tribus  Personis  3«  Negatur  ipsi  scientia  ,  dicente  Christo  (Joan. 
XVI,  13)  :  Non  loquetur  a  semetipso  ,  sed  qucecumque  audiet 
loquetur.  4®  In  eamdem  sententiam  Apostolus  (I  Cor.  II,  10) 
inquit  :  Spiritus  omnia  scrutatur ,  etiam  profunda  Dei;  jam 
vero  scrutari  est  inquirere  in  aliquam  rem ,  quae  perfecte  non 
agnoscitur,  quod  de  divina  scientia  dici  non  potest.  Hinc  5°  est, 
quod  ab  hac  scrutatione  reliquae  Personse  excludantur.  6°  Demum 

sariis  inler  dabia  namerentur,   arga-      haec  esse ,  nec  illos  habere  quidpiam  ad 
mentam  est  apertissimum,  validissima      illoram  Tim  eladendam. 


CAP.    IV.    DE    DIVIPIITATE    SPIRITUS    SANCTI.  401 

idem  Apostolus  ( ibid.  XIV,  32)  universim  pronunciat  :  Spiri'- 
tus  Prophetarum  Prophetis  subjecti  sunt,  Spiritus  autem  Pro- 
pbetarum  ipse  Spiritus  Sanctus  est ,  qui  propterea  Deus  esse  non 
potest;  ergo. 

287.  Resp.  Neg.  ant.  Ad  l^» ,  Dist.  Quae  sit  oratio  improprie, 
ut  dicitur ,  et  efficienter^  conc. ;  proprie  et  formaliter ,  neg.  Res- 
ponsio  patet  ex  contextu  :  Spiritus  ^  inquit  Apostolus,  adjuvat 
infirmitatem  nostram;  nam ,  quid  oremus  sicut  oportet ,  nesci- 
mus,  sed  ipse  Spiritus  postulat  (id  est  postulare  nos  facit)  ge- 
mitihus  inenarrahilihus  (1).  Cfr.  Matth.  X,  20. 

288.  Ad  2™,  Dist.  seq.  Per  se ,  C07ic. ;  per  appropriationem , 
neg.  N^empe  haec  ratione  tribuuntur  Spiritui  Sancto  gratia  ahaque 
subsidia  omnia  ,  quae  ad  nostram  santificationem  conferunt,  Pa- 
tri  opera  omnipotentise ,  Filio  quae  ad  sapientiam  spectant ,  etsi 
haec  omnia  totius  Trinitatis  per  se  atque  absolute  propria  sint. 

289.  Ad  3™,  Neg.  vel  Dist.  Scientiam  mutuatur  a  FiHo ,  quia 
ab  eodem  aeque  ac  a  Patre  habet  essentiam  per  processionem  ab 
utroque  ,  ut  inferius  ostendemus,  conc;  ipsi  proprie  dicta  scien- 
tia  negatur ,  neg. 

290.  Ad  4"=^ ,  Dist.  Scrutari  interdum  idem  est  ac  inquirere , 
conc;  semper  et  in  sensu  ApostoU,  neg.  Idem  enim  hic  valet 
scrutari  ac  plene  perfecteque  cognoscere  ,  ut  de  Deo  usurpatur 
Psal.  VII,  10,  dum  dicitur  :  Scrutans  corda  et  renes  Deus,  et 
alibi  passim.  Et  sane ,  nonne  ipsi  Unitarii  haec  verba  exponunt 
de  Deo  ipso  ,  cui  imperfecta  scientia  convenire  nullatenus  potest? 

291.  Ad  5«».  Neg.  Sed,  ut  contextus  postulat,  creatae  intelli- 
gentiae  solum  excluduntur. 

292.  Ad  G'» ,  Dist.  Prout  in  Prophetis  est ,  conc. ;  prout  est 
in  se  ,  neg.  Spiritus  autem  prophetarum  subjectos  esse  dicit 
Apostolus  ob  deceptionis  periculum ;  cum  fieri  facile  possit ,  ut 
quis  falso  putet  se  moveri  a  Spiritu  Sancto ,  vel  etiam  fingat  se 
Spiritu  Sancto  moveri ,  ac  proinde  fallatur  et  fallat.  Quare  Apos- 
tolus  Joannes  I  Ep.  IV,  1  :  Charissimi ,  scribit  ,  nolite  omni 
spiritui  credere,  sed  probate  spiritus ,  si  ex  Deo  sint. 

(1)  Vide   S.  Aagnst.  Ep.   xcvii ,  alias  cv. 

T.  II.  26 


402  TRAGT.    DE    TRINITATE. 

293.  Inst.  secundo.  1°  Spiritus  Sanctus  non  est  vox  relativa. 
Deinde  2°  vel  genitus  est  vel  ingenitus ;  si  genitus ,  Filius  est ;  , 
si  ingenitus ,  Pater.  Rursum  3°  si  a  Patre  procedit  sicut  et  Fi- 
lius ,  fratres  igitur  erunt;  quod  si  procedat  per  Filium,  Pater  avus 
ipsius  erit,  quae  omnia  absurda  sunt.  Sic  veteres  Pneumatomachi 
apud  8.  Athanasium  (1). 

294.  Resp.  ad  1™,  Dist.  Per  se ,  trans.  (2);  relative  non  usurpa- 
tur ,  neg,  Ad  2"»  vero  respondeo ,  Spiritum  Sanctum  nec  geni- 
tum,  nec  ingenitum  esse,  sed  procedere,  ut  fidei  formulae  et  Scrip- 
turae  nos  docent.  Ad  3«^,  dico,  ipsum  procedere  a  Patre  et  Filio 
tanquam  ab  unico  principio,  ut  ostendemus.  Sicque  evanescunt 
frigidasiljusmodicavillationes  ,  in  quibus  diu  immorari  nefas  puto. 

PROPOSITIO  II. 

Spiritum  Sanctum  vere  ac  proprie  Deum  esse  ex'  sensii 
Ecclesice  traditionali  confirmatur. 

295.  lis  omnibus  suppositis ,  quse  ex  traditione  attulimus  ad 
veritatem  adstruendam  Trinitatis  personarum ,  qugeque  pro  per- 
sona  divina  Spiritus  Sancti  pariter  militant,addere  placet  peculiaria 
documenta ,  quae  tertiam  hanc  divinae  Trinitatis  personam  pro- 
pius  attingunt. 

296.  Ac  l^  quidem  Spiritum  Sanctum  tanquam  peculiarem 
personam ,  earaque  divinam  ac  subsistentem  exhibent  Patres 
apostolici ;  atque  inter  ceteros  Hermas ,  seu  vetus  auctor  libri 
dicti  Pastorisy  qui  floruit  sub  finem  saeculil,  vel  sub  initium 
saeculi  II,  qui  lib.  III ,  cap.  V  ,  ubi  Angelus  explanat  parabolam 
Patris  familias  ,  de  qua  supra  egimus ,  aperte  distinguit  Spiritum 
Sanctum  a  Patre  et  Filio ,  dicens  :  Orbem  terrarum  fundus  ille 
signifi^cat ,  qui  in  similitudinem  est  positus.  Dominus  autem 
fundi  demonstratur  esse  is,  quicreavit  cuncta...  Filius  autem 
(fundi)  Spiritus  Sanctus  est.  Servus  vero  ille  Filius  Dei  e^^(3); 

(1)  Epist.  I  ad  Serapionem.  ninm  Dominus   sit,    servilem  formam 

(2)  S,  Th.    p.   I,    q.    36,  art.    i.      indait  in  Incarnatione ,   qaibus  verbis 

(3)  Vocat  Hermas  filium  servum  ,  alludit  ad  illud  Panli  :  Qui  cum  in 
>eo  qnod  ,  nt  ibidem  exponit ,  etsi  om-     forma  Dei  esset ,  etc. 


GAP.    IV.    DE    DIVINITATE    SPIRITUS    SAWGTI.  403 

et  infra  :  Quare  autem  Dominus  in  consilio  adhibuerit  Filium 
(fundi ,  id  est  Spiritum  Sanctum)  de  hcereditate  et  bonos  angelos? 
Quia  nuncius  audit  Spiritum  Sanctum,  qui  infusus  est  om- 
nium  primus  in  corpore,  in  quo  habitaret  Deus.  Ex  quibus 
habemus  1°  Spiritum  Sanctum  apertissime  distingui  a  Patre 
(secus  ac  placet  Socinianis  et  rationalistis)  ,  a  quo  in  consilium 
adsciscitur;  2°  Spiritum  Sanctum  ejusdem  esse  naturae  cum  Pa- 
tre,  eo  ipso  quod  dicatur  Filius  ad  exprimendam  intimam  cum 
Patre  conjunctionem  eamdemque  utriusque  naturam  (1) ;  3°  cor- 
pus  servo  (fundi,  nempe  Filio)  a  Spiritu  Sanctb  conformatum  do- 
ceri ,  ut  dignum  et  idoneum  esset  in  quo  Deus  habitaret  (2).  Quae 
omnia  evincunt  Hermam  aperta  fronte  rationalistis  adversari. 
Yidimus  prjeterea  Spiritum  Sanctum  glorificari  a  S.  Polycarpo 
una  cum  Patre  et  Filio ,  et  ab  utroque  distingui. 

297.  S.  Clemens  Romanus  :  Ille  ergo,  inquit,  Spiritus  Sanctus 
est  et  rectus,  qui  ab  ipso  (Patre)  procedit{^).  Ergo  rursum  et  Deus 
et  distinctus  a  Patre  Spiritus  S.  perhibetur ;  si  enim  procedit  a 
Patre  ,  Deus  est  et  a  Patre  distinctus. 

298.  Item  S.  Ignatius  Martyr ,  in  Epist.  ad  Trall.  num.  VI , 
inter  haereticos  recenset  eos ,  qui  Spiritum  Sanctum  nec  esse 
confitentur ,  quique  dicunt  eumdem  esse  Patrem,  Filium  et 
Spiritum  Sanctum  (4) ;  et  en  rursum  Spiritum  Sanctum  ut  per- 
sonam  subsistentem  ,  et  distinctam  a  Patre  et  Fiho ,  et  quidem 
divinam ,  utpote  quae  confertur  cum  Patre  et  Filio ,  quem  ibidem 
S.  Martyr  Deum  dicit  (5). 

(1)  Vox  enira  amici  non  exprimebat  (3)  ^^Ec-t/ji  oh  toZto,  a^yiov  kx)  et/S-t?  , 
quod  Hermas  intendebat ,  ideoqae  eam  to  <»V'  auTou  TrpoiXB-ov,  Apud  S.  Basil. 
Angelis  servavit.  lib.De  Spiritu  S.  cap.  29,  num.  72, 

(2)  Ex  quopatet,  quam  longe  ab-  tom.  111 ,  pag.  61,  a,  edit.  Paris.  i^So, 
fuerint  Hermas  a  Socinianis  ,  qui  con-  cf.  integrum  textum  etiam  in  BibL 
tendunt ,  Chrislum  diciFilium  Dei ,  eo  Patram  Gall.  tom.  i  ,  p.  44« 

quod  conceptus  fuerit  de  Spiritu  Sanc-  (4)  To   Trvtvf^etj   ov^^  oti   Ittiv  0^0- 

to;  dum  e  contrario  Hermas  affirmat ,  XoyovTi.,.,  tcavtov  ^^  uvut  ^retTtpct ,  xet) 

ideo  Christum  conceptum  esse  de  Spi-  vlsv ,  »at  Tcvtvf&ct  uyiov.  Apud  Cotele- 

ritu  Sancto,    quia    est  filius  Dei,  et  iinm  Scripta  Patrum  apost.  tom.  ii  , 

quia   Spiritus  Sanctus   ipsi    Filio  Dei  p,  65, 

dignnm   seu  idoneam  aptavit  corpas.  (5)  Plora  alia  testimonia  de  Spirita 

26. 


404 


TRAGT.    DE    TRINITATE. 


299-  2°  Patribus  apostolicis  subsequentes  Patres  concinunt , 
eamdemque  fidem  praedicant.  Cum  enim  atheismi  accusarentur 
Christiani  ab  ethnicis  ,  apologetee  religionis  nostrae  repellebant  im- 
pactam  Christianis  calumniam ,  profitentes  Christianos  credere  in 
Patrem,  Fihum  et  Spiritum  Sanctum,  eosque  adorare.  Ita  S.  Jus- 
tinus  (l) ,  et  Athenagoras  (2),  qui  fidem  et  praxim  exponebant 
totius  Ecclesiae.  His  addendi  ceteri  ejusdem  iBtatis  Patres  ,  quo- 
rum  ahi  vocarunt  Spiritum  S.  perfectum  Deum,  ut  Tatianus, 
qui  etiam  eum  Dei portionem  esse  ^  eique  Patris  et  FiHi  substan- 
tiam  traditam  docet  (3) ;  ahi  eum  Sapientiam  Patris  vocarunt , 
Creatorem ,  ac  cum  Patre  et  Verbo  solum  verum  Deum ,  Spiritum 
Dei,  Spiritum  PatriSy  aeternum,  omnipotentem ,  ut  S.  Ire- 
naeus  (4) ;  sic  etiam  S.  Theophilus  Antiochenus  eumdem  Spiritum 
Sanctum  vocat  Sapientiam ,  eumque  distinguit  a  Patre  et  a  Verbo, 


Sancto  inveniantnr  apnd  eamdem  Co- 
teleriam ,  op.  cit. 

(1)  Apol.  i,    num.  6  :  *AAA*  ejcg7»«y 

KCtt    TOV  TTUfl'   etUTOV    vlcV...,    7FViVf>CCt   Ti  tJ 

-  >  -    /  (S  \  ^ 

Wpo^>t]TtKOV  a-tpOfAiiTet  ,   KOlt  TrpOTKVVOVf^CtV, 

Id  est,  Sed  eum  (Patrem)  et  Filium.., 
et  Spiritum  propheticum  colimus  et 
adoramus. 

(2)  Legat,  pro  Christ.  n.  lo  ;  T<V 
ovv  otv  et^jroptiTut  XiyovTcts  Qiov  TFctTifet 
Kdti  vtov  0ec»  ,  Kttt  TTvtvfcet  uytov  ,  ^itK- 
fvvTets  uvtSv  xett  T^v  tv  rjj'  iveoTtt  ^o- 
vetfctv ,  Kct)  Ti}V  iv  TJJ'  r«|6/  hetipta-tv  , 
uKovTots  uB-iovs  KetXovftivovs  j  id  est , 
Quis  non  miretur ,  cum  atheos  vocari 
audiat  eos  ,  qui  Deum  Patrem  et  Fi- 
lium  Deum  et  Spiritum  Sanctum  as- 
serunt ,  ac  eorum  et  in  unione  poten- 
tiam  ,  et  in  ordine  distinctionem  de- 
monstrant?  Et  rarsam  num.   i2    : 'H 

/  V  \       K         / 

TUV  TOTOVTOiV  ivaTts  ^  KCtt  dtettftTts  tvov- 
flivOtV  ,  TOV    TTVtVfftetTOS  ,    TOV  VUt^CS  ,   TOV 

TTUTpes,  Id  est,  Quce  trium  unio , 
ct   in    unitate   distinctio  ,     Spiritus 


Filiif   Patris, 

(3)  In  Orat.  Contra  Grmcos  ,  n.  4  s 
Tlvivftu  yuf    To    ^teo    tI^s    vXtjS   ^ttjKov  , 

tXUTTOV  V^Uf^tt  TOV  B-ttOTtpoV  WiVfAU- 
TOS'  CTTtf  Ot  "^V^^  TTUfiaftOteOfCfVOV  ,  OU 
Ttftf]TiOV     T»     TtXilat    Qia,     Id    CSt ,    Est 

diviniore  Spiritu  inferior  ille  spiri- 
tus  ,  qui  materiam  pervadit ;  qui  qui- 
dem  cum  animce  assimilatus  sit,  non 
eodem  ac  perfectus  Deus  honore  co~ 
lendus  est ;  et  n.  7  dicit  eum  Qtov  ftoi- 
fuv  ,  Dei  portionem  ,  juxta  loquendi 
usam  tunc  temporis  receptum  ,  ad  de- 
signandam  consubstantialitatem  perso- 
narum.  Cfr.  Maran  op.  cit.  lib.  iv  , 
cap.  7  ,  n.  7. 

(4)  Lib.  IV.  Adv.  hceres.  cap.  20, 
n.  I,  edit.  Massneti:  Adest ,  inqixh, 
ei  semper  P^erbum  et  sapientia  ,  Filius 
et  Spiritus  ,  per  quos  et  in  quibus  om- 
nia  libere  et  sponte  fecit ,  ad  quos  et 
loquitur ,  dicens  :  Faciamus  hominem 
adimaginem  etsimilitudinem  nostram; 
ipse  a  semetipso  substantiam  creatu- 


GAP.    IV.    DE    DIVINITATE    SPIRITUS    SANCTI, 


405 


et  in  eadem  essentia  praedicat  ciim  Patre  et  Filio  (1) ;  ita  etiam 
Clemens  Alex. ,  TertuUianus  ,  S.  Hippoly tus ,  Origenes ,  antiquus 
auctorConstitutionumapostolicarumjMinutius  Felix,  S.  Cyprianus, 
Novatianus ;  qui  omnes  ,  ut  subsequentes  praeteream ,  unanimiter 
conveniunt  in  asserenda  Divina  Spiritus  Sancti  persona  a  Patre  et 
Filiodistincta,eiquetribuendaeadem  divina  essentia  cum  Patreet 
Filio,  a^ternitate,  omnipotentia,  aliisque  divinis  perfeclionibus(2). 
300.  3°  His  accedunt  testimonia  Martyrum,  Jam  superius  at- 
tulimus  verba  S.  Epipodii,  coramjudice  exclamantis  :  Christum 
cum  Patreet  Spiritu  Sancto  Deum  esse  confiteor.  Spiritus  Sancti 
"virtus  atque  omnipotentia  et  consilium  celebrantur  etiam  in  actis 
Sanctae  Felicitatis  et  septem  fdiorum  ejus  ,  et  in  epistola  Ecclesia- 
rum  Yiennensis  et  Lugdunensis ,  apud  Ruinart  (3). 


rarum  et  exemplum  factorum  et  fi- 
guram  in  mundo  ornamentorum  ac- 
cipiens ;  et  lib.  iii ,  cap.  i^  ;  Verho 
8U0  confirmant ,  et  sapientia  compin- 
gens  omnia  ,  hic  est  solus  verus  Deus  ; 
et  lib.  V,  cap.  12  ,  n.  2  ,  vocat  spi- 
ritnm  sempiternuin  dicens  :  "Enfoy  ^i 
irrt  To  7FoiijB-t9  rou  ^ot^a-ciiTos,  ^  ohf 
vvo)}  TTporxettpof  y  To  ^e  Tfreufcet  aivvecov, 
Id  est ,  Aliud  autem  est ,  quod  factum 
est,  ah  eo,  quifecit.  Affiatus  igitur  tem- 
poralis ,  Spiritus  autem  sempiternus, 
(1)  Lib.  II,  jdd  Autolyc,  n.  i5  : 
A\  Tftis  ^fcifett  T&v  (paTTtjfonv  yiyovtiiut  ^ 
Tuvot  tiTtv  T^s  Tpiu^os  TOV  QtOV  ,  Kelt 
Tov  Xoyoi)  ecvTou  j  Kctt  Ti}s  ^ocptets  uvtov, 
Id  estj  Tres  diesy  qui  ante  lumina- 
ria  fuerunt,  imago  sunt  Triadis ,  Dei, 
ejus  f^erbi ,  ejusque  SapienticB,  Et 
lib.  1  ,  n.  'j  :  Tts  'tTTtv  «  ictTpcs ;  0 
0tcs  f  0  B-tfetTTivm ,  xei)  t^aoTTotSv  ^toi 
Tov  Xcyov  Kut  tPjS  a-o^ius.  O  Qtcs  ^tct 
Tov  >.oyov  uvTov  KUt  T^s  ro^pius  tTeoltiTt 
TU  TTaVTU'  Ta  yet^  Aiyw  uvrov  tTTtota- 

B^tjTUV     ol    OVpUVOiS  ,    KUt     t2   TrViVf-CUTl    UV" 

Ttv   •^UTU    t}    ^vvuf*vs   uvTuv,    Id   est , 
Quis  est  isie  medicus  P  Deus  ,  quiper 


Verhum  et  Sapientiam  sanat  et  vivi^ 
cat,  Deus  per  P^erhum  et  Sapientiam  , 
condidit  universa ;  nam  J^erho  ejus 
firmati  coeli ,  et  Spiritu  oris  ejus  om- 
nis  virtus  eorum.  Labitar  proindePe- 
tavius  ,  tum  inprimo  textu  duas  tantnm 
a  Theophilo  admitti  autamat  personas  , 
Filinmqae  cum  Spiritu  Sancto  confundi. 
Luculenter  enim  ex  his  textibus  patet 
Theophilum  Spiritum  Sanctum  quam 
sapientiam  appellat ,  distinguere  a  Ver- 
bo.  Miram  vero  nemini  esse  debetSpiri- 
tum  S.  dici  sapientiam  ,  quo  nomine 
plures  alii  Palres  eum  vocaronl,  ut 
Irenaeus ,  loc.  cit.  Origenes,  Marius 
Victorinus  ut  Bullus  ipse  ac  Petavius 
observant  (Ballus ,  sect,  iv ,  cap.  3  ;  Pe- 
tavius,  De  Tri?i.  lib.  vii ,  cap.  12  ). 
Didymus  in  libro  De  Spiritu  Sancto 
hanc  afFert  causam ,  cur  ita  vocetur , 
quod  SpiritussapientiaeinScripturis  re- 
censealor.  Cfr.  Maran.  loc.  cit.  cap.  8. 

(2)  Cfr.  Maran.  loc.  cit.  capp.  10-19, 
qui  singulorum  Patrum  dicta  expendit 
ac  vindicat. 

(8)  Pag.  22 ,  60 ,  edit.  Veronensis 
i73i;p.  25et62edit.  Amstel.an,  1714. 


406  TRAOT.    DE    TRIWITATE. 

301 .  4®  Monumenta  antiquissima  idem  probant.  Cujusmodi  sunt 
inscriptiones  sepulchrales,  tabulaemusivae,  in  quibus  subcolumbse 
specie  Spiritus  Sanctus  a  Patre  et  Filio  distinctus  exhibetur, 
animas  in  baptismo  gratia  sanctificans,  vel  B.  Virgini  ab  Angelo 
salutatae  obumbrans  ,  vel  Christi  in  Jordane  baptismum  a  S.  Prae- 
cursore  suscipientis  divinitatem  contestans ,  quas  collegit  et  illus- 
travit  Gener  (1) ,  nec  non  Arringhius  et  Boldettus ,  aliique  non 
pauci  (2).  Quibus  addi  debent  tabulae  diptychae  Graeco-Moschae , 
quas  protuHt  et  illustravit  Papebrochius  (3). 

302.  Quae  omnia  sic  unico  perstringimus  argumento  :  Ille  ex 
sensu  Ecclesiae  traditionah  perpetuo  Deus  dicendus  est ,  et  per- 
sona  Divina  subsistens ,  a  Patre  et  FiUo  distincta ,  quem  Patres 
apostohci  eorumque  immediati  successores  usque  ad  tertium  sae- 
culum  Deum  vocat ,  adorandumque  praedicant  ut  Deum ,  quem 
unum  cum  Patre  et  FiHo  dicunt ,  ac  ordine  ab  iisdem  distinctum , 
eadem  tamen  aeternitate ,  potestate  ceterisque  divinis  perfectio- 
nibus  prseditum  ,  quem  Martyres  Deum  pariter  unum  cum  Patre 
et  Fiho  confitentur,  quem  antiquissima  monumenta  una  cum 
Patre  et  Filio  distinctum  exhibent.  Atqui  ex  dictis  tahs  est  Spiri- 
tus  Sanctus;  ergo. 

DIFFICULTATES. 

303.  Obj.  prima.  1°  Cum  Scriptores  Sacri,  pro  manca  quae  est 
aevi  incultioris  scientia  ,  sibi  ipsis  non  constiterint  in  iis  ,  quae  de 
ideis  et  notionibus  exposuerunt  (4) ,  et  2<^  Hellenistae  plurima , 


(1)  Joan»  Bapt.  Gener.  S.  J.  Theo-  qni  distinguit  Spirilum  S.  a  Verbo  , 
logia  dogmaticoscholastica ,  tom.  ii ,  cam  tamen  creationem,  qaam  Verbo 
pag.  494^*  seqq.  Rornae  1768.  tribuitEvangelista,  IribnatJoannesBap- 

(2)  Apud  eumdem  ibid.  tista    singulari    cuidam  tou    Trviufiuro^ 

(3)  In  Jpparatu  ad  acta  Sanctorum,  uyUv  eflScaciae ,  seu  efficaciae  Spiritus 
tom.  I  Maji  ,  ubi  versat  epbemeridas  Sancti  (Joan.  i  ,  32  et  seq  cfr.iii,  34); 
graeco-moscbas,  pag.  11.  quasi   Praecursor  contradiceret  Joanni 

{A)  Ita  Wegscb.§83,  ubi  interHel-  Evangelistae,  Ast  et  in  boc  mira  elucet 

lenistas,  qui  plurima  ,  quaj  Judaei  pa-  rationalistae  impudentia,  nam  in  locis 

laestinenses  Spiritui  Dei  tribuerunt ,  de  citatis  nec  verbum  habet  S.  Praecursor 

Verbopraedicant,recensetS. Joannem,  de  creatione,  quam  Wegscbeider  tri- 


CAP.    IV.    DE    DIVINITATE    SPIRITUS    SAWGTI.  407 

quae  Judaei  palaestinenses  Spiritui  Dei  (Trvey/^jtaTt  S-eoD)  tribuerunt,  de 
Aoj/w  seu  Yerbo  visi  sint  praedicasse ,  nil  mirum  esse  debet ,  si 
eadem  confusio  apud  Veteres  reperiatur.  Nam  3»  varie  disputa- 
tum  est ,  num  Spiritus  Sanctus  et  Koyoc,  seu  Verbum  idem  sint. 
Quod  4»,  post  Justinum  M.  Dial.  II^ ,  Irenaeum,  Jdv.  hcer.  1,19, 
et  Joannem  Damascenum  ,  Defide  ort,  lib.  III,  cap.  2"»,  theologi 
nonnuUi  5°  recentiores,  Bauer  ,  lib.  I,  268  et  seqq.,  auctor  com- 
ment.  in  Henke  Magaz.  {Repertorio)  IV,  126  et  seqq.  demon- 
strare  conati  sunt  (1).  Sane  6°  Tertullianus  Jdversus  Pracc.  cap. 
XXVI  :-  Spiritu  Dei,  inquit ,  et  sermone  et  virtute  collatis  in  vir- 
ginem^  quod  de  eo  nascitur ,  Filius  Dei  est.  Quare  7°  Eich- 
horn  (2)  vocabula  logos  et  dahar  (Xoyt??,  "lil)  et  spiritus  et  ruach 

(nveu^oc ,  rT)*!)  in  eo  convenire  observat ,  quod  vim  seu  voluntatem 

Dei  efficacem  modo  quodam  symbolico  describunt ,  ita  quidem  ut 
logos  eam  sub  specie  verbi  ,  spiritus  (7TveD/xa)  eamdem  sub  specie 
halitus  ex.  ore  Dei  emissi  adumbret.  8°  Hanc  Z(?^^notionem  bene 
significavit  Athenagoras  ,  Legat.  cap.  X,  vocibus  idece  et  operatio- 
nis  {l^eoLq  y,ai  ivBpyelaq)  (3) ;  et  9»  aevo  antenicaeno  rarius  substantiae 
unitas  cum  Patre  et  Filio  vindicata  fuit  Spiritui  Sancto;  10°  Patri 
Filioque  quodammodo  subesse  Spiritum  Sanctum  docuerunt  ve- 
teres  iUi ;  11°  nec  nisi  ante  mundum  conditum  Spiritus  S.  pe- 
culiarem  hypostasin  prodiisse  contenderunt  (4).  Ergo. 

304.  Resp.  ad  1™ ,  Dist.  Si  Scriptores  sacri  non  fuissent  divina 
inspiratione  alflati ,  trans.  (5);    supposita  divina  inspiratione , 

butam  asserit  a  Joanne Baptista  Spiritns  adversarii.  Ceteram  etiam  in  hac  hy- 

Sancti  efficacise.  Ista  estpotissimaratio,  pothesi  absonam  est  admittere  melias 

quare  ipsi  contenti  sint  loca  indicare  ,  novisse  rationalistas  veritates,  a  Christo 

nec  teslimonia  afferant  ,   nt  secarias  traditas  ,     qaam   noverint    ipsi   Sacri 

illadant  et  mentiantar.  Scriptores,  qai  eas   ex  Christi  ore  ac- 

(1)  Wegsch.  §  83  not,  a.  ceperant ,  etiam  juxta  solas  critices  re- 

(2)  Idem.  in  Einleitung  in  das  N.  gulas.  Nonne  tumidi  isti  sapientes  imi- 
T.  seu  Introd.  in  N.  T.  tom.  ii ,  pag.  tantur,  imo  vincunt  arrogantiam  vete- 
190  et  seqq.  ram  Gnosticorum  et  haereticornm ,  qui 

(3)  Wegsch.  §  83.  Apostolos  ut  simplices  ac  rades  tradu- 

(4)  Idem.  §  88.  cebant ,  seseque  illis  prajferebant  ?  Adeo 

(5)  Transmisimus  in  falsa  hypothesi  verom  est ,  unum  eumdemque  semper 


408  TRAGT.    DE    TRINITATE. 

neg,  Jam  vero  Apostolus  de  se  scribebat  :  Loquimur  Dei  sapien'' 
tiam  (I  Cor.  11 ,  7  ).  An  eorperimentum  quceritur  ejus y  qui  in  me 
loquitur^  Christus  ( II  Cor.  XIII ,  3  )  ?  et  B.  Petrus  :  Spiritu  Sancto 
inspirati  locuti  sunt  sancti  Dei  homines  (II  Pet.  1 ,  21  )  ac 
Apostolum  Paulum  testatur ,  scripsisse  secundum  datam  sihi 
sapientiam  (ibid.  III,  15).  Ut  alia  praetermittam ,  quae  rationa- 
listarum  impium  systema  prorsus  evertunt ,  qui  nihil  nisi  hu- 
manum  in  Scripturis  agnoscunt.  Cum  igitur^  non  juxta  sevi  incul- 
tioris  scientiam,  sed  juxta  scientiam  sibi  divinitus  communicatam 
Sacri  Scriptores  litteris  consignaverint ,  quae  a  Christo  didicerunt, 
negamus  eos  sibi  non  constitisse.  Unica  vero  ratio,  cur  autument 
adversarii  nostri,  Scriptores  Sacros  sibi  non  constitisse,  est,  quia 
coliaerere  non  possunt  ea ,  quae  hi  litteris  exararunt  et  viva  praeterea 
voce  transmiserunt  ,  cum  illis  ideis ,  quas  ipsi  sibi  serius  nimis 
cuderunt  ex  sapientia  et  prudentia  humana ,  quae  inimica  est  Deo. 

305.  Ad  2"»,  Neg.  ex  data  responsione  ;  ac  nego  praeterea  illa- 
tionem  ex  falso  supposito  ,  nimirum  confusionem ,  quam  sibi  ra- 
tionalistae  confingunt ,  apud  veteres  reperiri ,  qui ,  ut  ex  pro- 
bationibus  constat ,  perpetuo  tres  distinxerunt  in  Deo  personas , 
nec  unquam  alteram  cum  altera  confuderunt;  itaque  ejus  confu- 
sionis  nullum  vestigium  apud  ipsos  occurrit ,  nec  uUam  adversarii 
ejusdem  confusionisprobationemadducunt.  Nosvero  meris  verbis 
ralionalistarum  non  acquiescimus. 

306.  Ad  3°^,  Neg,  Siquidem  nunquam  de  hoc  disputatum  est; 
sed  semper  Logos  distinctus  exhibetur  a  Spiritu  S. ,  ut  ex  dic- 
tis  patet, 

307.  Ad  4°*,  Neg,  Nemo  enim  ex  adductis  Patribus  Verbum 
idem  esse  dixit  cum  Spiritu  Sancto  ;  sed  semper  unum  ab  altero 
distinguunt. 

308.  Non  in  primis  S.  Justinus,  qui  lococitato  ab  adversario  nec 
syllabam  de  his  habet.  Quod  si  in  Apolog,  I,  num.  33,  de  ipsa 
Verbi  Persona  exponit,  quod  apud  S.  Lucam  dicitur  :  Spiritus 
Sanctus  superveniet  in  te ,  et  virtus  Altissimi  obumbrabit  tibi; 
tdeoque  j  quod  nascetur  ex  te  Sanctum  ^  vocabitui"  Filius  Dei , 

esse  haerelicoram  omninm  spiritam    et  sentiendi  rationem  et  impietatem  ! 


CAP.    IV.    DE    DIVINITATK    SPIRITUS    SANCTI. 


409 


ita  ut  Verbum  quoad  carnem  in  utero  B.  Marise  Virginis  sit  ille 
Spiritus  Sanctus  et  virtus  Altissimi ,  quae  obumbravit  Mariae ,  non 
inde  sequitur  S.  Martyrem  confudisse  simul  Spiritus  Sancti 
personam  cum  persona  Verbi ;  sed  solum ,  hoc  loco  idem  ipsum 
designari  Verbum  nomine  Spiritus  Sancti  et  virtutis  Altissimi; 
in  quo  nihil  est  quod  reprehendi  debeat.  S.  Justinus  Spiritum 
Sanctum  solet  vocare  Spiritum  propheticum ,  ut  patet  ex  hoc 
eodem  numero  sub  initium ,  tum  ex  n.  6  et  n.  13  ,  ubi  eum  dicit 
tertiam  Trinitatis  personam  (1),  seu  tertiam  ordine.  Ex  hac  inter- 
pretatione  potius  evertitur  principium  Socinianorum ,  qui  con- 
tendunt,  ideo  Christum  dictum  esse  Filium  Dei ,  quod  conceptus 
sit  Spiritus  Sancti  virtute. 

309.  Non  S.  Irenaeus,  qui  hb.  I,  cap.  XIX  (in  edit.  Massueti 
XXII),  non  solum  Verbum  cum  Spiritu  Sancto  non  confundit  ^ 
sed  contrarium  prsecise  statuit  iihus ,  quod  dicit  Wegscheider. 
En  ejus  verba  :  Pater..,  per  Verbum  et  Spiritum  suum  omnia 


(I)  Nam.  XV inler  cetera haBC  habet  : 

Ifjo-ovf  Xpiff-Tey  tov  TTocvpoB-ivTet,,,.    ulot 

aVTOU    TOU     OVTas    &iOV    fAU^OVTtS  ,    KlAt    IV 

cevTepoi  x^P°^  'ix^ovTts ,  Trvtvfcee  Tt  ^po^ptj- 
TiKcv  iv  TptT*!  Tu^tt ,  cTi  KccTU  Xoyov  Ttjua- 
fctv,  te7ro^ei%ofetv.  Id  est ,  Jesum  Chtis- 
tum.,.  crucifixum  veri  Deifilium  esse 
edocti,  ipsumque  secundo  loco  ,  Spiri- 
tum  autem  propketicum  tertio  habemus 
crdine  ,  non  sine  ratione  a  nobis  coli 
demonstrabimus ,  edit.  Maran.  Qois 
vero  nisi  insanus  postadeo  lacalentum 
testimonium  asserere  audeat  S.  Justi- 
nam  confudisse  Spiritum  Sanctum  cum 
Verbo?  Qaod  vero  per  Spirilum  Sanc- 
tum,  qui  Lucae  i  dicitur  descendisse  in 
Mariam  Virginem  ,  et  per  virtutem  Al- 
tissimi  a  nonnullis  veteribus  Patribus 
intellectus  sit  ipse  Dei  Filius,  nemo 
mirari  debet,  qui  observet  ideo  ab  ip* 
sis  id  factum  esse  ,  quod  veteres  inter- 
dum  nomen  Spiritus  Sancti  tum  na- 


tarae  divinae  universim ,  tnm  singalis 
personis  aptaverint ,  atque  etiam  ex  eo 
quod  Apostolus  vocaverint  Christum  Dei 
virtutem  et  Dei  sapientiam.  Ceterum 
hanc  expositionem  prajter  S.  Justinum, 
Hermam  ,  lib.  iii ,  simil.  v,  Tertullia- 
num  ,  Cyprianum ,  Lactantium  ,  adop- 
tarunt  etiam  post  Concilium  Nicaenum 
S.  Hilarias  Pictaviensis  ,  De  Trin, 
lib.  X,  et  lib.  ii ,  n.  26  ,  saltem  juxta  in* 
terpretationem  Coustantii ,  editoris  ope- 
rum  S,  Hilarii ,  illis  verbis  :  Spiritus 
Sanctus  desuperveniens,,,,  naturoe  se 
humancB  carnis  immiscuit;  et  alibi  , 
tum  S.  Athanasius  ,  libro  De  incarn. 
pag.  72 ,  edit.  Maur.  nec  non  Ruffinus 
in  Expositione  symboli ,  ac  demum 
aliis  omissis  S.  Joan.  Damascenus ,  in 
loco  nobis  objecto  ;  cfr.  praefatio  operam 
S.  Hilarii ,  edit.  Maurin.  pag.  18,  §2  , 
n.  57  et  seqq. 


410  TRACT.    DE    TRINITATE. 

faciens  et  disponens  et  gubernans ,  et  omnibus  esso  prcestans  (1). 
Habes  iterum  specimen  bonae  fidei  rationalistarum. 

310.  Non  S.  Joannes  Damascenus,  qui  siquidem  loc.  cit.  nomine 
virtutis  intelligit  ipsum  Filium  Dei ,  qui,  ut  ibidem  subdit ,  Con- 
spersionis  nostrce primitias ipse  sibi compegit..,  conditoris  mor6 
per  Spiritum  SanGtum  (2).  Ubi ,  quseso  ,  confusio  Verbi  seu  Filii 
Dei  cum  Spiritu  Sancto?  Mira  praeterea  apparet  rationalistarum 
impudentia,  dum  audent  pro  se  afferre  auctoritatem  S.  Joannis 
Damasceni ,  qui  lib.  I  non  solum  data  opera  agit  de  S.  Trinitate 
(cap.  ^^III),  sed  distinctim  de  persona  Verbi  et  de  persona  Spi- 
ritus  Sancti  (cap.  VI  et  VII). 

311.  Ad  5™ ,  Dist.  Id  est ,  profani  et  impii  ex  rationalistarum 
grege  id  demonstrare  conati  sunt ,  sed  perperam,  ut  ex  dictis 
constat,  conc. ;  ostenderunt ,  neg.  Nunquam  enim  id  efficient, 
obsistente  sibi  tota  antiquitate;  nec,  nisi  pervertendo  sensum 
veterum ,  possunt  sibi  blandiri  imperitis  fucum  facere. 

312.  Ad  6™,  Neg.  Hic  pariter  TertuUianus  de  Filio  Dei  exponens 
Angeli  verba  :  Spiritus  Sanctus,  etc. ,  ac  unum  idemque  signifi- 
cari  asserens  sive  per  Spiritum  Sanctum  sive  per  virtutem  Al- 
tissimi ,  quse  virtus  juxta  ipsum  non  est  nisi  proprietas  Sermonis 
seu  Logi ,  contendit  adversus  Praxeam ,  qui  divinas  confunde- 
bat  Personas  ,  non  Patrem ,  sed  solum  Filium  seu ,  ut  ipse  vocat , 
Sermonem  in  uterum  Virginis  descendisse.  Ceterum  lioc  ipso  in 
capite  Tertullianus  tres  expresse  distinguit  Personas  divinas,  di- 
cens  :  Novissime  mandans  ( Christus  ) ,  ut  tinguerent  in  Patrem 
et  Filium  et  Spiritum  Sanctum,  non  in  unum.  Nam  nec  semel, 
sed  ter ,  ad  singula  nomina  in  personas  singulas  tingui- 
mur  (3). 

313.  Ad  7«^,  Dist,  Pro  lubito  suo  vim  Scripturae  iuferendo  et 
contra  sensum  totius  antiquitatis  ,  cowc. ;  jure  merito,  neg.  Res- 
ponsio  patet  ex  dictis. 

(1)  Ac  veteram   more   aflPcrt  verba  notissisima   est. 
Psalmi  XXXII :  f^erfco  Z^ommi  cce/a /?r-  (2)  'A^rup^c^f  tou  lifctTipov  (pufu/tcet' 

mati  sunt ,  ei  Spiritu  oris  ejus  omnis  tos ^tjfctoypyiKUff  ,   ^tu    tov    uyioo 

t7ir/M«  eorw/w  ;  quibas  per  ipsos  desig-  TrrivficetToe. 

natam  esse  personarum  Trinitatem  ,  res  (3)  Pag.5 1 6,edit.  Rigaltii.Paris,  1664. 


GAP.    IV.     DE    DIVINITATE    SPIRITUS    SANGTI.  411 

■  314.  Ad  8"^,  Vel  Neg.  \dDist,  Confundens  Verbumcum  Spi- 
ritu  S. .  neg, ;  de  solo  Verbo  seu  Logo  id  dicit  Athenagoras ,  sub- 
dist.  per  oppositionem  ad  falsorum  deorum  genealogias  ,  conc. ; 
ad  solam  Patris  adstruendam  ideam  et  operationem ,  qua  nega- 
ret  Logon  esse  personam  subsistentem  distinctam ,  a  Patre ,  neg, 
Athenagoras  igitur ,  ad  repellendam  a  Christianis ,  atheismi 
calumniam  de  qua  superius  diximus,  asserit  Christianos  colere 
Patrem  et  FiHum  et  Spiritum  S. ;  ne  vero  putarent  ethnici  per 
hoc  vel  tolH  unitatemDei  vel  induci  deorum  sobolem  ,  ut  ipsi  facie- 
bant,  Athenagoras  utramque  suspicionem  sustulit,  affirmans ,  Pa- 
trem  mente  FiHum  genuisse,  et  Patrem  ac  Filium  unum  esse, 
nempe  natura ;  item  Spiritum  affluentiam  Dei  esse,  emanantem  ac 
redeuntem.,  velutiradium  sohs.Postea  concludit:  Quis  igiturnon 
miretur y  cum  atheos  vocari  audiat  eos ,  qui  Deum  patrem  ^  ei 
Filium  Deum  et  Spiritum  Sanctum  asserunt ,  ac  eorum  in 
tinione  potentiam  et  in  ordine  distinctionem  demonstrant  (3)  ? 
Quod  si  quis  hgec  conferat  cum  sensu  Wegscheider  et  Eichhorn , 
videbit  tam  inter  se  distare  sensum  Athenagorae,  et  quem  isti 
ei  affingunt ,  quam  inter  se  distant  lux  et  tenebrse. 

315.  Ad  9'" ,  Neg,  Quoties  enim  sese obtuUt  occasio ,  Patres  illi 
eamdem  substantiae  unitatem  tum  Patri  tum  FiHo  tum  Spiritui 
Sancto  vindicarunt ,  ut  ex  probationibus  constat.  Addatur  prae- 
terea  tunc  nondum  fuisse  exortas  haereses ,  quse  directe  divinitatem 
Spiritus  Sancti  ejusque  subsistentiam  impeterent.  Ceterum  strenue 
Patres  ilH  distinctionem  divinarum  personarum  adversus  SabelHa- 
nos  seu  Patripassianos  propugnarunt.  Divina  enim  providentia  per- 
misit ,  ut  ipso  christiange  Ecclesiae  exordio  ejusmodi  errores  exori- 
'rentur ,  ut  sic  in  antecessum  Arianorum ,  Macedonianorum ,  ac 
postea  Socinianorum  et  rationaHstarum  et  damnatio  in  propatulo 
poneretur  et  impietas. 

316.  Ad  10»^,  Dist.  Subesse  dependentia  improprie  dicta ,  seu 
ordine  in  processione  ,  conc;  proprie  dicta ,  neg,  Hoc  nunquam 
Patres  docuerunt. 

317.  Ad  11™,  Dist.  Prodiisse  exlerna  manifestatione ,  ut  dic- 

(1 )  Textam  graecam  saperius  dedimus  pag.  4^4 1  nol.  2. 


412  TRACT.    DE    TRINITATE. 

tum  est  de  persona  Verbi ,  conc;  processione  interna  ,  neg.  Re- 
colantur  superius  dicta. 

318.  Obj.  secunda.  1°  Etsi  Ariani  inficiati  essent  divinitatem 
Spiritus  Sancti ,  nunquam  tamen  a  Patribus  hac  de  causa  impug- 
nati  sunt,  vel  2»  dogma  istud  assertum  est  a  Nicaena  Synodo.^ 
3®  Quod  si  Concilium  Constantinopolitanum  I  divinitatem  Spiri-^, 
tus  Sancti  asseruit  adversus  Macedonianos ,  nusquam  tamen  Deum 
ipsum  appellat ;  quam  agendi  rationem  4°  tenuerunt  Patres  ipsi , 
qui  vel  Trinitatem  propugnaverunt ,  ut  S.  Hilarius ,  qui  in  XII 
iibris ,  de  hoc  argumento  conscriptis ,  nullibi  Spiritum  Sanctum 
Deumdicit,  vel qui  data  opera  scripserunt  de  Spiritu  S.,  utS.  Ba- 
silius ,  qui  pra^terea  auctor  fuit  presbyteris  Tharsensibus  ^  ut,  con- 
tenti  professione  nicifina ,  nihil  aUud  a  Macedonianis  exigerent , 
nisi  ut  faterentur  Spiritum  Sanctum  creaturam  dici  non  opor- 
tere  (1).  Quod  quidem  argumento  est,  satis  firmam  per  ea  tempora 
non  fuisse  fidem  in  divinitatem  Spiritus  S.,  prout  magis  confir- 
matur  ex  objurgatione  S.  BasiHi  in  S.  Dionysium  Alexandrinum  , 
quod ,  Spiritum  Sanctum  ah  adorata  deitate  sejungens ,  et  in^ 
ferioribus  una  cum  creata  ac  ministra  natura  numerans  (2) , 
ei  detraxerit.  Ergo. 

319.  Resp.  Ad  1°»,  Dist,  Indirecte  et  ex  consequenti,  7ieg,; 
directe  et  primario,  conc,  Itaque  Patres ,  ne  novas  lites  sererent, 
contenti  fuerunt  ipsos  Arianos  adoriri  circa  praecipuum  et  prima  - 
rium  eorum  errorem ,  qui  versabatur  circa  Verbi  divinitatem ; 
siquidem  existimabant ,  destructo  errore  primario ,  alterum  sua 
sponte  casurum.  Interea  non  destiterunt  in  eos  invehere  etiam  ob 
negatam  ab  ipsis  divinitatem  Spiritus  Sancti  (3). 

320.  Ad  2°»,  Dist.  Directe  et  expresse  ,  trans,;  indirecte  et 
sequivalenter ,  neg.  Quippe  de  his^  inquit  S.  Epiphanius ,  qu(B 
singulis  temporibus  occurrunt ,  cavere  synodi  ac  decer?iere  so" 


(1)  T«  ^»7  ^eor  xiyiT^ett  KTiJ-fiet  ro  operain.  Ttjs  7rparjcvvovfA(tf]s  uvro  B-to- 
'jFv^vfcec  To  eiyioi,  Sententia  haec  pluries  Ttiros  i^oflt^ov,  Kctt  Kctraxou  t^  KTtrT^ , 
accurritintom.  iiioperamedit.  Maurin.  ku)  XttTov^yZ  (pv<rit  <rvvcti>iB-^S¥, 

(2)  Ep.  IX  ,  Jd  Maximum  philoso-  (3)  Cfr.  S.  Athanas.  Oral,  n  ,  in 
phum,  alias  xli,  n.  2  ,  pag.  91.  tom.  111.  Arianos;  tum  epist.   i  jid  Serapion., 


CAP.    IV.    DE    DIVINITATE    SPIRITTJS    SANCTI.  413 

knt{l).  Cum  propterea  Ariani  directe  saltem,  ut  diximus ,  non- 
nisi  Verbi  divinitatem  impugnaverint ,  hinc  contenta  fuit  Nicsena 
Synodus  contrariam  veritatem  directe  adstruere ;  nec  tamen  om- 
nino  divinitatem  Spiritus  Sancti  dimisit ,  teste  S.  Athanasio  , 
qui  in  Eptstola  synodica  ad  Jovianum  Imperat,  inquit  :  Neque 
etiam  Spiritum  Sanctum  a  Patre  et  Filio  disjunccere  ^  sedillum, 
potius  una  cum  Patre  et  Filio  glorificavere  (PP.  Nicaeni),  in  una 
Sanctce  Trinitatis  fide ,  quia  nempe  una  estin  sancta  Trinitate 
divinitas  (2). 

321.  Ad  3™,  Dist.  Conceptis  verbis  juxta  iUius  temporis  oeco- 
nomiam  ,  conc;  aequivalentibus ,  neg,  Eo  ipso  quod  Synodus  Z>o- 
minum  et  vivificantem,  ex  Patre  procedentem  ^  et  cum  Patre  et 
Filio  adorandum  et  conglorificandum  definivit  Spiritum  Sanc- 
tum  ,  ipsum  verum  Deum  Patri  ac  Filio  consubstantialem  esse 
docuit.  Abstinuit  autem  a  voce  Dei^  quia  sic  ferebat  usus  loquendi 
per  illa  tempora  receptus ,  quem  Synodus  servare  constituit. 

322.  Ad  4°^ ,  Dist.  Plerique  ex  prudenti  oeconomia  usu  conse- 
crata,  trans.j  omnes,  et  ex  dubio  super  hoc  articulo  fidei  nos- 
trae,  neg.  Itaque  in  primis  observo  non  omnes  abstinuisse  ab  ap- 
pellatione  Dei  dum  agerent  de  Spiritu  Sancto ;  cum  eum  Deum 
expresse  vocaverit  S.  Dionysius  Alex.  (3),  Tatianus  (4),  aHique. 
Deinde  ut  modo  dictum  est ,  id  ex  quadam  religione  ac  reverentia 
erga  receptum  loquendi  usum  ab  ipsis  Apostolis  inductum,  ne  Chris- 
tianis  adhuc  teneris  ac  pene  musteis  e\  gentihtate  conversis  no- 
men  Dei  multipficatum  in  Filio  et  SpirituSancto  esset  oflfendiculo. 


n.  2,  opp.  S,  Athanas.,  lom.  l ,  part.  ii ,  (2)    'AAA'    ou^^    dvfjXXorfiairetv    ro 

pag.  649»   edit.  Manrin.  Tcviuf^et,  rc  uytov  utfo  rou  Tcetrfos  Keu  rov 

(1)    Ilpcff  y«p  ro  vTTOTnTFroTi   iv  x,ettf»  ^  ulov  ,  eiXXcc  /tcecXXov  rvft^o^eiruf  etvrc  rZ 

xttt    KettfS    eii     (rvvccot    tjj»     eiTiptiXtiety  vetrptj  x.ett  ra   vlu  ii  ri)  fiiee  rijf  etyius 

Trciohrett.   HcBr.   ixxiv,   n.     I^  ,    edit.  T^iei^os  TriTrti,  hei  ro  xett  fiUv  tlveti  Iv 

Petavii.  Ibidem  vero  ostenditSynodam  r^    ei^U   Tftech    B-iortjret.   Epist.  ad 

Nicffinam  veram  circa  divinitatem  Spi-  Jovianum  de  fide  ,  n.  4  >  edit.  Maur. 

rilus  Sancti  fidem,  satis  expresse  pro-  (3)  Cfr.  textum  inferias  allatum. 

fessaiTi  esse  illis  verbis    :  Credimus  in  \U)  In  Orat.  contra  Grcecos,  n.  4» 

unum   Deum  Patrem  omnipotentem  ,  Ejus  verba  jam  dedimus  in  probat. 
etinunumDominum  Jesum  Christum. 


414 


laVACT.     BE    TRINITATE. 


quasi  plures  dii  admitterentur ,  prout  advertit  Petavius  (1),  de 
simili  argumento  disputans.  Ceterum  omnes  unanimiter  Patres  in 
eamdem  fidem  conveniebant ,  sive  in  professione  unitatis  divinae 
naturae  in  Trinitate  personarum ,  sive  in  divinis  attributis  uni- 
cuique  personse  asserendis,  aeternitate  ex.  gr.,  omnipotentia ,  sa- 
pientia ,  etc.  sive  demum  in  cultu  divino  eisdem  decernendo ,  ut 
suo  loco  ostendimus. 

323.  Atque  hincresponsio  patet  ad  id  ,  quod  objicitur  ex  agendi 
ratione  tum  S.  Basilii  in  iibro  De  Spiritu  Sancto ,  qui  postea  non 
veritus  est  hanc  appellationem  eidem  tribuere  in  epist  VIII ,  alias 
CXLI,  scribens  :  Cum  confiteri  oporteat  Deum  Patrem,  Deum 
Filium  y  Deum  Spiritum  S. ;  ut  eloquia  divina  ^  et  qui  ea  subli^ 
mius  intellexere,  docuerunt  (2)^  tum  S.  Hilarii ,  cujus  luculenta 
verba  sunt  in  Commentariis  ad  iliud  Matth.  ult :  Euntes  in  mun- 
diimy  etc.  Uty  quorum  estuna  divinitas,  sit  una  largitio^  nomen- 
que  Trinitatis  unus  Deus  est  (3), 

324.  Quod  demum  attinet  ad  obj  urgationem  S.  Basihi  in  Dio- 
nysium  Alex. ,  vel  hsec  non  respicit  nisi  verba  non  satis  caute  in 
aestu  disputationis  usurpata  abversus  Sabellium  ,  ut  Garnierifo 
placet  (4)  ,  vel  dicendum  eam  factam  fuisse ,  priusquam  in  Basihi 

(1)  De  Trin.  lib.  iil,  cap.   i  ,  §  4*  ©««"rov  witv,  ©eov  ro  wvtZ^eATo  uyicv*  as 
Ex    aactoritate    S.    Joan.  Chrys.   qui  oi  B-e7ot  Xcyot ,  Kot)  ot  tqutous  v-^^eXoTtpov 
JjTom.  XX  in  epist.  i™ad  Gor.  observat  vtvoijKcTts    iMa^cty,   n.    2,  pag,  8i  , 
neqae  Deam  appellareJesamChristum  tom.  iu ,  edit.  Blauria. 
illolocovoluissePaulum,  neque  Patrem  (3)  Tom.  i  ,  opp.  edit.  Manr.  n.  3. 
Dominum,  ne,  cum  Deum  ac  Deum,          (4)  In   not.  ad    hunc    locum,   ubi 
Dominum  ac  Dominum  audirent  Co-  observat  S.  Basiliujn  fateri  Dionysium 
rinthii ,  plures  esse  Deos  suspicarentur  non  pravitale  sententias  peccasse  ,  sed 
ac   Dominos ,  seque  ad  antiquam  su-  studio    oppugnandi  Sabellii ,  atque  ut 
perstitionem  relapsos  ,  in  qua  plures  dii  plenam  et  redundantem  victoriam  ob- 
erant  ac  domini.  Hanc  eamdem  fuisse  tineret.   Hinc  consubstantialitatem    ab 
caasam  addit,  carneque  Spiritus  Sancti  eo  admitti  dicit  in  Apologia  ad  Diony-  i 
meminerit,  ut  illorum  imbecillitati  con-  sium  Romanum  ;  in  aliis  autem  libris  ] 
saleret.  Idem  observantBasilius,  Theo-  non  alio  consiiio  rejici,  nisi  ut  adver- 
doretus,  OEcumenius  et  Theophylactus  ,  setnr  Sebellio  hac  voce  abutenti.   Etsi  \ 
ibidem.  vero  rejiciat  conjecturam  Tillemontii , 

(2)  Afov  o/»oX.c'/t7v  f  Qtov  Tcv  vecTfpec  f  dat  tamen  S.  Basilium  paolo  acerbius 


GAP.    IV.    DE    DIVINITATE    SPIRITUS    SANGTl.  4l5 

manus  pervenerit  apologia ,  quam  ad  ejusdem  nominis  Romanum 
Pontificem  miserat  Dionysius ,  ut  suspicatur  Tillemont.  Certum 
enim  est  Dionysium  recte  de  Spiritus  Sancti  divinitate  sensisse , 
cum  in  responsione  ad  propositiones  Pauli  Samosateni  scripserit : 
Non  iinpune  feret  is ,  qui  adversus  benignum  Spiritum  Sanctum 
blasphemus  est.  Spiritus  autem  est  Deus ;  et  alibi  passim.  Hinc 
idem  S.  Basilius  in  libro  De  Spiritu  Sancto ,  inter  eos ,  qui  divini- 
tatem  Spiritus  Sancti  praedicarunt ,  Dionysium  recenset ,  ejusque 
testimonia  profert  (1). 

325.  Inst.  1»  Ecclesia  nunquam  preces  ad  Spiritum  Sanctum 
dirigereconsuevit.  2»  Quin  potius  in  Conc.  Carthag.  III  ,  cap.  23, 
sancivit,  uty  cum  adaltare  assistitur,semper  ad  Patrem  dirigatur 
oratio,  Atque  3°  in  veteri  doxologia  recepta  illa  formula  erat  Glo- 
ria  Patri  et  Filio  in  Spiritu  Sancto.  Quibus  omnibus  luculenter 
probatur  Spiritum  Sanctum  nec  Deum  nec  personam  divinam^ 
saltem  reliquis  duabus  personis  aequalem  creditum  fuisse, 

326.  Resp.  Ad  1°^,  Dist.  In  publica  liturgia  ob  peculiarem 
rationem ,  alias  allatam ,  cum  de  Verbi  divinitate  loqueremur , 
conc. ;  quasi  Ecclesia  in  divinitatem  Spiritus  Sancti  minime  cre- 
diderit ,  neg.  Ecclesiae  enim  Catholicae  fides  eadem  semper  est; 
quapropterid,  quodnunc  creditdeaugustissimo  Trinitatis  myste- 
rio  etsingularum  personarum  divinitate,  semper  credidit,  ut  omnia 
allata  documenta  ostendunt.  In  sacra  liturgia  autem  consueverat 
orationes  suas  dirigere  ad  Patrem  per  Filium ,  in  vel  cum  Spiritu 

vellicasseS.  Dionysium ,  deeeptnm  for-  S.  ita  concladit  Dionysias  :  oSreo  fctv 

tasse   testimoniis  ab   Arianis    confictis  «yets^-  Uff   n    t^i   T^!ee^et  r^f  fAovu^cc 

acS.  Dionysio  perperam  attribatis.  Hae-  TrXxTvvUfcii  ethettpeTov .  k»)  t^jv  Tptu^t» 

retici  enim   semper  fraudibas  ac  dolis  ^uXtv  uftuaiTof  tls  t^v  fiovei^ee,   TvyKt~ 

ntantar  ad  impagnandam   catholicam  <l>etXaiov/ictB-u,  Id  est,  Sic  quidem  nos 

veritatem.  Ceteram  de  sincera  (ide  S.  indivisihilem  uniiatem  in  Trinitatem 

Dionysii  legatar   S.   Athanasias ,   ejas  dilatamus  ,    et    Trinitatem    iterum , 

in  Alexandria  sede  successor,  in  epis-  qucB  imminuinequityinunitatemcon- 

\o\si  De  Sententia  Dionysii ,  nbiillas-  trahimus.  Quibas  nihil   praeclarius  af- 

tria  illius  Patris  testimonia  in  medium  ferri  potest.  Vid.  opp.  S.  Athan.  tom.  i, 

affert,  tum  de  Filii,  tum  de  Spiritus  cap.  i  ,  pag.  12,  edit.  Maur. 
S.   divinitate,    praesertim  n.    17,  ubi  (1)    Tom.  iii,   cap.    29,    n.    72, 

facta  mentione  Patris,  Filii  et  Spiritus  pag.  60. 


416  TRACT.     DE    TRINITATE. 

Sancto ,  non  quasi  discernens  gradus ,  sed  originum  statuens  dis- 
tinctionem  (1). 

327.  Ad  2™ ,  Dist.  Ad  uniformitatem  in  publica  praesertim 
liturgia  servandam  ,  et  ad  privatorum  errores  praecavendos,  conc; 
alias ,  neg.  juxta  dicta.  Sensum  vero  capituli  XXIII  Concilii  Car- 
thaginensis  talem  esse  ,  eruitur  ex  ipsis  capituii  verbis  ,  quaeita  se 
habent :  Ut  ?iemo  in  precibiis  vel  Patrem  pro  Filio,  vel  Filium 
pro  Patre  nominet,  Et  cum  altari  assistitur ,  semper  ad  Patrem 
dirigatur  oratio»  Et  quicumque  sibi  preces  aliunde  describit, 
non  eis  utatur,  nisi  prius  eas  cum  instructioribus  fratribus  con" 
tulerit  (2). 

328.  Ad  3™,  Resp.  1°  Neg.  antec.  Contrarium  enim  non  pauca 
antiqua  documenta  evincunt ,  quae  collegit  S.  Basilius  in  libro  De 
Spiritu  Sancto,  cap.  XXIX,  n.  71  et  seqq.  (3j. 

329.  Resp.  2°  Dato  antec.  neg.  co?iseq.  Eodem  quippe  sensu 
«jusmodi  doxologiam  usurpatam  antiquitus  fuisse  ac  cum  Spiri- 
ritu  Sancto,  vel  Spiritui  Sancto,  fuse  ostendit  citato  loco  S.  Ba- 
silius  ,  eo  ipso  quod  promiscue  utraque  particula  in  et  cum  vete- 
res  uterentur;  sic  S.  Dionysius  Alex.  ibid.  suam  apologiam 
concludit  :  Deo  autem  Patri  et  Filio  D.  N.  J.  C.  cum  Sancto 
Spiritu  gloria  et  imperium  in  soecula  sceculorum.  Amen  (4j. 


(1)  Noto  antiquissimam  esse  in  litar-  litantis  destinatur  intentio  sacrificii , 
gia  orationem  illam  :  Suscipe  Sancta  munus  omni  Trinitati  uno  eodem- 
Trinitas  ,  etc.  in  utraque  Ecclesia  ,  qneofferturlitantisofjicio.  Ad  Monim. 
tum  latina  tnm  graeca.  Cfr.  Benedic-  lib.  m ,  cap.  5.  Cfr.  Bingham,  Ori- 
tus  XIV,  De  sacrificio  MisscBf  lib.  ii  ,  gines  et  antiq,  christ.  vol.  v,  lib.  xiu  ^ 
cap.  II  ,  n.  7.  Addatur  usus  doxolo-  cap.   2,  §  5. 

giae  in  publica  liturgia ,  de  qua  supe-  (3)  Modum  glorificandi    Palrem    el 

rius  diximus ,  ad  tres  personas  distinc-  Filium  cum  Spirilu   Sancto  S,  Diony- 

tas  directae.  sius  ibid.  vocal  formam  ac  regulam  a 

(2)  Apod  Labbe,  Collect.  Concil»  presbgteris  y  qui  ante  ipsum  vixeruni 
tom.  11,   col,    II ^o.  Ceterum  8.  Ful-  acceptam. 

gentius  Africanus  sic    canonis  Africani  (4)  Ta»  ^l  0£«  vurft ,  kui  vlS  t£ 

sensum  exponit ,  inter  cetera  scribens  ;  KvpiM  ^fcSt  Iijrov  Xpta-TM ,  <rov  tS  uyU 

Dum  ad  solius  Patris personam  sermo  witvfAUTt ,   ^o%»    Kut   KpecTos    tU  toos 

dirigitur ,  bene  credentis  fide  tota  Tri-  ttlmus  ,  TUf  uUim ,  «^9».  pag.  60. 
niiat  honoratur,  et  quum  ad  Patrem 


GAP.    V.    DE    SPmiTUS    SANGTl    A    PATRE    ET    FlLIO    PROGESS.     417 

Populus  ex  antiqua  traditione  aetate  ipsius  S,  Basilii  solebat  ca- 
nere :  Laudamus  Patrem,  Filium  etSpiritum  S.  Dei  (1).  Africa- 
nus  liistoricus  gratias  agit  Patri ,  qui  praebuit  nobis  suis  creaturis 
universorum  Servatorem  ac  Jesum  Christum ,  cui  gloria,  majestas 
cum  Sancto  Spiritu  in  scecula  (2). 

PROPOSITIO  V. 

DE    SPIRITUS    SANGTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCESSIONE. 

330.  Duplex  quaestio  agitatur  circa  processionem  Spiritus  Sancti 
inter  Latinos  et  Grgecos  schismaticos.  Altera ,  quae  praecipua  est , 
respicit  dogma  ipsum ;  altera ,  quae  est  secundaria ,  habet  pro  ob- 
jecto  additamentum  ,  seu  fidei  expositionem  ac  declarationem 
adjectam  symbolo  constantinopolitano  per  particulam  Filioque, 

331.  Utrumque  enim  Graeci  Latinis  crimini  vertunt ,  tum  quod 
doccant  Spiritum  Sanctum  a  Patre  et  Filio  tanquam  unico  prin- 
cipio  procedere,  tum  quod  contra  Concilii  Ephesini  vetitum  par- 
ticulam  Filioque  inseruerint  symbolo. 

332.  Incertum  est ,  quo  tempore  coeperit  prima  controversia  , 
et  quo  potissimum  auctore.  Verisimile  tamen  est,  eam  ab  Arianis 
ac Macedonianis  orginem  habuisse,  seu  verius  eorum  occasione  (3), 


(1)  AUovfcif  TTetripec  j  km  oley  Ktti 
uytov  TFyiu/xct  Qtov ,  n.    ^3,   p.   6l. 

(2)  Su»  eiyiu  Trviv^ecTi  th  touS  eciafetSi 
ibjd.  inlegrum  hoc  caputesset  legen- 
dum.  Cfr.  Petav.  De  Trin,  lib.  ii , 
c.  6,  nbi  eipendit  Tim  particularnm 
«*jr ,  <rii ,  <^/«  ,  e| ,  cum  ,  per ,  ex  , 
juxta  veterum  sensum  et  nsum. 

(3)  Cfr.  S.  Hilar.  De  Trin,  lib.  vin, 
§  20  ,  cajus  verba  haec  sunt  ;  Neque 
in  hoc  nunc  calumnior  lihertati  in- 
telligentice ,  utrum  ex  Patre  an  ex 
Filib  Spiritum  paracletum  putent 
esse,  Non  enim  in  incerto  Dominua 
reliquit  ;  nam  sub  iisdem  dictis  hoec 
ita  locutus  est :  «  Adhuc  multa  habeo 

T.  II. 


vobis  dicere  ,  sed  non  potestis  portare 
illa  modo,  Cum  venerit  ille  Spiritus 
verttatis,  diriget  vos  in  omnem  verita- 
tem,  Non  enim  loquetur  a  semetipso.., 
ille  me  clarificabit ;  quoniam  de  meo 
accipiet..,  omnia  qucecumque  habet 
Pater,  mea  sunt  :  propterea  dixi  de 
meo  accipietet  annunciabitvobis.  »  A 
Filio  igitur  accipit ,  qui  et  ab  eo  mit- 
titur,  et  a  Patre  procedit.  Et  inter- 
rogo  ,  utrum  id  ipsum  sit  a  Filio  ac- 
cipere ,  quod  a  Patre  procedere  ;  certe 
id  ipsum  atque  unum  esse  existima- 
bitur  a  Filio  accipere  ,  quod  sit  acci-^ 
pere  a  Patre  (sea  ut  MS.  Valicani 
habet  :  Quod  sit  a  Patre  procedere), 

27 


418  TRAGT.     DE    TRINITATE. 

tumque  occasione  Sancti  Cyrilli  anathematismi  noni  ex  duode- 
cim ,  quos  ipse  opposuerat  Nestorio ,  in  quo  asseruit  Spiritum 
Sanctum  esse  proprium  Christi  y   quem   quidem  anathematis- 
mum  eo  sensu  perstrinxit  Theodoretus,  quo  postea  videbimus. 
Jurgium  de  hac  processione  pariter  excitarunt  Monothelitos  ex 
occasione  epistolae  synodicae  S.  Martini  I,  teste  S.  Maximo  Horao- 
logeta  ,  cujus  auctoritatem  afFert  Le  Quien  in  dissertatione  prima 
Damascenica,  §  X.  Iterum  vero  litem  movit  de  ipsa  hac  processione 
Spiritus  Sancti  a  Filio ,  Constandnus  Copronymus  cum  suis  icono- 
machis  ,  eoquod  se  proscriptum  audiverat  ab  Apostolica  Sede  (1); 
et  saeculi  IX  initio  exagitati  a  quodam  Joanne  monacho  fuerunt 
monachiin  monte  Oliveto  degentes  (2).  Demum  sopitam  fere  hanc 
controversiam  impotenti  furore  Photius  excitavit ,  ut  suum  coho- 
nestaret  schisma  ,  ulciscereturque  damnationem  a  Nicolao  I,  contra 
se  prolatam.  Ex  his  habemus  usque  ad  Photium  neminem  ex  Grae- 
cis  impugnasse  processionem  Spiritus  Sancti  a  Patre  et  Filio  , 
praeter  Nestorii  fautores ,  Monothelitas  et  Iconoclastas  haereticos. 
333 .  Quod  spectat  ad  alteram  quaestionem  de  additamento  sym- 
boli  constantinopolitani,  respariter  incerta  est ,  sive  quoad  aucto- 
reui,  sive  quoadtempus.  In  occidentalibus  Ecclesiis,  ac  praesertim 
hispanica,  usum  invaluisse  canendi  in  Missa  symbolum  cumaddita- 
mento  Filioque,  quo  tempore  Gothi ,  ejurata  haeresi  ariana ,  catho- 
licamfidemprofessisuntanno  589inSynodo  Toletana  III,  certum 


Ex  hispatetnonsolam  veteram  Patram  thceam    et  Vossiam   existimasse   hunc 

doctrina  ,  sed  patet   praeterea  eisdem  Joannem  monachum  ,  auctorem  tamal- 

argamentis  Patres  asos  esse  ad  osten-  taam    adversas    monachos    de    moute 

dendam  Spiritus  Sancti  processionem  a  Oliveti ,  esse  S.  Joannem  Damascenum  ; 

Patre  ac  Filio  ,  qoibus  nos  utimur.  Li-  hi  enim  tumultus    ob  processionem  , 

quet  praiterea  veteres  nonnullos  Arianos  qaam  monachi  profitebantur   Spiritus 

ideo  negasse  Spiritum  Sanctum  a  Filio  S.  a  Patre  et  Filio  ,  excitati  sunt  anno 

procedere  ,  quia  exinde  Patres  coUige-  8o8  et  seqq.  sub  Leone  iii  postremis 

bant  Filii  divinitatem.  Caroli  Magni  temporibus;  S.  Joannes 

(1)  Cfr,  Le  Quien  Dissert.  i"  Da-  vero  Damascenusobierat  anteseptimam 
masc.  §11.  Synodam  generalem  seu  Nicaenam  ii  , 

(2)  Cfr.  ibid.  §  i6,  ubi  ostendit  ex  quffi  anno   787  celebrata  est  sub  Ha- 
irrefragahili  chronologia  perperam  Pi-  driano  R.  P, 


GAP.    V.    DE    SPIRITUS    SANCTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCESS.      419 

ornnino  videtur  (1) ;  ex  Hispania  idem  usus  dilatatus  est  in  Gal- 
lias  5  deinde  vero  in  Germaniam  et  Italiam  (2).  Romani  Pontifices 
circa  receptum  liunc  usum  passive  ,  ut  ita  dicam,  se  habuerunt  us- 
quead  Photiiaetatem ;  nec  nisi  eo  temporis  intervallo,  quod  a  Pho- 
tio  ad  Michaelem  Cerularium  schismatis  grseci  instauratoreme  f- 
fluxit,  adjectam  in  Romana  Ecclesia  symbolo  fuisse  particulam 
Filioque  verosimiUus  videtur ,  cum  nempe  Benedictus  VIII,  adni- 
tenteHenrico  Imperatore,  aegretamenindulsit,  utRomsein  Missa- 
rum  solemniis  symbolum  conslantinopolitanum  caneretur  (3). 
Certe  neque  Photius  neque  alii  ante  id  temporis  insertae  hujus 
particulae  Romanam  Ecclesiam  accusarunt;  quod  profecto  non 
omisissent,  si  mos  iste  Romae  jam  obtinuisset ;  quare  Michael  Ceru- 
larius  omnium  primus  hac  de  causa  reprehendit  Roraanam  Eccle- 
siam,  deinde  Leo  Acridanus  ac  Nicetas  cognomento  Pectoratus  (4). 

334.  In  oecumeniis  ConciHis  Lugdunensi  et  Ferrariensi  seu 
Florentino  ad  unionem  cum  Ecclesia  Latina  redierunt  Graeci ,  ap- 
probantes  ac  profitentes  dogma  de  processione  Spiritus  Sancti  a 
Patre  et  Filio,  una  cum  additamento  symbolo  inserto;  donec, 
agentepotissimuniMarcoEphesino,  rursum  ad  pristinum  schisma 
a  Florentina  Synodo  vix  digressi  plerique  relapsi  sunt  (5). 

335.  Theophanes  Procopowicz  Archiepiscopus  Novogradensis , 
quondam  collegii  grgeci  in  hac  alma  Urbe  alumnus,  honorum  ac 
divitiarum  spe  iliectus ,  ut  interdum  ab  iis  fit ,  in  patriam  redux, 


(1)  Ib.  §  26.  (S)  Non   formali    schismali  declara^ 

(2)  Ihidem.  tione ,   sed  potius  facto  ipso  Graeci  se 

(3)  Ib.  §  27.  Quam  horlatu  flenrici  iteram  separarunl  ab  EcclesiaRomana. 
Imp.  Rom.  Ponlifex,  aegre  tamen  fe-  Qood  observatione  dignam  est.  Ceterani 
rente  clero ,  eo  qaod  nnnquam  Homana  de  nova  hac  Graecorum  defectionc  cfr. 
Sedes  in  errorem  lapsa  fuerit,  indul-  Georg.  Pachymeris  Andronicus  Po' 
seril ,  at  in  Ecclesia  Romana  intra  mis-  loeologus ,  interprete  P.  Possino  S.  J. 
sarum  Rolemnia  syrabolum  constanti-  Romae  1669 ,  prsesertim  lib.  i,  capp.  2, 
nopolitanum caneretur,  cani coepit proat  3,  9,  10,  34,  35,  etlib.  11,  capp.  1, 
canebatur  in  Ecclesiis  omnibus  occi-  2  ,  3.  Licet  enim  hic  auctor  schisma- 
dentalibos ,  id  est ,  cam  addimento  Fi"  ticus  sit ,  satis  tamen  aperte  patefecit 
lioque,  artes  et  vafritiem  suoram  in  hac  defec- 

{A)  Ibid.  tione  exordienda  et  consummanda. 

27. 


420  TRACT.    DE    TRINITATE. 

ad  schisma  defecit ,  atque  adversus  Ecclesiam  illam ,  in  qua  altus 
fuerat ,  arma  contulit ,  quae  ad  ejus  defensionem  ipsi  data  fuerant. 
Hic  propterea ,  in  suo  tractatu  De  processione  Spiritus  Sancti  (1) 
sordes  omnes  verrere  non  dubitavit  atque  in  unum  colligere,  quae 
jamdiu  disjectae  atque  explosae  erant  a  tot  eruditis  viris,  sive  con- 
tra  processionem  Spiritus  Sancti  a  Patre  ac  Filio  ,  sive  contra  par* 
ticulam  sumbolo  adjectam  (2).  '^ 

336.  Hinc  duo  pstendere  debemus  adversus  Graecos  schisma- 
ticos,  l®  veritatem  catholicam,  2°  jus,  quo  Ecclesia  pollet^ 
inserendi  symbolo  justis  de  causis  fidei  suae  professionem.  Sit  igitur  : 

PROPOSITIO  I. 
Spiriius  Sanctus  a  Patre  Filioque  procedit. 

337.  Proposilio  haec  est  de  fide  ,  ut  constat  ex  definitione  duo- 
rum  Conciliorum  oecumenicorum ,  Lugdunensis  II  sub  B.  Grego- 
rioXet  Florentini  sub  Eugenio  IV,  in  quorum  primo  haec  edita 
est  fidei  professio  :  Credimus  et  Spiritum  Sanctum...  ex  Patre 
Filieque  procedentem  (3),  in  altero  :  Definimus...  quod  Spiritus 

(1)  Edit.  Gothae  ,  anno  1772.  schismalicos.  lucipit  vero  ab  Ecclesia  , 

(2)  Novissime  excusom  denao  fuit  et  ostendit  Ecclesiara  graeco-rossiacam 
dtehoc  argamentolingna  rnssiacaopns,  tolerantissimam  esse,  cum  in  sinum 
cai  litulus :  Rosmowy  mied&y,  etc.  seu  suum  admittat  innumeras  prope  fami- 
Dialogiinter  dubitantem  et persuasum  lias  seu  seclas  prolestantes.  Deinde 
de  orthodoxia  orientalis  grcecorussoB  pergit  ad  articulum  de  processione  Spi- 
EcclesicB ,  Petropoli  1829.  Auctor  ho-  ritus  Sancti ,  et  ostendere  nititur  pu- 
ram  dialogorum  est  celebris  apud  saos  rum  dogma  conservari  apud  Ecclesiam 
Filaret ,  actualis  Moscoviae  metropolita  graeco-russiacam,  noa  autem  apud  Ca- 
et  membrum  sanctissimae  synodi  per-  tholicara  ( siquidem  Prolestantes ,  qni 
manentis  petropolitanae  ,  ut  refert  ejus-  idem  dogma  Gum  Catholicis  profiten- 
dem  operis  interpres  ,  archiraandrita  tur ,  ut  moris  est  omnium  haereticorum 
Innocentius  in  sua  praefatione.  Scopus  et  schismaticorum  ,dimittit),Nihil  vero 
horum  dialogorum  est,  tollere  a  Catho-  profert ,  quod  millics  contritura  a  Ga- 
licis  spiritum,  quera  vocant  intolerantioe  tholicis  non  faerit ,  ut  videbimus. 
(soli  enim  Gatholici,  ubique  oppressi,  (S)  ntTreuof-ctv  ^^  Kctt  ro  TryivfAx  re 
sunt  intolerantes ,  oppressores  vero /*'-  «ytov,..  U  TFetT^es  ulov  rt  tKTroftuo- 
beralea  nominanlur) ,  ac  vincere  hor-  fctvov.  Collect,  Concil,  Labbei,  tom.  xi , 
jorem  ,    quem  ipsi   experiantar    erga  part.  1 ,  col.  963. 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SANCTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCEJS.     421 

Sanctvs  ex  Patre  et  Filio  ceternaUter  tampiam  ah  uno  principio 
et  unica  spiratione  procedit  (1). 

3*38.  Quod  quidem  fidei  dogma  sic  primo  ex  Scripturis  proba- 
mus  :  Christus  Joan.  XVI,  13  et  seqq.  haec  de  Spiritu  S.  ait  :  Cum 
autem  venerit  ille  Spiritus  veritatis ,  docebit  vos  omnem  verita- 
tem.  Non  enim  loquetur  a  semetipso ,  sed  qucecumque  audiet , 
loquetur,  et  quce  vejitura  sunt,  ajinunciahit  vohis.  Ille  me  cla^ 
rificabit,  quia  de  meo  accipiet ,  et  annunciahit  vohis.  Omnia 
qucecumque  habet  PateVy  mea  sunt.  Propterea  dioci  :  quia  de 
meo  accipiety  et  annunciahit  vohis.  Unde  sic  ratiocinamur  : 
Ule  in  divinis  non  minus  a  Patre  quam  a  Filio  tanquam  fonte  et 
origine  procedere  dicendus  est ,  qui  de  eo  accipit ,  et  ideo  de  eo 
accipere  dicitur ,  quia  omnia  cum  Patre  communi  fonte  et  origine 
communia  habet ;  atqui  ex  verbis  Christi  tahs  est  Spiritus  Sanctus; 
ergo  Spiritus  Sanctus  aeque  a  Patre  et  a  Filio  originem  habet^ 
seu ,  quod  idem  est ,  seque  a  Patre  et  a  Fiho  tanquam  ex  uno 
eodemque  principio  procedit. 

339.  Minor  etiam  confirmatur  ex  antiquis  versionibus  ante  ex- 
citatum  dehac  processione  controversiam  adornatis.  Etenim  versio 
syriaca  ,  omnium  antiquissima,  sic  refert  verba  Christi  :  Ipse 
glorificabit  me ,  quippe  de  meo  accipiet...  quidquid  habet  Pa- 
ter  meus,  meum  est ;  propierea  dixi  vohis  ex  meo  accipiet.  Versio 
persica  :  Et  ille  est,  qui  ?)ie  glorificahit .^  propterea  quod  a  me 
accipiet.  Arabica  vero  :  Et  ille  me  cjlorificabit ;  nam  accipiet  de 
eo  quod  meum  est{^).  Quae  quidem  versiones,  ut  patet,  mani- 
fecte  declarant  Spiritum  Sanctum  accipere  de  eo  quod  est  Filii  y 
ex  eo  iterum  quod  Filii  est ,  quia  quod  habet  FiHus  ,  a  Patre  ha- 
bet  ]  jam  vero  Filius  a  Patre  propriam  substantiam  per  generatio- 
nem  habet ;  ergo  Spiritus  Sanctus  accipit  ex  substantia  Fihi  com' 
muni  seu  potius  identica  cum  substantia  Patris  procedendo  ab  ipso, 
seu  originem  a  Patre  ac  Filio  trahendo, 

(1)  'Opj^o^ei» oTt   To    TTvevfccc  To  fm  ai$^ias  as  dTo  /ttiets  ei^X^^  **'  /*^* 

etytoi  ix.  Tou  TTetTfcs  Kett  Tov  utou  ui^las  va^tKJjs     ^po/BoXtjs      ixvoftutTett.     Ibid. 

ia-Tt ,    Kut     TJj»     ietOTou    ovriuv    Kctt    to  toin,  xill  ,  col.  5l4« 

uTrupKTtKcv  uuToo  ttmct  fz^tv  tK  Tov  %u-  (1)  Vid.  Polyglotta  Waltonii,  tom.  V, 

T^cs  uf^u  Kui  Tov  uiouy  Kut    i%  dft^poTt-  pag.  922  et  923  edit.  Londin.  1657« 


422  TRAGT,    DE    TRINITATE. 

340.  Hinc  est  quod  Spiritus  Sanctus  in  iisdem  sacris  litteris 
missus  perhibeatur  a  Filio  (Joan.  XVI,  7  ) ;  quae  quidem  missio 
indicat  dependentiam  ejus  qui  mittitur;  atqui  haec  dependenlia 
nequit  esse  naturae  divinse  in  se  spectatae ,  neque  imperii ,  quod 
in  divinam  personam  cadere  non  potest ;  ergo  dependentia  ori- 
ginis  dicenda  est  seu  processionis ,  ut  de  Filio  pariter  dicitur  res* , 
pectu  Patris.  Spiritus  Sanctus  propterea  vocatur  Spiritus  veritatis 
(ibid.),  qu3B  Filius  est,  Spiritus  Christi  (Rom.  VIII,  9  ),  Spi' 
ritus  Filii  {Gal.  l\ ,  6  ). 

341.  Atque  haec  semper  fuit  utriusque  Ecclesiae ,  Orientalis 
nempe  atque  Occidentalis  ^  doctrina ,  ut  ex  certissimis  utriusque 
Ecclesiae  documentis  patet.  De  Ecclesia  Occidentali  seu  Latina 
nuUum  dubium  esse  potest;  abunde  enim  constat,  quoties  hae- 
relici  graeci  a  Romana  Ecclesia  damnati  sunt ,  non  aliter  valentes 
de  ipsa  vindictam  sumere,  ipsoseidem  crimini  vertisse,  quoddoce- 
ret  Spiritum  Sanctum  a  Patre  Filioque  procedere.  Ita  se  gesserunt 
Monothelitae ,  teste  S.  Maximo  ,  qui  in  Epist.  ad  Marinum,  Cypri 
presbyterum ,  scribit ,  non  aliud  reprehendisse  graecos  Monotheli- 
tas  in  epistola  synodica  S.  Martini ,  quam  duo  :  Quorum  alterum 
est,  inquit ,  de  divinitatis  ratione  ;  quia  diccity  aiunty  procedere 
etiam  ex  Filio  Spiritum  Sanctum  (1).  Ita  rursum  Iconomachi, 
teste  Adone  Yiennensi ,  in  chronico  scribente  :  Facta  est  nunc 
temporis  Synodus ,  et  qucestio  ventilata  est  inter  Grcecos  et  Roma- 
nos  de  Trinitatey  etutrum  Spiritus  Sanctus,  sicut  procedit  a 
Patre^  ita  procedat  a  Filio ;  et  de  Sanctorum  imaginibus  (2). 
Hos  imitatus  est  Photius ,  ejusque  deinceps  in  impietate  succes- 
sores.  Id  ipsum  constat  ex  Conciliis  hispanicis ,  gallicis ,  germani- 
cis ,  italicis ,  a  quibus  longe  ante  schisma  photianum  non  solum 
retenta  avita  fides  de  Spiritus  Sancti  a  Filio  quoque  processione , 
sed  praeterea ,  ut  jain  innuimus ,  adjecta  est  symbolo  constanti- 
nopoUtano  particula  Filioque. 

342.  Sed  non  minus  certis  documentis  constat  perpetua  fides 
Ecclesiae  Orientalis.  Ecclesia  enim  Orientalis  non  ignorabat  pro- 
fecto  fidem  Ecclesiae  Occidentalis  circa  eumdem  articulum.  Nota 

(1)  Cf,  Le  Qaien  ,  diss.  cit.    §   lo.         (2)  Ibid.  §  ii. 


CAP.    V.    1)E    SPIRITUS    SANCTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCESS .     423 

ipsi  erat  epistola  Hormisdae  Romani  Pontificis  ad  Imperatorem 
Justinum  anno  521  conscripta ,  in  qua  divinitatis  et  incarnatio- 
nis  fidem  exponit ,  ubi  de  processione  haec  habet  :  Notum  est 
quia proprium  est  Patris,  ut  (jeneraret  Filium ; proprium  Filiiy 
ut  ex  Patre  Patrinasceretur  cequalis  ^proprium  Spiritus  Sancti 
ut  de  Patre  et  Filio  procederet  Suh  una  substantia  Deitatis  (1); 
nec  tamen  quispiam  Graecorum  movit  querelam.  Sane  qua  ra- 
tione  scribere  potuisset  S.  Hormisdas  adeo  asseveranter  :  Notum 
est ,  etc.  nisi  constitisset  de  eadem  fide  circa  hunc  articulum  in 
utraque  Ecclesia ,  et  quidem  in  fidei  expositione ,  in  qua  vel  ipsi 
apices  expenduntur  ?  Sic  Ephesina  Synodus  oecumenica  non  solum 
improbavitsymbolumnestorianumaCharisio  presbytero  oblatum, 
iii  quo  de  Spiritu  Sancto  dicebatur  :  Sed  nec  Filium  illum  puta'- 
mus  y  nequeper  Filium  existentiam  habentemi^^  sed  praeterea 
expresse  approbavit  anathematismos  S.  Cyrilli  una  cum  ipsius  de- 
clarationibus ,  etepistolamsynodicamsuoettotius  Ecclesiae  ^Egyp  - 
tiacae  nomine  conscriptam  ad  Nestorium,  in  qua  haec  habet  : 
Nam  etsi  Spiritus  tn  propria  persona  subsistat ,  eatenus  in 
seipso  consideretur ,  quatenus  Spiritus  est  et  non  Filius;  sed  ta- 
men  non  est  alienus  ab  eo,  Spiritus  enim  veritatis  nominatur  ^ 
et  Christus  est  veritas ,  et  proinde  quoque  ab  illo  atque  a  Deo 
Patre  procedit  {^^\  et  anathematismo  IX  Spiritum  Sanctum 
proprium  Filii  vocat;  atque  in  declaratione  ejusdem  anathema- 
tismi  non  solum  Filium  Spiritum  Sanctum  proprium  habere  pro- 
fitetur ,  sed  aperte  asserit  :  Qui  ex  ipso  est ,  ipsique  essentialiter 
i?iest  (4). 

343.  Plenus  propterea  semper  extitit  utriusque  Ecclesiae  con* 

(1)  Ep,  Lxxix ,  in    Collect.  Concil.      rpiov  uCtov'  Tcvtvftcc  yoif  uXijB-ticcg  mc- 
Labbei ,  tom.  iv  ,  col.   i553.  ^uttui  ^  xtti    tTU  XpiTTcs  if  uXijB-uet* 

(2)  'AXXcC,,.  Ku)  OUTt    Vloy   )IOf4.I^OfC(9j         XCCi     V^O^t^TCCt      lCOt^       CCVTOV  i       KccB-UTCt^ 

ovTt  hcc  uiou  TK9  v7Fetf%i9  tiXii^oi.  Ibid.       eifCfMt  xcc)  Ik  tov  Btou  Kcct  ^XTfog,  Ibid. 
tora.   11,  col.  6^7.  col.  47^»  §  *9« 

(3)  Ei    yeif    Kat    la-Tiv    Iv  vTrorTeia-tt  (4)   Kcct  t^tov  tJC'*^  ''*    *l  ecvTov ,    Kttt 

TO     TfVlV^UCC    t^tKtj  y     KCCt     $'*}     KUt     VOilTeCt         OVTta^US    ifC7Ft<^VK0i    etUTS  TTVtVjtCCC  ctytof, 

KetB-'   ixvTov  KccB-'    0   mtvfM    i<rTt  Kott      Ibid.  823,  declar.  g. 

ov)c    vics*    ecXX'    0V9..,.     io-Ttf   OVK   «AAo- 


424  TRAGT.    DE    TRINITATE. 

sensus  in  profitenda  Spiritus  Sancti  processione  a  Patre  et  Filio ; 
neque  unus  unquam  reclamavit  circa  hunc  articulum  ex  Catho- 
licis ;  sed  solum  aliqui  hseretici  obscuri  homines ,  ut  vidimus  , 
absque  ullo  successu. 

344.  Hinc  deprehendimus  sensum  Patrum  utriusque  Ecclesise 
circa  hunc  articulum.  Quod  attinet  ad  Patres  latinos,  res  extra 
dubitationis  aleam  est.  Hilarius  enim  Pictaviensis  non  solum  vo- 
cat  Filium  largitorem  Spiritus  Sancti ,  sed  etiain  auctorem  ;  Spi- 
ritum  Sanctum  esse  ex  Patre  et  Filio  auctoribus  (1) ,  tanquam 
scihcet  ab  uno  principio  ob  unam  amborum  naturam ;  sed  De  Trin* 
hb.  Vni ,  §  20  ,  recitatis  Christi  verbis  superius  relatis ,  concludit: 
A  Filio  igitur  Spiritus  accipit  qui  ah  eo  mittiturj  et  a  Patre 
procedit ;  deinde  ostendit  perinde  esse  accipere  ac  procedere  ,  ut 
superius  in  nota  retuhmus;  demum  concludit :  Non  permittenda 
iiaque  ad  impice  intelligentice  libertatem  hceretica  perversitas 
est;  ut  dictum  hoc  Domini,  quod,  quia  omnia,  quce  Patris  sunt, 
sua  sunt,  idcirco  a  se  accipiet  Spiritus  veritatis  ,  non  ad  unita' 
tem  confiteatur  referendum  esse  nattirce  (2).  Sic  ceteri  latini  Pa- 
tres,  quorum  una  sentenlia  expressa  est,  Spiritum  S.  a  Patre  acFiho 
procedere;  ut  conceplis  verbis  docent  S.  Ambrosius  (3),  Marius 
Victorinus  (4) ,  S.  Augustinus  (5),  S.  Leo  M.  (6),  Gennadius  (7), 

(1)  De  Trin,  lib,  ii ,  n.  4«  ostendit  divinitalem  Filii.  In  Bihl.  Pa' 

(2)  Cfr.  ibid.  n.  26,  ubi  principii  ^rww  De  la  Bigne,  tom.  v,  pag.  282. 
loco  sumit  processionem  Spiritns  Sancti  (5)  Tam  alibi  tum  lib.  xv,  De  Trin, 
a  Filio  ad  evincendam  Filii  divinita-  cap.  17;  ubi  n.  27  de  Spiritu  Sanclo 
lem  adversns  Arianos.  Adeo  res  explo-  ait  :  Qui  Spiritus  Sanctus  secundum 
rala  erat !  Scripturas  sanctas  nec  Patris  solim 

(3)  Lib,  1,  De  Spiritu  Sancto ,  est ,  nec  Filii  solius  ,  sed  amborum  ; 
cap.  II  ,  n.  120  :  Spiritus  quoque  et  n.  29  :  De  quo  ( Patre)  procedit 
Sanctus  cuvi procedit a  Patre et  Filio ,  principaliter  Spiritus  S,,.  ideo  auietn 
non  separatur  a  Patre  ,  non  separatur  addidi principaliter ,  quia  et  de  Filio 
a  Filio]  et  alibi  passim,  vid.  op,  tom.  11,  Spiritus  S,  procedere  reperitur. 

col.  625 ,  edit.  Maur.  (6)  Epist.  xv  ,  Ad    Turribium  As- 

(4)  Adv,  Arium,Y\\i.i  :  Ex  Filio  turic.  Episc.  cap.  1  :  Nec alius  sit  qui 
Spiritus  Sanctus ,  sicut  ex  Deo  Fi-  genuit ,  alius  qui  genitus  est ,  alius 
lius ,  et  Spiritus  S,  ex  Patre.  Nempe  qui  de  utroque  processit.  Vid.  tom.  i, 
el  ipseex  processione  Spiritus  Sancti  a  col.  697,  edit.  Ballerini. 

Filio  ,  arguit  adversus  Arium  ,  et  inde  (7)  Libro  De  eccl,  dog.  cap.    i . 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SAWGTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCESS.     425 

S.  Fulgentius  (1),  auctor  symboli  atlianasiani  (2) ,  S.  Gregorius 
M.  (3) ,  ut  subsequentes  praeteimittamus. 

345.  Nec  minus  concors  est  Patrum  graecorum  sententia 
circa  eumdem  articulum.  Etenim  S.  Athanasius ,  libro  De  Trin. 
n.  19 ,  ait  :  Spiratiotiem  Filii  in  propria  vita  et  substantia  ma- 
nente  Spiritum  S.  edoceamur ;  rursum  ibid.  :  Est  Filius  fons 
Spiritus  Sancti;  et  Orat,  III  Contra  Arianos^  n,  25  :  Ipse 
(Filius)  dat  Spiritui,  et  qucecumque  Spiritus  hahet,  hcec  a  Verbo 
habet  (4).  S.  Atbanasio  consonat  S.  Basilius  ,  qui  libro  DeSpiritu 
Sancto ,  cap.  XVII ,  sic  loquitur :  Quemadmodum  se  habet  Filius 
adPatrem ,  ita  adFilium  se  habet  Spiritus^  secundum  traditum 
in  Baptismo  verborum  ordinem  (5) ;  et  ibid.  cap.  XVIII :  Quia 
et  Spiritus  Christi  dicitur,..  denique  tanquam  paracletus  in  se 
ipso  exprimit  paracleti,  a  quo  missus  est,  bonitatem,  et  in  suapro- 
pria  dignitate  ejusy  aquo  processit,  majestatem  exhibet  (6).  Con- 
sonat  S.  Joan.  Cbrysostomus  ,  qui  comparans  Spiritum  Sanctum 
aquoe ,  qu3e  procedit  de  fonte ,  qui  Filius  et  Pater  est ,  concludit : 
Ob  id  etiam  ex  Patre  procedit  (7);  consonat  S.  Epipbanius,  in 
Ancorato^  n.  67  dicens:  Cum  Christus  a  Patre  profectus ,  Deus 
videlicet  a  Deo  credatur ;  et  Dei  Spiritum  a  Christo ,  utpote  qui 
ab  utroque  procedit;  id  quod  Christus  ipse  testatur :  Qui  a  Patre 

(1)  De  fide  ,  csip.  1 1  ,  d.  52*  r«(/....  ku)  <as  TrctfxKXtjrof  ^t   if  iuvrS 

(2)  De  cujas  auctore  cfr.  Le  Quien,  x>a,fUKrtj^it,u  rcv  uTraa-ruXcoros  uvrov 
(liss.  cit.  n.  17  ,  et  Gajetan.  Merali  ,  wupuKX^rov  r^y  uyuB-enjru'  kui  if  rS 
diss.  /)e  Auctore  et  tentpore  symboli  iuvrov  u^ta/tcurt ,  rtjv  fceyuXaiTvffjy  if^- 
quodS.  Atharasii  dicitur  ,  in  Thesauro  (pulvu  r^v  rov  oB-tf  Tr^oiixB-ef.  n.  46. 
iheol.  P.  Zaccariae,  tom.iii  ;  item  Jos.  (7)  Atu  rovro  ku)  Ik  roZ  vuvfcs  tK- 
Antelrai  Nova  de  symholo  athanasiano  Teo^tvtrut.  Apud  Petav.  De  Trin.  lib. 
disquisitio  ,  in  8°,  Paris.  iGgS.  viii^   cap.  4>   §    4  i  ®*  quibus    patet 

(3)  Hom,  XXVI  in  Evang,  u.  2.  S,  Joan.  Chrysostoinum  pro  explorato 
(-4)  Avros   yu^   (vils)   rS   TTfivfcurt      habere  Spiritum  S.  procedere  a   Fiiio. 

^i^art  y  Ku)  eru  ^)c^t  re  7rftvfcu,ruvru  Duo    alia   ejusdem    Palris  teslimonia, 

'?rupec  rou  ><oyov  i)c^t,  quae  ex  Homil,  in  symb,  citari  solent, 

(5)  'iiff  rvifuv  t^tt  0  viis  wpcj-  rof  Trw  consulto  omisimus  ,  eo  quod  dua;  illae 
rfpu,euret7rfcsrofvlofro^ftvftuKurc6  homiliae  non  reperiantur  neque  in 
rtif  if  rS  /iuTrrlo-fcurt  Truft^t^efciftjv  editione  Morelii  ,neque  Maurinorum , 
rev   Xeyev  Tvtru^tf.  n,  ^3.  nec    gfsece  nllibi   exstent    sed    solum 

(6)  'AAA«  ku)  TTftvfcu  Xfta-rev  xiyt'  tom.  v^  editionis  Parisiensis  Chevallon  , 


426  TRACTATUS    BE    TRIPIITATE. 

procedit y  inquit y  et  hic  de  meo  accipiet  (l^;  consonat  Didymus 
Alexandrinus,  nobilis  saeouli  IV*' (2)  Scripturae  interpres  ,  qui,  li- 
bro  De  Spiritu  Sancto,  n.  34,  prolatis  Christi  Domini  verbis  :  Non 
enim  loquetur  a  semetipso ,  sic  prosequitur ,  inducens  Christum 
loquentem  :...  Quia  non  ex  se  est,  sed  ex  Patre  et  me  est;  hoc 
enim  ipsum  quod  subsistit  et  loquitur ,  a  Patre  et  me  illi  est  (3). 
Demum  aliis  omissis ,  auctore  nempe  antiquissimo  homiliae  de 
incarnatione  inter  opera  S.  Joan.  Chrysostomi,  et  testimoniis 
Anastasii  Sinaitse,  Simeonis  Metaphrastis ,  qui  apud  Petavium 
videri  possunt  (4) ,  sic  placet  rem  ipsam  conficere  ex  ipsa  has- 
reticorum  agendi  ratione  : 

346.  Ariani  et  Macedoniani  1°  ex  receptissima  in  Ecclesia 
doctrina  de  processione  Spiritus  Sancti  a  Filio ,  occasionem  nacti 
sunt  asserendi  Spiritum  Sanctum  a  Filio  procreatum  esse.  2°  Ma- 
cedoniani  ex  eodera  principio  sic  argumentum  instruebant  adver- 
sus  doctrinam  cathohcam,  apud  S.  Athanasium  in  Epistola  ad 
Serapionem  ,  n.  15  :  Si  Filii  dicatur  esse  Spiritus  ,  Pater  eryo 
avus  est  Spiritus  Sa?icti  (5).   3<^  Eunomius  sic  arguebat  apud 

anni  i536  inserantar.  ut  refert  Filaret ,  op.  cit.  pag.  49»col- 

(1)  E/  ^i  Xfta-Tcs  (K  Tov  TFctTfcs  viT-  legeiint  quinquaginta  Patrum  testimo- 
TiiiTui  ©geV  e«  Qtou  ,  xai  to  TTvtdfiu  U  nia  ,  in  quibus  haec  veritas  reperitur. 
Tou  XpirTou  f  n  TFutu  ufi(^oTipm  «V  <p9-  Sed  mala  fides  horum  auctorum  in  hoc 
Ttf  0  Xota-Tog ,  c  TTupee  toS  vuTpos  iktfo'  cst ,  quod  dissimulaverint  omnia  testi- 
ptutTut ,  xut  oItos  U  toS  ifcou  X^-^tTut,  monia  ,  quae  certe  pauciora  non  sunt , 
et  aiibi   passim ;  vid.  edit.  Petavii.  in  quibus  iidem  Patres  asseruat  Spiri- 

(2)  Obiit  anno  899  ,  nonageQario  ma-  tum  S.  procedere  a  Patre  et  a  Filio  , 
jor ,  ut  ex  Hieron.  iibro  De  Firis  il-  vel  a  Patre  per  Filium,  Quis  unquam 
lustribus,  cap.  69,  et  ex  Paliadio  si-  Catholicorum  negavit  Spiritum  S.  prs- 
mul  collalis  discimus.  cedere  a  Patre?  Verum  ,  dum  hoc  ad- 

(3)  In  Bibl,  Patrutn  Gallandi  ,  struitur  ,  aliud  non  negatur ;  ideoque 
tom.  VI ,  p.  276.  aerem  verberat  Filaret ,  dum  cum  suis 

(4)  Lib.  cit.  cap.  3  et  seqq.  Adam  et  Theophane  opponit  quinqua- 

(5)  e;  ^i  Tou  oiov  Tc  vvtZfcu  ,  09K0VV  giuta  testimonia  Patrum ;  ut  aliquid 
^uTTTfos  eVr/y  c  vuTnp  toS  Trnvf^uTos ,  ex  proficeret,  deberel  afferre  vel  unum  tes- 
hac  doctrina  perversa  Macedonianorum  timonium ,  in  quo  Spiritus  S.  dicatur  a 
factum  est ,  ut  Patresinstiterint  in  asse-  solo  Patre  procedere  ,  ut  ipse  cum  suis 
renda  Spiritus  Sancti  processione  a  Pa-  Graecis  contendit ,  quod  profecto  naiir 
tre,  Mirum  proinde  non  est ,  si  Adam  quam  efficiet. 

Zernikaw  ac  Theophanes  Prokopowicz, 


CAP.    V>    DE    SPIRITUS    SANCTl    A    PATRE    ET    FILIO    PEOGESS.     427 

S.  Basilium,  lib.  III,  n.  1  :  Utjam  de  Paracleto  quoque  dicamus, 
non  vulgi  opiniones  temerarias  seqvuti,  sed  Sanctorum  in  om- 
nibus  doctrinam  servantes,  a  quibus  cum  didicerimus  eum 
dignitate  et  ordine  tertium,  tertium  quoque  natura  esse  credi- 
mus.  Cui  adhaerens  S.  Basilius  quoad  Sanctorum  doctrinam  de 
tertio  ordine  processionis ,  negat  illatam  inde  Eunomii  consecu- 
tionem ,  dicens  :  Nam  dignitate  secundum  esse  a  Filio ,  ut  qui 
esse  ab  illo  haheaty  et  ab  ipso  accipiat  y  et  annunciet  nobis ,  et 
omnino  ex  illa  causa  pendeat,  pietatis  sermo  tradit;  verum  ter- 
tiam  usurpare  natiiram  neque  ab  sacris  litteris  edocti  sumus  ^ 
neque  ex  supradictis  consequenter  potest  colligi  (1). 

347.  Ut  igitur  paucis  quae  hucusqiie  disputavimus  contraha- 
mus  ,  sic  ponimus  argumentum  :  Ex  indubiis  monumentis  constat 
1«>  Ecclesiam  Latinam  semper  dogma  tenuisse  de  Spiritus  Sancti 
a  Patre  Filioque  processione ;  2°  Ecclesiam  Graecam ,  cui  id  inno- 
tuit ,  in  communione  semper  fuisse  cum  Ecclesia  latina ,  nemine 
unquam,  exceptis  hsereticis,  ullam  de  hoc  querelam  movente, 
imo  in  quinque  oecumenicis  Conciliis  eamdem  fidem  approbasse , 
confirmando  S.  Cyrilli  epistolam  ad  Nestorium ;  3°  Patres  utrius- 
que  Ecclesiae  in  eamdem  sententiam  convenisse;  4°  ipsos  haereti- 

(1)  'A^id/LcoiTi     fciv    yxp     ^forepeyg/y  que  strenae  vindicatae  ,  Maarinns  editop 

Tou  vlov  j  TTesp*  aoTov  T6  tivcit  t^of  Kxt  malaerit.  Certe  Manael  Galecas  ,  stre- 

9r«p*   auTov  A«^/3a»o» ,  Kcct  oiva.yyixKoit  nus  catholicae  fidei  propugnator,  haec 

9^7»!  KM  oT^as  iKtitt]s  T^s  utTiets  i^>3ft~  scribere  non  dabitavit ,  cap.  lo  :  Quod 

/^ivov     ^ufei^i^aTtv     0    T^s      tuj-tfitius  *»  quis  additamentum  hoc  esse  dicit 

Xoyos'   ^va-tt    ^t    T>i    TfiT^    ^fijff-B-ott  ^  (verba  ^flsp*  flcwTou  etc.  id  est ,  «^  ^!«i  us- 

ovrt  'Tcetfei  tuv  eiyiav  ypet<pZt  ^ti^t^eiy-  que  ad  illa  :  causa  pendeat  inclusive), 

fctB-et ,    ovTt   tK  yrpottpijftiySv  kutu   to  calumniatur,  Primum  enim  in  anti- 

etKoMvB-ov  ^vvetTcv  <rvX?^oyi<reia-B-xt,  Sic  quissimis  libris  ista  lectio  deprehen- 

porro   legendam   esse  hunc  S.  Basilii  ditur ,  quorum  tanta  est  vetustas ,  nt 

textam  ,  tum  ex  serie  orationis  tam  ex  eos  ante  schisma  perscriptos  esse  quivis 

parallelis  sancti    hujus  Patris   senten-  fateatur  ^  quorum  aliqui  lituras  etiam 

tiis  ,    tum  ex  aactoritate  codicum  in-  exhihent^  cum  quidam  doctoris  senten- 

victe  ostendit  Petavius ,  De  Trin^  lib.  iiam    tanquam    spuriam   calumniati 

VII ,  cap.  3.  Miror  proinde  ,  quomodo  essent ,  ob  idque  ferro  in  scripturam 

lectionem  Graecoram  ex  paacoram  MSS,  grassati ,  ut  contradicere  possent.  Sed 

auctoritatepraeferre  lectioniLatinoram,  et  consequentia  sermonis ,  et  phrasia 

adeo  in  Goncilio  Florcntino  excussae  at-  ipsa   valde  cohoerens  est ,  et  doctoris 


428 


TRACT.    DE    TRimTATE. 


cos  antiquissimos  ,  licet  invitos ,  testes  esse  ejusdem  fidei  sua  ipsa 
agendi  ratione.  Ergo  vel  dicendum  universam  Ecclesiam  per  plura 
saecula  veram  amisisse  fidem,  vel  Graecos  schismaticos  in  turpi 
haeresi  versari;  at  primum  ipsis  fatentibus^  repugnat;  posterius 
igitur  unice  remanet. 

DIFFICIILTATES. 

348.  Obj.  primo.  !<>  Quoties  de  Spiritu  S.  Christus  loquitur, 
eum  procedere  a  Patre  testatur ,  ac  praesertim  expresse  (  Joan. 
XV ,  20  )  dicens  :  Cum  venerit  ParacUtus ,  quem  ego  mittam  vo- 
his  a  Patre  Spiritum  veritatis^  qui  a  Patre  procedit  (1).  Nec 
2®  quidquam  adversus  hanc  veritatem  prolatge  a  Latinis  Scriptu- 
rarum  auctoritates  conficiunt.  Nara  verba  illa  :  Mittam  vobis  Spi^ 
ritum  S. ;  quo  sensu  accipi  debeant,  Christusipse  patefacit,  dicens : 
Ego  rogaho  Patrem  et  alium  Paraclitum  dahit  vohis.  Mittit 
igitur  Spiritum  S.  Filius  moraHter  ,  rogando,  non  physice  eum 
spirando.  3°  Ea  quoque  verba  :  Ille  de  meo  accipiet,  et  annun- 
ciahit  vohis ,  palam  de  suis  dogmatibus  esse  intelligenda ,  tota 
contextus  ratio  postulat.  Dixerat  enim  :  Multa  haheo  vohis  di- 
cere  y  sed  non  potestis  portare  modo;  cumautem  veneritille  Spi- 
ritus  veritatis,  docebit  vos  omnem  veritatem. . .  Ille  de  meo  accipiet, 
et  annunciahit  vobis,  Quid  porro  accipere  de  Christo  poterat, 
ut  discipulis  nunciaret?  Certe  scientiam  illam ,  quam  inteUigere 
tunc  discipuli  non  poterant  (2) ;  quod  confirmatur  ex  ipso  Maldo- 
nato,  qui  illud  :  De  meo  accipietj,  exponit  de  mea  doctrina ,  eo 
ipso  quod  in  futuro  sit  dictum.  4°  Demum  etiam  illud  :  Omnia 
qucecumque  hahetPater y  mea  sunt,  nihii  evincit;  ahoquin,  cum 
omnia ,  qu«  habet  Pater  ,  ubi  non  intercedit  relativa  oppositio  , 
habeat  pariter  Spiritus  S. ,  cum  in  generatione  Filii  nulla  interve- 
niat  oppositio  relativa  inter  Patrem  et  Spiritum  S. ,  sequeretur 
Filium  pariter  a  Spiritu  Sancto  gigni,  quod  absonum  a  fide 
est.  Ergo. 

proposito  conaentanea.  verant  adversus  Lalinos. 

(l)  Quod    quidem    Chribli    dictum  (2)  Has  easdem  difficullates  repetit 

Grxci  [acutum  telum    vocare   consue-      Filarel ,  op.  cit.    pag.  47* 


GAP.     V.    DE  SPIRITUS    SAWGTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCESS.     429 

349.  Resp.  ad  1"  ,  Vel  Neg,  ut  ex  probationibus  patet ;  vel 
Dist,  Eum  procedere  a  Patre  testatur  in  sensu  inclusivo  Filii , 
conc;  in  sensu  exclusivo ,  ney.  Ut  enim  observat  S»  Augustinus  : 
Cum  de  illo  (Spiritu  S.)  Filius  loqueretur ,  ait :  De  Patre  proce* 
dit ;  quoniam  Paier  processionis  ejus  est  auctor ,  qui  talem  Fi- 
lium  genuit  y  et  gignendo  dedit ,  ut  etiam  de  ipso  procederet  Spi- 
ritus  Sanctus,  Nain  nisi  procederet  et  de  ipso  y  non  diceret 
discipulis  :  Accipite  Spiritum  Sanctum  (1).  Vel  etiam  ,  ut  ait 
S.  Cyrillus  Alex.  in  Joan.  XV ,  ideo  a  Patre  procedere  Spiri- 
tum  Sanctum  dixit  Christus,  ut  identitatem  substantiae  Filii  et 
Patris  ostenderet :  Ecce  enim^  inquit,  ecce  cum  Spiritum  veri- 
tatis ,  id  esty  suum  Paracletum  dixerit ^  a  Patre  ipso  aitproce- 
dere,  Sicut  enim  proprius  est  Filii  Spiritus  y  naturaliter  et  in 
ipso  existens  y  etper  ipsum  procedens  j  ita  etiam  Patris.  Demum 
concludit :  In  unam  Deitatis  rationem  Sancta  Trinitas  constrin- 
gitur  (2).  Et  sane  neque  Alhanasius,  nec  ceteri  Patres  graeci, 
licet  et  ipsi  legerint  in  Evangelio  :  Qui  ex  Patre  procedit ,  a  La- 
tinorum  propterea  sententia  recesserunt ,  cum  minime  ignorarent 
in  Evangelio  pariter  legi :  Omnia  mea  tua  sunty  et  tua  mea  sunt; 
ex  quo  intellexerunt  non  posse  Spiritum  S.  a  Patre  procedere , 
quin  procedat  a  Filio ,  propter  ipsam  inseparabilitatem  y  ut  lo- 
quitur  S.  Augustinus  (3) ,  divinas  substantice.  Addatur  Patres  mi- 
nime  illum  Scripturarum  morem  ignorasse  quaedam  attribuendi 
certis  personis,  quae  omnibus  ex  sequo  conveniunt ,  ut  cum  dicitur 
de  Filio  :  Erat  lux  vera  y  cum  Pater  et  Spiritus  Sanctus  lux  vera 
similiter  sint  (4). 


(1)  Contra  Maximum  Arian.  lib.  li,  Tptet^  ufetT^plyytTut.  Hanc  vero  doctri- 
cap.  i4>  Q>  I  )  qaod  totum  fere  est  nam  profitetar  se  accipisse  ex  sancto- 
de  hoc  argamenlo.  ram   Patrom  fide  ,  tSv  dytai  vecTepaf 

(2)  'l^ov  yeip  ,  i^cu  Trvtu/^et  t^s  «Aij-  i^yti^^ecTcStTes  vla-Ttv,  Sanctorum  Pa- 
B-tiecs  TouT  tTTtf,  tetoTov  Tof  'retpuxXiiToff  trum  fideivestigiia  imistentes ,  lib.  x, 
f /Va»  ,  5r«p<«  Tov  vetTpes  etvTof  TToftvta-B-ett  in  Joan.  in  V.  26  ,  2^  ,  cap.  l5. 
(ptjTtf'  ATTFtp  yup  tTTtf  'i$tof  TTftufiet  (3)  Dc  Trin.  lib.  i,  eap.  7,  17, 
Tov  viou  ^vTtKSs ,  if  etvTu  Tt  vTTeif^of ,  imo  toto  hoc  capite  fase  istad  argu- 
xett  0t'  etvTov  'jcfoiof  y  ovToi  xett  tou  vu-  mentam  proseqnitar. 

rpcV....   tis   ifu  BtoTtiTos  Aoyo»  9  uylu  (k)  Cfr.  S.  Aagust.  loc.  cit  cap,  9, 


430 


TEACT.    m    TRmJTATE. 


350.  Ad^»»,  Neg.  Ad  probat.  autem,  DisL  Christus  de  morali 
loquitur  missione  simul  et  physica,  conc, ;  de  morali  tantum, 
^ieg,  Loquitur  enim  Christus  ut  Deus  cum  dicit  :  Mittam  vobis 


n.  19,  obi  usitatam  ejasmodi  Scrip- 
tarae  loquendi  rationem  his  verbis  ex- 
ponit  :  Propter  insinuationem  Tri- 
nitatis  ,  personis  etiam  singulis  nomi' 
natis ,  dicuntur  qucedam  separatim  ; 
non  tamen  aliis  separatis  intelligun- 
tur ,  propter  ejusdem  Trinitatis  unita- 
tem  unamque  substantiam  ,  atque 
Deitatem  Patris  et  Filii  et  Spiritus 
Sancti,  Post  clara  adeo  S.  Aagastini 
testimonia  aliaque  non  pauca  ,  quae  af- 
ferri  possenl ,  in  quibus  toties  incalcat 
Spiritum  S.  a  Patre  et  Filio  procedere  , 
esse  Spiritum  amborum,  ab  ambobus 
tanquam  unico  principio  procedere  , 
etc.  quis  suspicari  potuisset  Filaret  no- 
bis  objicere  auctoritatem  S.  Augustini, 
et  Latinos  accusare  ,  quod  in  novis  edi- 
tionibus  ausa  temerario  corruperint  S. 
Doctoris  textum  lib.  xv,  De  Trin. 
cap.  27,  n.  5o  ,  ut  suae  causse  patro- 
cinarentur  ?  Causa  accasationis  est  , 
quod  bis  ibi  mutaverint  vocem  cogni- 
tionis  in  vocem  cogitationis  contra 
omnium  prope  MSS.  fidem.  Jam  vero 
observo  1°  me  non  propugnare  agendi 
rationem  editorum  Maurinorum  ,  quin 
potius  superius  notavi^  cum  ageretur  de 
textu  S.  Basilii ,  in  quo  contra  omnium 
fere  MSS.  fidem  faverunt  potius  causae 
Gpaecorum  quam  Latinorum  ,  caeca 
ratione  semper  eorum  lectioui  stan- 
dum  non  esse.  2°  Si  fraude  ac  dolo 
atque  ad  patrocinandum  causas  Latino- 
rum  dictam  mutationem  induxissent 
graeca  fide,  non  admonuissent  omnes 
prope  MSS,  habere  cognitionis  ejus. 


Adde  fraudem  et  dolam  dotem  esse 
propriam  eorura  ,  qui  errorem  taentar« 
haereticoram  scilicet  et  scliismalicorara. 
3°Nego  suppositum  ,  nempe  hic  S.  Au- 
gustinum  favere  haeresi  schismaticorum, 
sive  legatur  cognilionis  sive  cogitatio- 
nts/quodut  pateat  afferam  argumen- 
tum  ,  quod  recitatis  ,  non  absque  aliqua 
infidelitate ,  S.  doctoris  verbis  conficit 
Filaret,  pag.  4?  J  Eruamns  ,  ait  ipse  , 
prwcipuas  ideas,  quce  sibi  mutuo  res- 
pondent  i 

Scientia  sive  cognitio  Pater 
yerbum  sive  cogitatio-Filius 
f^oluntas  sive  amor-Spiritus 
f^oluntas  procedit  a  cognitione 
Ergo  Spiritus  procedit  a  Patre. 

Ast.  a)  S.  Doctor  expresse  docet  vo- 
luntatem  seu  dileclionem  a  cognitione 
seu  cogitalione  ,  quae  est  Verbum  ,  ge- 
nitum  a  scientia  ,  quae  adumbrat  Pa- 
trem  ,  procedere  ,  ideoqae  Spiritum  S, 
procepere  a  Patre  et  Filio.  b)  Congruit 
scopus  S.  Augustini,  qui  hic  est  os- 
tendere  discrimen,  quod  intercedit  inter 
generationem  Filii  et  processionem  Spi- 
ritus  S.;  quare  nempe  processio  Filii 
sit generatio,  non  autem  processio  Spi- 
ritus  Sancti.  Utitur  autem  similitudine  | 
animae  nostrae ,  in  qua  verbum  ,  quod  a 
scientia  producitur,pras  se  fert  imaginem 
et  similitudinem  scientiae  seu  conceplus  ^  | 
qui  in  mente  est  et  a  qua  procedit  2I 
ex  quo  infert  processionem  Verbi  e^a^l 
generationem  5  contra  vero  volunta8| 
quae  de  cogitationc  ( seu  cognitione )  , 
procedit ,  cujas  objectum  est  appetere  , 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SiLNGTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROGBSS.     431 

Spiritum  Sanctum ;  loquitur  ut  homo ,  cum  addit  :  Ego  rogabo 
Patrem,  etaliumParaclitum  dabit  vobis.  Sic  utramque  missionem 
complectitur ,  quam  simul  Graeci  confundunt ,  dum  ad  solam  mo- 
ralem  reducunt. 

351.  Ad  3°^,  Dato  etiam  ,  quod  Christus  de  scientia  loquatur , 
cum  dicit  :  Ille  de  meo  accipiet  y  neg,  cons,  Etenim,  si  Spiritus 
Sanctus,  qui  Deus  est,  de  Filii  scientia  accipit,  ergo  non  a  se, 
sed  a  Fiho  hanc  scientiam  habet ,  adeoque  a  Filio  emanat ,  scien- 
tia  enim  et  essentia  in  Deo  idem  sunt,  et  qui  unum  a  Filio  ac- 
cipit ,  alterum  pariter  accipiat  necesse  est.  Ceterum  ne  praecise 
de  scientia ,  non  autem  de  essentia  sua ,  Christuin  locutum 
esse  dicamus ,  secus  ac  Theophilactus  ,  Maldonatus  ahique  autu- 
mant ,  obstant  non  solum  allatae  Patrum ,  sive  grsecorum  sive 
latinorum,  interpretationes ,  sed  ipsse  antiquissimae  versiones 
quas  pariter  protulimus ,  et  quae  hujusmodi  efFugium  excludunt. 

352.  Ad  Maldonatum  quod  spectat ,  energice  respondet  Peta- 
vius  ,  ostendendo  expositionem  veterum  ,  perinde  esse  illud  :  De 
meo  accipiet,  ac  a  me  procedit  y  non  solum  probabilem,  sed 
plane  necessariam  esse  ex  ipso  contextu.  Si  enim,  assentiente 
Maldonato ,  haec  veiba  :  Omnia  qucecumque  mea  sunt^  essentiam 
significant ,  cum  Christus  dixerit ,  ideo  Spiritus  Sanctus  de  meo 
accipiety  quia  qucecumque  habet  Pater  mea  sunt ,  hoc  ipso  pa- 
tet,  cum  dixit  Christus  de  Spiritu  Sancto  :  De  meo  accipiet,  de 
sua  essentia  ipsum  locutum  esse ;  non  ahter  autem  Spiritus  Sanctus 
de  essentia  FiHi  accipere  potest  quam  procedendo. 

353.  Nec  obstat  quod  loquatur  in  futuro ,  de  meo  accipiet ;  tum 
quia  in  aeternitate  nulla  successio  est,  ideoque  vere  potest  dici 

non  prae  se  fert  cogitationis  (seu  cogni-  dixerat  in  hoc  ipso  capite  :  nam  n.  38, 

tionis)  imaginemet  similitadinem  ;  ex  scribit  :  Inter  cetera  enim  oum  per 

qvLO  concludit  processionem  Spiritus  S.  Scripturarum    sanctarum    testimonia 

non  esse  generationem  ,   etsi  volantas  docuissem  deutroqueprocedere  Sptri- 

in  saa  processione  dependeat  et  a  scien-  tum  Sanctum  :  si  ergo  ,  inquam  ,ei 

tia  et  a  cogitatione  seu  Verbo.  Legatur  de  Patre  et  de  Filio  procedit  Spiritus 

tolus  contextus  ,  ethuncgenuinom  esse  Sanctus  ,  cur  Fiiius  dtxit  :  De  Patre 

sensum  hujus  loci  quisque  percipiet.  Et  procedit  ? 
haec  quidem  coharenter  ad  ea  ,  qoae 


432  TRAGT.    DE     TRINITATE. 

accepit,  accipit  et  accipiet;  tum  quia  Christus  his  verbis  alludit 
potissimum  ad  externam  processionem  Spiritus  Sancti ,  quae  in  | 
interiori  fundatur ,  quaeque  externse  cujusdam  efficientisB  gratia 
fieri  dicitur ;  quare  cum  Christus  de  hac  externa  missione  loqua- 
tur,  quae  futura  adhuc  erat,  futuri  itidem  verbo  temporis  eam 
exprimit  (1). 

354.  Ad  4°^ ,  Dist.  Si  Spiritus  Sanctus  non  esset  in  processione 
ordine  secundus,  conc,;secus,  neg.  Jam  vero,  ut  patet  ex  ipsa 
formula  baptismi ,  Spiritus  Sanctus  ordine  tertius  est  in  ratione 
personae  ,  ac  proinde  processionis  ordine  secundum ;  fieri  proinde 
nequit ,  utSpiritus  S.  gignat  Filium,  qui  ordine  ac  processione  an- 
terior  est  ipso ,  etsi  in  activa  generatione  Patris  nuUa  sit  oppositio 
relativa  cum  Spiritu  Sancto, 

355.  Inst.  Sed  si  Spiritus  Sanctus  reipsa  a  FiHo  quoque  procedit, 
quare  Christus  id  aperte  non  tradidit  ?  Quin  potius ,  cum  eum  a 
Patre  procedere  affirmet ,  nonne  in  errorem  nos  induxisset ,  si  res 
aliter  se  haberet? 

356.  Resp.  1°  Nostrum  non  esse  in  rationem  inquirere ,  quare 
Christus  his  potius  quam  aliis  verborum  formulis  usus  sit  in  doc- 
trina  sua  tradenda ;  2«  Christum  aperte  satis  et  aequivalenter  id 
docuisse  in  ipsis  capitibus ,  ubi  Spiritum  Sanctum  a  se  mitti  af- 
firmat ,  de  suo  accipere ,  et  se  unum  esse  cum  Patre ,  omniaque 

se  habere  cum  Patre  communia ;  3°  ex  hoc  evinci  necessitatem     < 
magisterii  semper  viventis  pro  Scripturarum  explanatione ,  veri- 
que  earum  sensus  assecutione ,  ut  Graeci  ipsi  admittunt  adversus 
haereticos  omnes  qui  auctoritate  Scripturarum  abutuntur  ad  suos 
errores  cohonestandos  (2). 

(1)  Cfr.  Petav.  De  Trin.  lib,  iii ,  qajt  ,    apud  homines  magis  minuere 

cap.  8  ,  §  7  et  seqq.  ubi  frangit  auda-  q^^^am  commendare  poterat  ejus  (Spi- 

ciara  Crellii  aactoritate  Maldonati  abu-  ^\i^^  Sancli )  testimonium.  Cum  enim 

tentis.  de  ipsomet  ageretur  ,  suspectum  Spi- 

(2)QaoniamveiononnulliMaldonati  ^,-^^,  Sancti  testimonium  videretur , 

verbis  abutantar  ,  praestat  ex  eodem  ra-  g^  dixisseta  se procedere  ,  prceterquam 

tionem  afFerre,  qaare  Ghristus  Dominus  ^^^^  ^  ^^^  ^^^^  diximus  ,   modestius 

loc.  cit.  dicat  Spirilum  S.  a  Patre  pro-  ^-^^  loquilur. 
cedere ,  el  non  etiam  a  se  :  Quia  id^  in- 


GAP.    V.    BE    SPIRITUS    SAHCTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCESS.     433 

357.  Obj.  secunda.  1®  Per  symbolum  constantinopolitanum 
jubemur  profiteri  Spiritum  Sanctum ,  qui  a  Patre  procedit, 
Quod  quidem  evidens  argumentum  est  veterem  Ecclesiain  sic  cre- 
didisse.  Sane  2°,  cum  S.  Cyrillus  posuisset  in  suis  analhematismis 
Spiritum  Sanctum  proprium  Filii  esse ,  acriter  vapulat  a  Theodo- 
reto ,  nec  tamen  doctus  et  pius  hic  antistes  in  suspicionem  hac 
de  causa  erroris  venit ,  nec  Cyrillus  huic  objurgationi  quidquam 
respondit ,  sed  3°  paulatim  a  persuasione  hac  sua  recessit ,  et 
4^  ille  perrexit  avitam  doctrinam  tueri,  sive  in  Epist»  ad  monas- 
teria,  sive  in  cap.  VIII.  epist.  ad  Rom.  tum  in  I  ad  Corinth.  II,  12, 
ac  in  lib.  ult.  Hceret.  fabid.  cap.  III.  Atque  hinc  5«  factum  est 
ut  reiiqui  Patres  passim  doceant  Spiritum  S^nctum  a  Patre  pro- 
cedere  per  Filium,  6^  inter  quos  S.  Athanasius  ,  qui  praeterea 
tum  in  Refutatione  hypocrisis  Meletii  et  Eusehii,  tum  in  Qucest, 
sacris ,  Spiritum  S.  a  solo  Patre  procedere  testatur ;  sic  etiam  S.  Ba- 
silius,  Epist.  XLIII ,  S.  Greg.  Nazianz.  Orat,  XXIV,  ac  ipse 
Cyrillus  Alex.  hb.  II  in  Joan,  cap.  III.  Quorum  7°  principiis 
imbutus  S.  Joan.  Damascenus  non  solulii  perpetuo  Spiritum 
Sanctum  a  Patre  procedere  docet  per  Filium ,  sed  ac  omnem 
tollendam  sequivocationem ,  De  fide  orthod.  lib.  I,  cap.  VIII, 
aperte  scribit  :  Spiritum  Sanctiim  et  ecc  Patre  esse  dicimus  .^  et 
Patris  Spiritum  nominamus.  At  vero  eum  ex  Filio  esse  non  dici- 
mus  j  Filii  tamen  Spiritum  vocitamus(l).  Nec  tamen  8<>  vel  ipse 
Photius  ob  hanc  doctrinam  damnati  sunt ,  sicut  ante  ipsos  nec 
Theodorus  Mopsuestenus  nec  Theodoretus.  9<*  Quare  Ecclesia 
Graeca ,  antiquitatis  tenacior  quam  Latina ,  veram  et  receptam  a 
Patribus  doctrinam  professa  est,  a  qua  per  summum  nefas  recessit 
Ecclesia  Latina  (2). 

(1)  T«  ^i  ^vevfcct  To  uyiov  y  Keii  ix,  Filaret ,  op.  cit.  pag.  ^9  ^x  anct()ritate 
Totj  TirecTfos  Xiyof^if ,  xeit  ^mvfiei  TrecTpog  S.  Augustini ,  6'erm.  cxxix  detempore, 
ivofiu^ofcef''  iK  Tov  ttou  ^t  To  TTftufiet  et  Theodoreti  Hist,  eccles,  lib.  v , 
ov  xiyofief*  vftufca  ^e  ylou  ctoftccl^ofctv.  cap,  1 1  ,  quoram  alter  graece  in  Asia, 
Frustra  Hogo  Elherianus  spuria  haec  alter  in  Africa  latine  eodem  ferme  tera- 
verba  esse  contendit  cum  in  omnibus  pore ,  ita  ut  neuter  de  altero  sciret , 
MSS.  reperiantur.  scripsernnt ,   decretum  Damasi   ac  to- 

(2)  His    addit  Moschus    melropolita  tius  Goncilii   Romani    :   Si  quis  non 

T.  IL  28 


434 


TRAGT.    DE    TRINITATE. 


358.  Resp.  1*" ,  Dist.  Ad  excludendum  Macedonianorum  er- 
rorem,  qui  Spiritum  Sanctum  a  Filio  procedere  docebant,  sed 
non  a  Patre  ,  conc. ;  ad  excludendam  processionem  a  Filio ,  iieg. 
Macedoniani  enim,  utpote  Arianorumsurculi ,  cum  tres  gradus  in 
personis  divinis  ponerent,  autumabant  Spiritum  S.  a  Filio  pro- 
creatum  esse ;  ut  igitur  Patres  Constantinopolitani  directe  huic 
impietati  se  se  opponerent ,  adjecerunt  in  symbolo  citata  verba. 
Atque  hinc  est  quod  subsequentes  Patres  soliiciti  semper  in  eo 
fuerunt ,  ut  adstruerent  Spiritum  Sanctum  ex  Patre  per  Filium 
procedere  ,  ut  mox  dicemus  (1).  A  Filio  vero  ilium  procedere  cum 
pro  certo  haberetur ,  Synodus  illa  nihil  de  hoc  decrevit. 

359.  Ad  2"™,  Dist.  Ex  falsa  suppositione  quod  Cyrillus  his 
verbis  ApolHnaris  et  Macedonii  impietates  exprimeret,  co7ic.; 
sensu  catholico ,  neg,  Hanc  veram  esse  causam  reprehensionis 
Theodoreti ,  liquet  ex  ejus  Epist.  ad  monasteria  y  scripta  adversus 


diicerit  Spiritum  Sancium  de  Patre  esse 
vere  ac proprie  sicut  Filium  dedivina 
substantia,  et  Deum  verum  ,  Dei  J^er- 
bum^  analhema  sit,  Hinc  exuUat  adver- 
8U8  Calholicos.At  bonus  vir  multipliciter 
labitur ,  ac  i°  in  eo  quod  tribuat  S.  Au- 
gustino  sermonem  cxxix,  qui  spurius  est 
et  conflatus  ei  diversis  operibus  Nes- 
torianis  favens ,  i°  in  eo  quod  assecutns 
non  sit  sensum  decreti  Damasi  in  citato 
anathematismo,  qui  aperte  ernitur ,  sive 
a  Theodoreto  ,  sive  a  consarcinatore 
sermonis  Augustino  tributi.  Sic  vero 
apudTheodorelum  incipitconfessio  fidei 
catholicae  ,  quam  Damasus  Papa  in  Ma- 
cedoniam  misit  ad  Paulinum  :  Quoniam 
post  Concilium  Nicoenum  hic  error 
emersit ,  ut  quidam  ore  profano  dicere 
audeant  Spiritum  Sanctum  per  Fi- 
lium  faclum  esse  (to  xvtvfAcc  ro  ayicv 
YtyovtlTTui  ^td  Too  vlou)  ,  anathe- 
matizamus  eos;  atque  eodem  sensu 
j)09tea  subjungit  anathematismum  modo 


prolalum  ,  et  alium  ;  Si  quis  dixirit 
Spiritum  S.  facturam  (voivifAu)  ac  per 
Filium  factum  ,  anathema  sit,  Auctor 
vero  citati  sermonis  incipit  :  Credimus 
quoque  sanctum  Paracletum ,  qui  nec 
Pater  sit  ipse  ,  nec  Filius ,  sed  a 
Patre  filioque procedit,  post  quam  con- 
fessionem  et  cohaerenter  ad  hanc  fidei 
confessionem  adjicit  anathematismos. 
Non  igitur  dictum  est  a  Damaso  ,  Spi- 
ritum  S.  ita  a  Patre  procedere  ut  ex- 
cludat  ejus  processionem  a  Filio ,  sed 
ad  profitendam  ejusdem  cum  Patre  di- 
vinitatem  ,  adversus  errorem  Macedo- 
nianorum. 

(I)  Comperlum  etiam  est ,  Arianos 
docuisse  Spiritum  SaDctnm  immediate 
a  solo  Filio  tanquam  per  instrnmentum 
esse  productum  a  Patre ,  cui  errori  re- 
fellendo  Patres  insistebant.  Inferius 
hujus  assertionis  ,  quae  magnam  affert 
lucem  ad  dictiones  Patrum  explanandas, 
docnmenta  dabimns. 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SANGTI    A    PATRE    ET    FIIIO   PROCESS.     435 

anathematismos  Cyrilli ,  quaequelecta  est  in  Quinta  Synodo,  cujus 
Jiaec  verba  sunt :  Blasphemat  «;ero  (Cyrillus)  et  Spiritum  Sanctum 
non  ex  Patre  ipsum  procedere  dicens  ^  secundum  Domini  vocem , 
sed  ex  Filio  esse.  Iste  vero  Apollinaris  seminum  fructus  est; 
propinquat  vero  et  Macedonii  malignas  culturce  (1).  Ergo  eate- 
nus  improbata  est  a  Theodoreto  Cyrilli  sententia  ,  quatenus  ex 
ejus  mente  Cyrillus  errorem  Apollinaris  et  Macedonii  prae  se  fere- 
bat ,  non  improbaturus ,  si  alio  sensu  dixisset.  Aliam  vero  esse 
mentem  S.  Cyrilli,  inutile  est  ostendere,  cumidplane  comper-- 
tum  sit  (2).  Exinde  ratio  habetur,  cur  nec  Theodoretus  ob  hanc 
causam  in  suspicionem  heterodoxae  doctrinae  venerit ,  et  S.  Cy- 
rillus  non  institerit. 

360,  Ad  3™ ,  Neg,  Haec  gratuita  calumnia  Graecorum  est ,  quae 
ex  omnibus  operibus  a  S.  Cyrillo  post  anathematismos  conscriptis 
refellitur.  Etenim  Spiritum  Sanctum  procedere  a  Fiho  docet  in 
T hesauro ,  diS^iQviione  XXXIV;  in  Dialogis  de  Trinitate  ,  ac  prae- 
sertim  dial.  YII ,  ubi  scribens  in  illa  Joannis  verba  :  In  hoc  cog- 
noscimus ,  etc.  (3),  infert Spiritum Sanctum  non  esse  alienum sub- 
stantive  et  sejunctum  a  FiHo,  quippe  qui  ex  ipso,  et  inipso,  et 
ipsius  proprius  sit.  AHbi  saepe  eadem  repetit  (4). 

361.  Ad  4™,  Dist.  Sensu  exposito  ,  conc;  sensu  Graecorum 
schismaticorum ,  neg.  In  omnibus  siquidem  citatis  locis  constan- 
ter  docet ,  Spiritum  Sanctum  a  Patre  procedere,  et  ex  Deo  esse,  ad 
respuendam  haereticorum  insaniam  ,  qui  eum  Fihi  facturam  exis- 


(1)  Coltect»  Conc,  Labbei ,  tom.  v,  ai£ngebat  Theodoretas  ,  ut  eumcarpe- 

col.  5o5.  ret,  pro  livoris  aestu  quo  erga  praestan- 

(^)  ApoUinaris  enim  ,  adducto  exem-  tissimum  doctorem  agebatur.  At  omnem 

plo  solis  ,  radii  et  splenduris  qui  a  sole  Apollinarismi  suspicionem  S.  Gyrillns 

per  radium  emittitur  ,  Spiritum  S.  mag-  tam  circa   hoc  quam   circa    alia  doc- 

num  ,  Fiiium  majorem  ,  Patrem  maxi-  trinae  capita ,  a  se   repulit  in  secunda 

mum  ,  diversos  gradus  in  Trinitate  sta-  praeserlim   epistola  ,    quam  scripsit  ad 

tuendo  ,  effutiebat ,  ut  sicut  Filins  mi-  Successum,  quse  prostat  tom.  v,  pag.  1 1 , 

nor  esset  Patre  ,  ntpote  natns  exPalre,  edit.  Paris,  i638. 

ita  qnoque  Spiritus  Sanctns  esset  Filio  (3)  Epist.  i  Joan.iv,  i3. 

minor,  quia  procreatus  ex  Filio.  Hunc  (4)  Cfr.  Le  Quien  ,  diss.  cit.  §4* 
vero    sensum   propositioni    S.    Cyrilli 

28. 


436  TRACT.    DE    TIllKITATE. 

timabant.  Hic  satissit  ejus  verba  proferre  ex  lib.  V  Hceret.  Fab. 
cap.  III ,  ubi ,  pi^olatis  Apostoli  verbis  ex  I  Cor.  II  :  Nos  enmi 
non  Spiritum  hiijus  mundi  accepimiis ,  sed  Spiritum  ^  qiii  ex 
Deo  esty  addit  :  Hac  i^atione  cum  Patre  et  Filio  semper  conjun- 
git  (  Apostolus  ) ,  cum  creatura  autem  7iunquam  conjunxit,  Non 
enim  creaturce  partem  illum  esse  novit ,  nec  primam  facturam 
nominat  secundum  Arii  et  Eunomii  et  Macedonii  blasphe- 
miam  (1). 

362.  Ad  4™ ,  Bist.  Id  est ,  a  Filio  ,  particulam  joer  loco  a  usur- 
pantes ,  conc. ;  alio  sensu ,  ?ieg.  Quamcumque  cavillationem  di- 
luerunt  Florentini  Patres,  declarantes  :  Quod  id^  quod  sancti 
Patres  et  Doctores  diciint,  ex  Patreper  Filium  procedere  Spiri- 
tum  Sanctum  ^  ad  hanc  intelligentiam  tendit y  ut  per  hoc  signi- 
ficet  Filium  quoque  esse  secundum  Grcecos  quidem  causam,  se- 
cundum  Latinos  vero  principium  subsistentice  Spiritus  Sancti, 
sicut  et  Patrem  (2).  Enim  vero  Nazianzenus ,  Cyrillus,  Epipha- 
nius  modo  voces  ex  Filio  sumunt ,  modo  per  Filium  (3) ;  pro- 
miscuas  pariter  in  Sciipturis  has  voces  esse ,  exploratura  est ;  ac 
demum  explicavil  orientahs  Efcclesia  Russorum  anno  1752,  ut  re- 
fert  Frantz  (4). 

(1)  Tcvrnra  Tfecrft  ku)  vlS  etvro  ^tec-      Pragena  Univers.    Prof.  dissert.  Super 

TtXtt  TVDTurrm  ,   t»)   ktItu  ^t   o  (rvfi-  formulis  Grcecorum  et  Latinorum  de 

ru%t    Tcavort'    ou  y«p    oi^tv   ctCro    rijs  confitenda  Spiritus  Sanctiprocesstone, 

xriTtas    fiofioy ,    ov^t    Trparov    TToifj/icee,  quae  habetar  in    Thesauro  Theologico 

ofofcu^tt  f  xecru  rnv  'Aptiov  ,  ku)  Evto-  Zaccariae  tom.  iii.  Jam  vero  hic  auctor 

fttov ,  Ku)  MuKt^oviov  fiXuT(ptj/^tuv.  sub  finem  §  3  ,  haec  habet  :  Solemnis 

(^)  Apud    Labb.    Collect.     Concil.  cfcoXoylu  (confessio)  Ecclesioe  orienta- 

tom.  xiu  ,  col.   II 66.  lis  pro  Ecclesia  Russorum  quam  GrcBci 

(3)  Cfr.  Petav.  qni  (De  Trin.  lib.  sororem  appellant  suam  ,  recentihus 
viii,  cap.  17,  §2  etseqq.)  fuse  osten-  typisedita  anno  i^Si  ,  pag.  81  ,  hoec 
dit ,  innumeris  prope  ,  sive  ex  Sacris  contiriet  :  '€1?  ^tjTtv  {laiuv  u.  'i.)  ij  ypu^p^' 
Litteris ,  sive  ex  Graecis  Patribus  pro-  iv  r»  KCTfjca  ^v ,  ku)  0  KOTfjcos  ^t  uurou 
ductis  exemplis  ,  promiscuesurai  parti-  iyivtro,  rovr  iTrtv  ^  i\  uvrov,  Docente 
culas^/<x  ,  pery  et  «| ,  ex,  ideoque  ,  quod  Scriptura  Joan.  /,  10,  in  mundofuit  , 
consequens  est,  tantumdem  esse,  Spi-  et  per  ipsum  {  Verbum)  mundus  factus 
ritum  dicere  per  Fiiinm  a  Patre  pro-  e$t ,  hoc  est  :  ab  ipso.  Ubijam  ante 
cedere ,  atque  ex  Filio.  aculos  est^  quemadmodum  Grceci  hu, 

(4)  V.  P.   Ignatii  Frantz,   S.  J.  in  et  i%pro  eodem  sumere  nonvereantur. 


GAP.    V.    DE    SPIRITUS   SANGTI    A    PATRE    ET   FILIO    PROCESS       437 

363.  Ad  6°^,  iVe^/.  Siquidem  primum  opusculum  nunc  critici 
inter  dubia,  alterum  vero  inter  apocrypha  ejusdem  S.  Doctoris 
opera  recensent  (1). 

364.  Ad  l^  Dist.  Et  per  illud  ex  Filio  (ex  xou  ulou)  S.  Joannes 
Damasc.  exclusit  a  YiYio  principalem  causam  divinarum  processio- 
num  ,  quam  Graeci  xriv  Tzpct/.axcf.pY.ziv.Yiv  cf.lziav  (procatarclicam  causam) 
appellant,  co/ic. ;  processionem  ipsam,  neg.  Nempe  cilatis  verbis 
id  unum  vult  S.  Doctor ,  Filium  non  esse  principium  absque  ori- 
gine^  sed  solum  esse  principium  Spiritus  Sancti  cum  origine , 
eo  quod  solus  Pater  tale  principium  sim  origine  sit ,  cum  omnia 
quae  Filius  habet  a  Patre  acceperit ,  et  ideo  confestim  addit 
S.  Joannes  Damascenus  :  Solus  Pater  principium  est.  Ita  ex- 
phcant  hunc  locum  Grseci  ipsi  doctores,  Manuel  Calecas ,  cap. 
XXXIX;  Demetrius  ,  Deprocess.  Spiritus  5.  cap.  XI;  Bessarion  , 
in  Orat,  dogm,  cap.  VL  Sane  noluisse  per  citata  verba  Joannem 
Damascenum  excludere  processionem  Spiritus  Sancti  a  Filio  patet 
expluribus  locis,  in  quibus  expresse  tradit,  Spiritum  S.  a  Patre 
per  Fihum  produci  vel  procedere ;  sic  in  cap.  Be  divinis  nomini- 
bus  y  Pater  dicitur  per  Filium  producens  manifestantem  Spiri^ 
tum  (2) ;  et  rursum  :  Spiritus  autemFilii^  non  tanquam  ex  ipso , 
sed  tanquam  per  ipsum  ex  Patre  procedens  (3) ;  et  in  fine  Epist. 
ad  Jordanem  ^  aeternam  Spiritus  S.  processionem  diserte  enunciat 
liis  verbis  :  Spiritus  Sanctus  est  ex  Patre ,  siquidem  per  Filium 


(1)  Consulatur  Maarinus,  editor  opp.  ubi  ait,  neminem  esse  ,  qui  Athanasium 

S.  Athanasii   tom,  ii ,    seu  vol,  iii  in  tantarum  nugarum  ,  quot  in  eo  repe- 

admonitione   ad   Refutationem   hypo-  riuntur  ,  patrem  esse  ,  sospicari  possit ; 

crisis  ^  etc.  num.  2.Ubi  tum  ex  raateria  censet  vero  harum  quaestionum  aucto- 

ipsa  ,  tum  ex  styii   varietate ,  tum  ex  rem  vixisse  post  exorta  certamina  inter 

tractandi  ratione  scriptoris  hujus  opus-  Latinam  et  Grsecam  Ecclesiam.  Idque 

cuii,  qua  orthodoxae  piaeque  sententiae  sane  luculentur  eyincitur  ex  qusest.  xi 

argutiis  atque  caviliis  impugnantur  ,ac  et  xii. 

demura  ex  veteribus  codicibus  ostendit  (2)  Atec  Xcycu   TPfo/ioMos   fK^ctyropi- 

hujns  opuscnli  auctorem  S  Athanasium.  kov  TryivfcetTos. 

non  esse.  Vid.  pariterib.  monituinprae-  (3)  Kct)    viov  ^t  7Ftev/^x  j   ov^  tis  e| 

missum  alteri   opusculo,   S.  Athanasio  ciutov  ^  «JAA*  ds  h'  ccvtou  Ik  tov  xccrfes 

tributo  ,  cui  titulus  ,  Qucestiones  alice;  iKTFofivofcnioy, 


438 


TRACT.    DE  TRINITATE. 


procedii ,   non  tamen  filtattonis  more  (1);  et  alibi  passim  (2). 

365.  Ad  8""  ,  Resp.  quoad  Joannem  Damascenum  falso  laborare 
supposito  Greecorum  exceptionem,  ut  ex  modo  dictis  patet. 

366.  Theodori  vero  Mopsuesteni  symbolum ,  quod  exhibuit 
Charisius  presbyter  Concilio  Chalcedonensi,  ac  Theodoretiscripta, 
adversus  S.  Cyrillumexarata,reipsarepudiata  fuerunt;  symbolum 
quidem  Theodori  a  Concilio  ipso  Ephesino  (3) ;  Theodoreti  vero 
scripta  partim  rejecta  sunt  et  retractata  ab  ipsomet  Theodoreto  , 
cum  Cyrilli  synodicas  epistolas  suscepit,  ut  animadvertit  Card.  Nori- 


(2)  To  ^vtvfcet  Tc  «y/tf»  tx  tov  Tret- 
rpos  yeip  j  oice  tou  ulou  Xoyou  Trpotcv  ^ 
ouK  vtUSs  ^L...  qnab  est  epistola  De 
hymno  Trisagio  n.  28. 

(2)  Ut  in  Dial,  contra  Manichceos^ 
etc.  Cfr.  Le  Quien  in  nota  ult.  ad 
cap.  8  ,  libri  i  De  fide  orlhod.  ub 
ostendit  t°  S.  Joannem  Damasc.  ceteris 
Patribus  gracis  apprime  consentire  in 
protitenda  Spiritus  Sancti  piocessione 
a  Patre  per  Filium  ;  2°  non  alio  sensu 
eumdem  negare  Spiritum  S.  a  Filio  seu 
ex  Filio  esse,  quam  quo  S.  Maximus 
in  Epistola  ad  Marinum  presbyterum 
Cypri  scribit ,  latinos  Patres  interpre- 
tandos  esse,  ubi  Spirilum  Sanctuni  ex 
Filio  procedere  asserunt ,  ut  Filium  esse 
SpiritusS.causam  senserintj  ottK  uhUy 
r6i>  utov  ^otovvTut  Tov  TfyeufcuTos.  Unatn 
enim  noverunt  cum  Filii  tum  Spiritus 
Sancti  causam,  Patrem  scilicet ;  sed 
ut  signi&cent  eum  ^i'  etvTov  Trfotipcii , 
per  ipsum  prodire  ,  atque  hoc  pacto 
suhstanticB  cognationem  et  indifferen' 
tiam exprimantyiA.  est,  ad  denotandum 
Filium  non  esse  causam  principalem 
(  procatarcticam)  Spiritus  Sancti^  cujus- 
modi  solus  Pater  est.Cum  hac  ratione  ca- 
verent  ?eteres ,  ne  more  ariano  Spiritas 
Sancti  prodactio  ia  Filiam  prassertim  re- 


funderetur,  et  quidem  actione  quae  a 
Paterna  distincta  sit.  3°  Ostendit ,  tum 
S.  Joannem  Damascenum,  tum  reliquos 
antiquos  Patres  docere  ,  Spiritum  S.  a 
Patre  per  Filium  progrcdi ,  ut  illius 
actionis  naturalis  ,  qua  Pater  profundit 
Spiritum  ,  nequaquam  exsors  sit  Filius, 
quamtumlibet  Patersolusfons  ;  oculus  , 
scatebra ,  priocipiam  et  auctor  Spiritus 
habeatar  ;  quinimo  divina  natura ,  nt 
intelligitur  a  Palre  prius  secundum  or- 
dinem  originis  communicari  Fiiio  quam 
Spiritui  S,;  illam  in  Fiiio  quoque  fe- 
cunditatem  suam  servare ,  quae  incepit 
in  Patre  ,  prout  eleganter  expressit  S. 
Gregorius  Naz.  celebri  illo  effato  : 
Unitas  a  principio  in  dyada  seu  hi- 
narium  progressa  ,  in  triade  seu  Tri- 
nitaie    constitit ,  f^ovus  utc    upKijs  us 

^VVU^U     KtDtl^ilTU    fAtXft    TpiU^CS    (TTt  , 

seu  ,  ut  ait  S.  Greg.  Nyssenus  ,  una  Dei- 
tatis  substantia  y  anus  voluntatis  optima,' 
motus  a  Patre proficiscitur,  per  Filium 
progreditur ,  et  in  Spiritu  completur, 

U^O  •JFUTfOS  •nrU^Offft.COTUl  ,  KUt  OIU  TOV 
v\0V  ^poitrt  ,  KUt  it  tS  WVtVfCUTt  T«- 
MtOVTUt. 

(3)  Cfr.    acta    hujus    Concilii   apud 
Labb.  tom.  11 1 ,  col.  690. 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SANCTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCESS.     439 

srus(l),  acdemuininConciliooecumenico  V  proscripta  fuerunt(2). 

367.  Photius  damnatus  non  fuit,  sive  a  Romanis  Pontificibus, 
sive  a  Conc.  VIII,  etsi  processionem  Spiritus  Sancti  a  Filio  ne- 
gaverit,  quia  ad  evertendum  ejus  scliisma  Synodus  VIII  cele- 
brata  est ,  et  in  hoc  principale  factum  incubuerunt  Romani  Pon- 
tifices ,  non  quasi  approbaverint  ipsius  errores. 

368.  Ad  9"^ ,  Neg,  antec,  Ab  iis  enim  1°,  quae  ad  fidem  pertinent, 
Ecclesia  Latina,  seu  potius  Ecclesia  Catholica  deficere  ne  latum 
quidem  unguem  potuit,  nisi  Christus  promissis  suis  defuerit. 
Addo  2^  nec  potuisse  deficere  Ecclesiam  Latinam ,  quin  cum  ipsa 
EcclesiaetiamOrientalisdefecerit ,  quae  semper  usque  ad  Photium 
cum  ipsa  in  perpetua  communione  fuit;  exploratum  autem  est, 
Ecclesiam  Latinam  ,  ut  ex  omnibus  allatis  monumentis  constat , 
professam  fuisse  processionem  Spiritus  Sancti  a  Patre  ac  Filio ; 
3°  non  potuisse  eam  recedere  ab  antiqua  fide,  quin  ejusdem  prae- 
varicationis  rea  facta  fuerit  Ecclesia  Graeca  ,  quse  solemniter  in 
duobus  Conciliis  oecumenicis  Lugdunensi  II  et  Florentino  eamdem 
doctrinam  professa  est ;  4°  Patres  Graecos  nonnisi  loquendi  ra- 
tione ,  neque  id  constanter ,  a  Patribus  Latinis  dissentire ,  quia 
quod  Latini  exprimebant  per  verba  a  Filio ,  Grseci  dixerunt  per 
Filium;  sed  quoad  rem  ipsara,  per  diversa  verba  significatam, 
apprime  interse  convenire.  Dixi  neque  id  constanter  ^  quia  inter- 
dum  Patres  Graeci  dixerunt  Spiritum  Sanctum  procedere  a  Filio, 
et  Patres  Latini  interdum  et  ipsi  dixerunt  eumdem  procedere /?er 
Filium  (3).  5°  Graecos  non  posse  ,  ad  adstruendam  suam  sen- 

(1)  In^Diss.  De  Synodo  v,  cap.  ii,  procedere,  bis  in  eadem  pagina  repelit 
toin.iopp.  edit.  Veron,  1729,  col.  7g3.  et  iterum  Hcer,  lxiv  ,  nam.  8;  tum 

(2)  Actione  viii  ,  can.  xiii ;  apud  Hcer.  lxh  ,  nom.  2  et  4  etc.  Alter  vero 
Labb.  tom.  v,  col.  678.  tum  alibi  tum  in  Dial,  vii ,  De  Trin, 

(8)  Ita  passim  S.   Epiphanius  et  S,  ubiSpiritumS.  ea;  ip«o  (Filio)  i%  cturov 

Cyrillas   Alexandr.  qui  aperte  proces-  esse  affirmat ;   et   cap.  34   Thesauri  , 

sionem   Spiritus    S.  ex  Patre .  et  Filio  ex  Patre  et  Filio  procedere  pro  certo 

repetunt.  Ille  quidem  in  Ancoraio  cu-  sirait ,  ix  wuTfov,  kcu  vlou.  His  addendus 

JDS  superins  locum  citavimus  ex  n.  67,  Didymus,  cujus  verba  pariterretulimu8. 

nbi ,  Spirilum  S.  tum  a  Chriatd  ix,  rtd  His  addatur  S.  Greg.  Nyssenus  ,  qni  , 

Xpia-rov;  tum  num,  'ji  ,   ab  ambobus  Hom,  111  in  orationem  dominicam  , 

TTtcf  eciic(poTifur,  Patre  nempe  et  Filio  inciml :  Spiritu$  S.  etexPatre  dicitur , 


440 


TRACT.     DE    TRIWITATE. 


tentiain ,  proferre  aliquem  ex  Graecis  Patribus  ,  qui  aperte  ne- 
get  Spiritum  Sanctum  a  Filio  procedere ,  nisi  unum  S.  Joan- 
nem  Damascenum  ,  qui  non  floruit  nisi  saec.  IX  5  quo  autem  sensu 
id  negaverit ,  ostendimus  tum  ex  contextu  ipso  ,  tum  ex  aliis 
ejusdem  Patris  parallelis  locis,  in  quibus  et  ipse  cum  ceteris  Pa- 
tribus  docet ,  Spiritum  Sanctum  procedere  a  Patre  per  Filium  ; 
6»  quod  proinde  consequens  est,  Graecos  hallucinatos  esse  in  vo- 
cibus  illis  per  Filium,  dum  impugnarunt  Latinos;  et  latenter, 
ut  ita  dicam ,  apud  ipsos  semper  quosdam  tenuisse  errorem ,  qui 
antiquitus  apud  factiosos  nonnullos  obtinuit;  quia  ,  licet  sectae  ex- 
tinguantur  et  transeant,  apud  pertinaciores  aliquos  semper  ali- 
quidsectscextinctae  conservatur,  donec  data  occasione  foras  erum- 
pat ,  ut  patet  ex  criminationibus  intentatis ,  ut  vidimus ,  circa 
hunc  articulum  Ecclesiae  llomanse ,  tum  a  Monothelitis ,  tum  ab 
Iconomachis  ac  demum  a  Photio  ejusque  fautoribus;  et  sic  ratio 
redditur  ejusmodi  doctrinae  ,  quae  sensim  sine  sensu  in  Ecclesia 
Graeca  invaluit(l).  Quod  cum  viderint  Graeci  pii  et  docti ,  qui  sin- 
cero  animo  veritatem  quoerebant ,  non  dubitarunt  errorem  di- 
mittere,  et  in  Elcclesiae  Catholicae  unitatem  redire  (2). 


et  exFilio  esse  periiibetui* ,  rl  ^i  uytov 

TFtedfCU  KXt    tK   TOV    TTUTpcg   XiytTUt  ,    KUl 

iK  Tov  vlov  iivut  Trfoa-fietfTVfUTett.  etc. 
E  contra  ex  latinis  Patribns  noo  de- 
sunt  ,  qui  doceant  Spirilum  Sanctam 
procedere  per  Filium.  SicTertull.  iib. 
Cont,  Praxeam  cap.  4  »  inquil :  Spi- 
ritum  non  aliunde  puto  ,  quam  a  Patre 
per  Filium. 

(1)  -Ubi  obiter  notandum  ,  juges  si- 
multates  Graecorum'  adversus  Latinos 
fuisse  exercitas  ex  quadam  aemulatione 
ob  imperialem  ipsorum  urbem,  quarum 
non  pauca  suppetunt  exentpla  in  anti- 
quitatis  raonumentis.  Nil  mirum  proin- 
de  ,  si  amarulento  animo  caasas  dissen- 
sionis  nectere  nuDquam  fere  destiterint. 

(2)  Inler  bos  celebriores  sunt  Joan- 
nes  Veccus   seu  Beccus  ,    Gennadius  , 


Bessarion  ,  Cydonius  Demelrius  ,  Ni- 
ceph,  Blemmyda  aliique  bene  multi , 
quorum  praeterea  scripta,  adversus  Grse- 
corum  errores  partim  exhibet  Leo  Al- 
lalius  in  sua  GrcBcia  orthodoxa  ,  dao- 
bus  vol.  in  4^  Romae  1662  et  1659, 
parlim  Petrus  Arcudius  vol.  i ,  in-^", 
Roniae  i63o  ,  in  Op.  cui  litulus  Opus- 
culaaurea  Theologica.  Inter  eos  ,  qui 
celeris  palmam  facile  praeripuerunt  iu 
hoc  argumento,  eminetManuelCalecas, 
Ord.  Praed.  cujus  libros  iv  contra  er- 
rores  Graecorum  ex  graeco  in  latinum 
vertit  Ambrosius  Camaldulensis  ;  post 
alias  editiones  novam  adornavit  ex  bi- 
bliolheca  Bavarica  ac  notis  illustravit 
Petrus  Stevarlius  vol.  i  in  4°»  Ingol- 
stadii  1608.  Sic  ipse  Leo  Allalius  de 
suo  scripsit   De  Ecclesice  occidentalis 


GAP.    V.    DE    SPIRITUS   SANGTI    A    PATRE     ET    FIIIO   PROGESS.      441 

369.  Obj.  tertia.  ]Nisi  Spiritus  Sanctus  a  solo  Patre  procedere 
dicatur,  plura  sequentur  absurda;  ac  1°  quidem  quod  a  duplici 
spiratione  dimanet.  2°  Quod  Patris  appellari  possit  nepos. 
30  Quod  magis  distet  a  Patre  quam  Filius.  4°  Quod  prius  bic  sit 
genitus  quam  ille  spiratus.  5°  Quod  Filius  esset  supervacaneum 
Spiritus  Sancti  principium ,  cum  Pater  per  se  sufTiciens  sit  ejus- 
dem  principium ;  ergo. 

370.  Resp.  1«  generatim.  Cum  de  facto  revelationis  constet, 
frustra  rationis  falsa  commenta  objiciuntur.  Quare,  ne  videremur 
ratione  theologica  ,  quae  non  omnibus  probatur ,  dogma  fidei  ad- 
struere ,  consulto  abstinuimus  ab  aflPerenda  illa  ,  quae  petitur  ex 
eo  quod  ,  si  Spiritus  S.  a  Filio  quoque  iion  procederet ,  non  dis- 
tingueretur  amplius  realiter  a  Fiiio  ipso ,  cum  in  divinis ,  juxta 
tritum  scholarum  effatum ,  omnia  sint  unum ,  ubi  non  intercedit 
relationum  oppositio ;  etsi  hgec  ratio  solidissiraa  sit ,  et  non  solum 
a  S.  Anselmo  et  a  S.  Thoma ,  sed  a  nonnullis  etiam  Patribus 
Graecis  afferatur  (1).  Multo  minus  attendi  debent ,  quse  a  Grsecis 
urgentur ,  quseque  magna  ex  parte  a  Patribus  ipsis  jamdiu  dis- 
jecta  sunt.  Ne  tamen  ea  absque  solutione  dimittamus  : 

371.  Resp.  2°  ad  singula.  Ad  1°  neg.  Cum  enimnulla  sit  inter 
Patris  ac  Fihi  spirationem  realis  oppositio,  una  cst  utriusque  spi- 
ratio.  Non  duo  proinde  sunt  Spiritus  Sancti  piincipia  sed  unum , 
quemadmodum  Pater  ,  Filius  et  Spiritus  S.  una  sunt  rerum  crea- 
tarum  causa ,  ratione  unius  ejusdemque  omnipotentiae  (2). 

372.  Ad  2™,  3™et4™,  Neg,  pariter.  Etenim,  ut  ob'5ervat  S.  Tho- 

atque  orientalis  perpetua  consensione  (1)  Cfr.   Petav.  lib.  tii  ,  De  Trin, 

libros  ires,  vol.  i  iii-4  .  Colon.  Agripp.  cap,  3  ,  §  4  j  tum  ibid.  cap.  9 ,  §  11 

1648.  Laadandam  prajler  eos  sese  ex-  et  seq.  A  Scotistis  tamen  ratio  illa  non 

hibet  Nic.  Comnenus  Papadopoli  Cre-  admittitar,  qaicontenduntdistinguiSpi- 

tensis,  qui  anno  1699  Patavii ,  ubi  sa-  ritum  Sanctum  a  Filio  ,  etsillleabfloc 

crorara  canonum  erat  interpres  ,   vul-  non  procederet ,  eo  quod  Filius  ab  inlel- 

gavit   Ruas  PrcEnotiones  my&tagogicas  lectu  ,  Spiritus  Sanctusa  voluntatepro- 

exjure  Canonico  ;  m  quibus  energice  cedat.Sednon  video,  an  hoc  solidius  sit. 

schismaticos  impugnat.   Cfr.  Resp.  v  ,  (2)  Cfr.   Petav.  ibid.  cap.  xv,  §  12 

sect.  3  ,  9  etseqq.,  ubi,  quae  spectant  et  seqq.,    abi   ostendit  non   minus  ex 

ad  argumentum  nostrum  ,  compendio  substantia  Filii  Spiritum  Sanctum  pro- 

collogit,  et  Grapconim  tricas  dissolvit.  cedere ;  et  sic  dissolvitur  argutula  Gr3&- 


442 


TRAGT.    DE    TRINITATB. 


mas  (1),  sicut  generatio  Filii  generanti  coaeterna  est,  sic  processio 
Spiritus  S.  coaeterna  est  suo  principio^  quare  non  prius  fuit  ge- 
nitus  Filius ,  quam  Spiritus  S.  procederet ,  sed  utrumque  aeter- 
num  est.  Hinc  negamus  Spiritum  Sanctum  Patris  appellari  posse 
nepotem  ,  tum  quia  nepos  filius  est  filii ,  et  Spiritus  S  .  Filii  seu 
Yerbi  filius  non  est^  tum  quia  nepos  non  procedit  immediate  ab 
avo ,  prout  Spiritus  S.  procedit  a  Patre  (2);  solo  quippe  ordine 
tertius  est,  qui  quidem  ordo  nihil  in  re  aut  tempore  ponit  (3). 
373.  Ad  5™  ,  Neg.  denique  sequelam  et  suppositum.  Etenim 
quemadmodum  non  valet  baec  argumentatio  :  Pater  est  suffi- 
ciens  creationis  causa;  ergoneque  Fiiius,  neque  Spiritus  S.  causa 
sunt  creationis;  sed  potius  dicendum  :  Pater  est  creator;  ergo  et 
Filius  et  Spiritus  S.  ,  qui  eamdem  babent  cum  Patre  omnipoten- 
tiam ;  ita  non  valet  ratiocinatio  :  Pater  est  sufficiens  Spiritus  S. 
principium ;  ergoFilius  non  est  principium  Spiritus  S-,  sed  potius 
concludi  debet  :  Spiritus  S.  procedit  etiam  a  Filio  ,  cui  omnia  quae 
Pater  habet  communia  sunt ,  una  excepta  Paternitate  (4). 


coram  objectio. 

(1)  Part.  I,  q.  xxxvi,  art.  3,  ad3"*. 

(!^)  Petav.  ibid.  cap.  1 1  ostendit,  qao 
sensa  processio  Spiritas  Sancti  mediata 
dicatur  ab  aliquibus  Patribus ,  quod 
qaidem  a  nonnuUis  aliis  videtur  ncgari  , 
cum  tamen  utroque  raodo  dici  possit 
Spiritum  Sanctum  a  Patre  procedere. 

(3)  Superius  vidimus  a  Macedonia- 
nis  hanc  prolatam  esse  diflicultatem , 
eam  vero  repetere  ac  suam  facere  Grajci 
recentiores  non  verentur. 

(-4)  Praeter  graecos  auctores ,  quos  re- 
censuimus .  consuli  poterunt  circa  gra- 
vissimam  banc  controversiam  inter  cete- 
ros  S.  Anselmus,  in  Afowo/o^rio  cap.  5o 
et  seqq.  ed.  Maur.;  S.  Thom.  Contra 
Gentes ,  lib.  iv,  cap.  ^^et  seq.,  elin 
Summa  quaest.  cit.  saperius ;  Bellarmi- 
nus,lib.  iiDe  Chrislo^cikp.  20  et  seqq.5 
Petavius,  lib.  vn  de  Trin.j  LeQuien  , 


diss.  ]  in  opp.  S.  Joan.  Damasc.  Nat. 
Alex.  dissertat  i8in  saec.  ixetx,adver- 
sus  Photium  aliosque  Grsecos  schisma- 
ticos ;  Bernard.  de  Rubeis  Ord.  Praed. 
Diss,  hist,  etdoym,  deprocess,  Spiritus 
S.etc.  in  opere,  quod  inscribiturGeor^w 
seu  Gregorii  Cypriivita  ,  vol.  i,  in-4°, 
Ven.  1^53;  aliae  dissertationes  inve- 
niontur  in  Thesauro  theoloyio  Zacca- 
riae,  tom.  xii  j  sed  prsestat  adire  acta  ipsa 
Concilii  Florentini  ,  apud  Labb.  tom. 
xin  ,  in  quibns  omnia ,  quaead  quaestio- 
nem  praesenteai  faciunt,  plene  discussa 
sont,  donec  tandem  veritateagnita  Graeci 
subscripserunt  editse  fidei  definitioni , 
ibid.  col.  II 70.  Yide  etiam  aureum 
librum  S.  Anselmi  ^  De  Processione 
Spiritu  Sancti.  Cfr.  etiam  Galani  Clerici 
regul.  Conciliationes  Eccl.  ArmencB 
cum  Romana ,  Romae  i658  ,  tom.  1, 
part.  II ,  quest.  9 ,  de  Christo  Filio  Del 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SAWCTI    A    PATRE    ET    FILIO    PROCESS,     443 

PROPOSITIO  II. 

Immerito  Grceci  Ecclesiam  Latinam  corrupti  symboli  insimu- 
lant  ob  additamentum  particulce  Filioque. 

374.  Ita  in  primis  statutum  fuit  in  Concilio  Florentino  Graecis 
consentientibus  :  Eorplicationemlverborum  illorum,  Filioque, 
veritatis  declarandce  gratia,  imminente  tunc  necessitate  ^  licite 
ac  rationabiliter  symbolo  fuisse  appositam  (1).  Jamque  antea  ia 
Concilio  Lugdunensi  ^I ,  anno  1274  celebrato ,  Latini  et  Graeci 
siinul  intra  Missarum  solemnia  ad  publice  profitendam  utriusque 
Ecclesiae  concordiam  cecinere  symbolum  una  cum  declaratione  : 
Qui  ex  Patre  Filioque  procedit, 

375  His  praemissis ,  sic  adstruimus  enunciatam  propositionem  : 
Si  qua  ratio  foret  culpandi  Ecclesiam  Latinam  ob  insertam  sym- 
bolo  particulam  Filioque  ,  haec  esset  decretum  Concilii  Ephesini 
id  prohibentis  ;  atqui  haec  ratio  nuUa  est ;  ergo. 

376.  Major  hujus  argumenti  unanimiter  a  Graecis  admittitur, 
qui  bene  norunt,  morem  hunc,  quidpiam  ,  majoris  declarationis 
gralia  et  ingruentibus  haeresibus ,  adjiciendi  Symbolo  Apostolico  , 
viguisse  in  Ecclesiis ,  sive  orientalibus  sive  occidentalibus ,  usque 
ad  Ephesinam  Synodum  ;  ut  ex  certis  historicis  raonumentis  con- 
stat  (2).  Eadem  praeterea  assertio  patet  ex  eo ,  quod  Graeci  nuUam 
aliam  objurgandi  Ecclesiam  latinam  causam  proferant  praeter 
Ephesinum  decretum. 

377.  Minorem  vero  ut  evincamus ,  juvat  afferre  tum  motivum 
tum  verba  ipsius  memorati  decreti.  Motivum  edendi  ejusmodi 

prodacente   una  cum    Patre   Spiritam  h  tS  o-vfA/ieXM  vfcoTtB-^ttAt, 
Sanctum  ,  ubi  ex  Scriplara  ac  Patribus  (2)  Etenim  Symbolam  Apostolicom 

graecis  ac  latinis  fuse  ostendit  hanc  ve-  brevius   et  simplicius  ,    qnam   bodie  , 

ritatem  adversus  Armenos  dissidentes.  tribus  primis  Ecclesiae  saeculis ,  inom- 

(1)  Sess.  XXV,  apud  Labb.  col.  5i5  nibus Ecclesiis ,  iisdem  pene  verbis con- 

integra  verba  haec  sunt  :  "^Er/  J^/opi^o-  ceptum ,  viguit,  si?e  in  Oriente  ,  sive 

fctB-a  T^y  TAF  pttfAetTaf  iKtiim  MaTet%iv  in  Occidente.  Erat  autem   ejusmodi  : 

T^y  KAi  iK  Tov  w/fltf  Ai^V'  '''^^  '■'"'  *^''"  Credoin  Deuni  Patremomnipotentem, 

Biictv   j-u(pt]viirB^9ect ,    u9eiyKt}s  ri  toti  et  in  Chrislum  Jesum  ,   unicum  Fi' 

i^iKtiftiitis  ,  B-tfttTSs   Tt    Koi)    ivXcym  lium  eju»  ,  Dominum  nostrum.  Qui- 


444 


TRACT.    DE    TRINITATF. 


decretum  fuit  symbolum  a  INestorianis  interpolatum  quodque 
Ephesinse  Synodo  obtulit  Cbarisius  presbyter ,  et  quo  plures  in- 
cautedecepti  fuerant.  Quo  recitato,  ad  omnem  ejusmodi  decep- 
tionis  occasionem  in  posterum  tollendam  Ephesina  Synodus  de- 
cretum  emisit  his  verbis  conceptum  :  Statuit  sancta  synodus , 
alteram  fidem  nemini  licere  proferre,  aut  conscribere ,  aut 
componere ,  prceter  definitam  a  sanctis  Patribus ,  qui  in  Niccea 
cum  Spiritu  S.  congregati  fuerunt.  Qui  vero  ausi  fuerint  aut 
componere  fidem  alteram ,  aut  proferre ,  vel  offerre  converti 
volentibus  ad  agnitionem  veritatis ,  sive  ex  gentilitate ,  sive  ex 
judaismo ,  stve  ex  qualicumque  hceresi;  hos  quidem  ^  si  sunt 
Episcopi  aut  clerici,  alienos  csse  Episcopos  ah  Episcopatu  y  ei 


natus  est  de  Spiritu  Sanctoex  Maria 
virgine.  Crucifixus  sub  Pontia  PUato 
&epultus.  Tertia  die  resurrexit  a  mor- 
tuis.  Ascenditin  ccelos  ,  sedet  addex- 
terani  Patris,  inde  venturus  est  judi- 
care  vivos  etmortuos.  Et  inSpiritum 
Sanctum.Sanctam  Ecclesiam.  Reniis- 
sionem peccatorum.  Carnis  resurreC' 
tionem,  Qaod  quidera  in  sua  simplici- 
tate  ,  seu  nulla  auctum  declaratione,  ad 
plura  saecula  servavit  Ecclesia  Romana. 
Ecclesia  Ravennatensis  ,  teste  S.  Petro 
Chrysologo  ,  in  Sermonibus  in  symb. 
Jpost.  addebat  vitam  ceternam.hh%(\nQ 
his  postremis  verbis  retinebat  Ecclesia 
Tauiinensis,  utfidem  facit  S.  Maximus. 
Hom.  in  traditione  symboli.  Ecclesia 
Aquilejensis ,  teste  Rufino  in  Exposit. 
aymboli ,  inter  opera  S.  Cypriani ,  ad- 
debat  ad  primum  articulum  :  iuvisibi- 
lem  et  impassilem  ;  ac  postea  :  des- 
cendit  in  inferna,  in  iine  :  hujus  carnis 
resurrectionem .  Sic  in  Ecclcsia  Africana 
auctum  quinque  verbis  exhibet  S.  Au- 
guBtiuus  Serm,  ccxii  et  seqq.  el  in  Ec- 
clesiisHispanicis,  utillud  recitat  Ethe- 


rius,  Episc.  Uxamensis,  lib.  i  Adcersus^ 
Elipandum  ,  Arch..  Toletanum  ,  anno 
785,  ad  2™  arlicnlum  videraus  adjec- 
tum  :  Deum  ;  ad  4"«  passus  ;  sic  posted 
inveniuntur  verba  :  descendit  in  inferr 
na ,  resurrexit  vivus  ,  ad  dexteram  Dei 
Patris  omnipotentis.  Ecclesiam  catholi- 
cam,  remissionem  omnium  peccatorum, 
et  vitam  feternam. 

Eadem  viguit  quoad  verba  varietas 
in  Sjmbolis  Ecclesiarum  orientalium. 
Symbolum  commune  non  diflferebat  a 
symbolo  communi  recepto  in  occidente 
superius  recitato,  nisi  in  dnabus  voculis: 
Credo  in  unum  Deum  ,  et  in  unum 
Dominum  ,  etc.  Ceterum  in  formula  Ec- 
clesiae  Alexandrinae  et  Ecclesiae  Hiero- 
solymitanae  plura  sunt  adjecta ;  priraa 
videri  polest  apud  Socratem  Hist.  ec- 
cles,  lib.  I,  cap.  22;  et  Sozom.  lib.  11, 
cap.  27  ,  altera  apud  Tuttee  in  edit, 
Opp.  S.  Cyrilli  Hieros.  postcateche- 
sim  V.  Hac  vero  varietate  nihil  obstante, 
nunquam  inter  Ecclesias  inlerrupta  pax 
est  Cfr.  De  Rubeis  op.  cit.  diss..  11 ,. 
eap.  I . 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SANGTI    A    PATRE    ET    FlLIO    rROCESS,     445 

clericos  a  clericatu  decrevit  :  si  vero  laici  fuerint,  anathemati 
subjici  (1). 

378.  Vel  igitur  per  alteram  fideniy  ut  plures  contendunt, 
Concilium  intellexit  fidem  contrariam^  aut  diversam  sl  fide  tra- 
dita  in  symbolo  nicaeno  ,  et  tunc  evidens  est  ipsum  non  vetuisse 
illud  additamentum,  quo  solum  expressius  declaretur  eadem  fides, 
in  eodem  nicseno  symbolo  contenta  ,  cujusmodi  profecto  est  illud 
propter  quod  nobis  Grseci  litem  movent.  Vel  per  alteram  fidem 
intellexere  Patres  Ephesini  rigorose  quamcumque  ulteriorem  de- 
clarationem  syrabolo  addendam  ,  et  tunc  ex  facto  ipso  patet  , 
decretum  non  afficere,  nisi  peculiares  ac  privatas  personas  sive 
individua ;  alioquin  orientales  et  Graeci  ipsi  primi  fuissent  hujus 
decreti  violatores. 

379.  Etenim  1°  Concilium  Chalcedonense ,  quod  post  Ephe- 
sinum  celebratum  est ,  etsi  renovaverit  sanctionem  Ephesinam  , 
attamen  ,  Propter  illos  ^  qtii  Spiritui  Sancto  repugnahant  j,  com- 
mendat  additamenta  facta  a  centum  quinquaginta  Patribus  Con- 
stantinopolitanis  ,  et  ipsum  symbolum  ab  iisdem  auctum  recepit, 
et  in  usum  communem  totius  Ecclesiae  deduxit  (2). 

(1)  Act.  VI  ,  ap.  Labb.  tora.  iii  ,  donensis  ^,  celebratae  anno^^i  ,  nempe 
col.  690.  Sic  porro  se  babet  grsecus  post  Concilium  Ephesinum .  iJ/ac/w"«a- 
textus  :  "Ofia-iy  9'  uyia,  tuvo^os  ,  iri^etf  tionem  omnem  hcereticorum  contra  ve~ 
Trlrrtv  f^vjS^iu  i^uvut  Tr^oT^iptiv  jjyouv  ritatem  claudere  volentes ,  nt  ibid.  le- 
<ruyypu(puv ,  ^  a-uvri^ivut  tcu^u  rtjv  gitur ,  actione  V  decreverunt :  Ante 
ofta-B-tla-ctv  Tcttpst  rav  oiyiav  Trapirav  rav  omnia  ^  fidem  integram  et  intemera- 
iv  tJ  HtKeetm  (rovtxBcvrm  <rvv  »yi»  tam  permanere  trecentorum  decem  et 
vvzv^art'  rovs  ^t  roX/^Zvras  Ij  a-uvrt-  octo  Sanctorum  Patrum  (Nicaenorum^ 
B-ivuf  Tela-riv  iripetv ,  iiyouvTrpo  ko/^I^uv  ,  doctrinam  confirmantes  ,  quce  de  sub- 
^  TFpoa-cprjpttv  rol$  iB-iXova-tv  iTrta^pi^puv  stantiaSpiritus  Sanctia  Patrihuscen- 
tU  iTriyviOTtv  rtis  aXyiBtius ,  K  i%  i?<>^yi-  tum  quinquaginta  postea  congregatis 
vtTfAou  y  ^  iov^uia-/Lcov ,  ^  «'|  utftTtas  in  Regia  civitate  (  Constantinopoli  ) 
otua-^tj-^orovv ,  x.  t.  A.  tradita  est  propter  illos  ^  qui  Spiritui 

(2)  Eutychiani  enim,  sub  prjBtextu  Sancto  repugnahant.  k^ndi\j^h,  tom, 
adbacrendi  formulae  sea  symbolo  ni-  iv,  col.  565,  integrum  decretum  legi 
caenu  ,  rejiciebant  additamenta  haic  meretnr.  Et  ex  eo  tcmpore  fictam  est 
symbolo  facta  a  Concilio  Constantinopo-  commune  EcclesiaE  Orienlali  nniversx 
litano  i  ,  ul  sic  facilius  suos  errores  symbolum  constantinopolitanam ,  quod 
tegerent.   Hinc   Patres  Synodi  Chalce-  nondum    receptum  universim   erat  in 


446  TRACT.    DE    TRINITATE. 

380.  2fi  Ecclesiae  orientales  non  solum  symbolum  constanti- 
nopolitanum  susceperunt ,  quod  etiam  Niccenum  dictum  est ,  sed 
praeterea  ipsum  inseruerunt  fidei  formulpe. 

381-  3®  Non  obstante  lege  Ephesina ,  peculiares  vigebant  fidei 
formulse  Antiochena ,  Jerosolymitana ,  Philadelphiensis  ab  utra- 
que  sive  Nicaena  ,  sive  Constantinopolitaua  formula  discrepantes , 
quin  tamen  violatae  legis  Ecclesiae  illae  accusatae  fuerint,  sive  ab 
Ecclesiis  ceteris  orientalibus ,  sive  ab  Ecclesiis  occidentalibus  ,  quae 
semper  retinuerunt  in  sua  simplicitate  symbolum  apostolicum 
pro  instructione  catechumenorum  atque  in  ritu  baptismatis  ,  ne- 
que  inseruerunt  syrfibolum  liturgige. 

382.  4*^  Eadem  lege  non  obstante  Hcitum  sibi  duxerunt  Orien- 
tales^  novis  ingruentibus  hseresibus ,  Monothehtarum  praesertim 
et  Iconomachorum ,  proHxioribus  verbis  formulas  nicaenam  et 
constantinopoHtanam  exponere  ad  rectam  fidem  profitendam, 
atque  se  ab  omoi  erroris  suspicione  purgandos ,  ut  patet  ex  actis 
Synodorum  generaHum  VI  et  VII ,  imo  a  Tharasio  Episcopo  Con* 
stantinopoHtano  fidei  formula  ad  Patriarchas  transmissa  est  hoc 
additamento  :  Et  in  Spiritum  Sanctum  Dominum  vivi/ica7item, 
qiii  ex  Patre  per  FiHum  procedit  (1). 

383.  5<>  In  ordinatione  Episcoporum  Graeci  tres  fidei  profes- 

usam  praesertim  litargicam.  Qaae  qai-  ejasdemsymboli  nicaeni  facta  in  eodem 

dem  agendiratio  Patram  Chalcedonen-  Concilio  proat  postea  idem  factam  est 

sinm  inelactabile  suppeditat  argamen-  in  Concilio  Chalcedonensi  ana  cum  re- 

tam  Ecclesiae  Occidentali  ad  defenden-  citatione   symboli    constantinopolitani 

dam  declarationem  eidem  symbolo  in-  ibid. 

sertam  per  verba  Filioque.  Dixi  Eccle-  (1)  Quod  idem  est,  at  ex  dictis  patet , 

siae  aniversae  orientali  coramune  effec-  ac  FiUoque  procedere.  Cfr.  act.  iv  et 

tnm  symbolam  constanlinopolitaniim;  act.xConc.Gonstantinopolitani  in,  apud 

nam  Ecclesiae  Occidenlales ,  praesertim  Labb.tom.  vi.  col.  68iet  seq.  et  col.S^i 

Romana  ,   adhac   perstiterant  in  sim-  etseq.  nec  non  act.  mConc.  Nicaeni  Ji, 

plicitate  symboli  apostolici    per  plora  ibid.  tom.  vii  ,  col.  i63.  Verba  autem 

siecala.  Concilinm  antem  Ephesinum  seu  fidei  prcfessio  ad  rem  nostram  quod 

per   symbolum     nicaenum    inteilexisse  attinet  haec  snnl  :  K«i  tU   rl  TcttvfAct 

lymbolamillud  rigorose  samplum  abs-  ro  uytov  ,  re  Kv^tov   x.ai   ^aoTrotiuy  ,  ra 

qae  additamentis  symboli  constantino-  tK    tou    vetrpcs  ^t'   viov   tK^roftvofAtvov,, 

politani ,  compertam  fit  ex  recitatione  Eadem  ratione  haec  ipsa  verba  leguntur 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SANCTl     A    PATRE    ET    FILIO    PROCESS.     447 

«iones  ad  instar  symboli  emittunt,  seu  ipsum  constantinopoli- 
tanum  symbolum  adjectionibus  pluribus  locupletatum  recitant. 

Si  igiturOrientalibusetGraecis  licuit,  inconsulta  sede  Apostolica 
praefatas  declarationes  symbolo  nicaeno  adjicere ,  et  in  usum  com- 
munem  deducere ,  diversas  fidei  professiones  componere  nicaenae 
fidei  consentaneas  justis  de  causis ,  non  obstante  decreto  ephe- 
sino ,  argumentum  ineluctabile  est ,  ipsos  vel  legem  ephesinam 
interpretatos  esse  de  additamentis  fidei  nicaenae  contrariis ,  vel 
eam  spectasse  ut  sanctionem  disciplinarem ,  a  qua ,  gravi  urgente 
necessitate ,  hcitum  esset  sin  privatis  personis ,  saltem  Ecclesiis  , 
ubi  ha^c  vigebat  necessitas  ,  recedere.  Frustra  igitur  crimini  ver- 
tunt  Ecclesiae  Latinse  ,  quod  eadem  hbertate ,  qua  usa  est  Ecclesia 
Graeca ,  ipsa  utens  ,  urgente  eadem  necessitate  ,  hanc  declaratio- 
nem  admiserit  in  symbolo  constantinopohtano ;  multo  vero  mi- 
nus  accusari  poterat  Ecclesia  Romaria ,  quae,  utpote  omnium 
Ecclesiarum  mater  et  magistra  ,  ut  declaratur  in  Conciho  Floren- 
tino ,  suprema  poilet  in  Ecclesias  omnes  potestate. 

384.  Deinde  compertum  est ,  a  saec.  VI  Ecclesias  Hispanicas, 
ex  occasione  conversionis  Gothorum  ad  cathohcam  fidem ,  qui 
secumex  oriente  errores  detulerant  Arianorum ,  Macedonianorum 
et  Eunomianorum ,  Filium  minorem  Patre^  ac  Filio  minorem 
Spiritum  S.  y  factumqiie  a  Filio  profitentium  ^  qui  praeterea  ne- 
gabant  Spiritum  Sanctum  a  Filio  procedere  ^  statuisse,  ut  cane- 
retur  ad  exemplum  Graecorum  intra  Missarum  solemnia  symbo- 
lum  fidei  ,  particula  Filioque  adauctum  ,  Quo  et  fides  vera 
manifestum  testimonium  habeat  (1).    Nec  tamen  vel  accusatae 


in  collectione  Hardaini ,  quae  omnium  saam  conversionem  professos  esse  pro- 

accurat.issimacensetarlom.lv,  col.  i32.  cessionem  Spiritus  Sancti  aso/o  Patre» 

(1)   Haec  Synodus  Toletana  m  cele-  Hinc  eadem  Synodus ,  capitulo  ii  haec 

brata  est  anno  689  subReccaredo  Rege  ;  statait:  Pro  reverentia  sanctissitnce  fi- 

in  hnjus  can.  11  anathemate  percellitur  dei ,  et propter  corrohorandas  hominum 

quicumque    Spiritum    Sanctum  non  invalidas  mentes  ,  consuUu  piissimi  et 

credit ,  aut  non  crediderit  a  Patre  et  gloriosissimi  Domini  nostri  Reccaredi 

Filio  procedere  ;  eumque  non  dixerit  Regis  Sancta  constituit  Synodus  ;  ut 

coceternum  esse  Patri  et  Filio  et  cooB"  per  omnes  Ecclesias  HispanioB  vel  Gai- 

qualem,  Ex  quibns  patet  Gothos  ante  lecicB   secundnm  formam    orientalium 


448 


TRAGT.    DE    TRINITATE. 


sunt  Ecclesise  Hispanicae  a  Graecis  violati  decreti ,  neque  se  ab 
illis  separarunt.  Compertum  pariter  est  Ecclesias  Gallicanas  saec. 
YIII  ex  occasione  Iconomacliorum ,  qui  accusabant  Latinos  baere- 
seos,  eo  quod  profiterentur  Spiritum  S.  a  Patre  et  Filio  procedere, 
hoc  additamentum  adoptasse  una  cum  ritu  liturgico  Hispaniarum, 
acsensim  dein  sine  sensu  Ecclesias  Germaniaeetltaliae  idem  exem- 
plum  secutas  esse  (1)  ,  quin  propterea  a  Graecis  catbolicis  accusataj 
sint  Ecclesias  istae  tanta  sasculorum  intercapedine.  Cur  igitur  Mi- 
cbael  Cerularius  inde  ansam  arripuit  scbisma  faciendi  ab  Ecclesia 
Romana,  eo  quod  ipsa,  nonnisi  ante  paucos  annos  symbolum 
tandem  admiserit  cum  additamento  et  canere  coeperit  in  Missa 
uniformitatis  gratia  cum  ceteris  occidentabbus  Ecclesiis  (2)1  SoU-ne 
Ecclesiae  Romanae  non  licuit ,  quod  et  orientaHbus  et  occidentali- 
bus  Ecclesiis  semper  licitum  fuit?  Violati  praecepti  solane  rea  erit 
Ecclesia  Romana ,  eo  quod  inconsultis  Graecis  particulam  illam 
admiserit ,  et  immunes  erunt  ab  hoc  crimine  Ecclesiae  orientales  , 
quae,  inconsulta  Ecclesia  Romana,  tot  admiserant  additamenta  ? 
385.  Concludendum  igitur  est  nullam  prorsus  rationem  esse, 
criminandi  Ecclesiam  Latinam  ob  adjectam  declarationem  sym- 
bolo  nicseno  ,  deductam  ex  decreto  ephesino ,  tum  quia,  ut  longe 
probabilius  est  ex  dictis,  decretum  non  afficit,  nisi  solas  formulas 
fidei  nicaenae  professioni  contrarias ,  aut  diversas  ^  tum  quia  si 
respicit  etiam  declarationes  nicsenae  professioni  consentaneas,  non 
afficit  nisi  privata  individua  seu  peculiares  personas  non  autem 
Ecclesias  ipsas ,  urgente  praesertim  gravi  causa  ,  ut  ex  factorum 

Ecclesiarum  Concilli  Constantinopoli-  lisse  additionera  symbolo  appositam  ,  et 

tani, hoc esi  i5o Episcoporum  symbo'  indicasse    legatis   Francorum  modum 

lum  fidei  recitetur  j  ut.priusquam  do-  eamdem  tollendi  a  symbolo  ,  sed  nihil 

minica  dicatur  oratio ,  voce   clara  a  profeeit.    Gonsuli    possunt  acta  colla- 

populo  decantetur  ,  quo  et  fides  vera  ,  tionis  istius  apud  Baronium  ad  annam 

etc.Cfr.Labb.tom.  v,col.  loooetioog.  809,  n.  54  et  seqf).  Romana  enim  Ec- 

Qanc  additionem  retinuerunt  et  propa-  clesia  tenacissima-semper  fuit  antiqui- 

garunt  subsequentes  Synodi  Hispanicae.  talis  ,  nec  nisi,  ut  plures  volunt ,  sub  Be- 

(1)  Cfr.  de  Rubeis  diss.  cit.  cap.  4>  nedictovin  ,  anno  ioi4,ut  initio  hnjus 

§  2  et  seqq.  capitis  diximus ,  adoptatum  symbolum 

.    (2)  Certam  est  Leonem  III  agre  ta-  cum  addilamento  est. 


GAP.     V.    DE    SPiRITTJS    SANGTl    A    PATRE     ET    FlUO    PROCESS.    449 

ineluctabilium  serie  colligitur,  et  ex  perpetua  ipsa  agendi  ratione 
eorumdem  Grsecorum;  multo  vero  minus  nunc  ob  ejusmodi  de- 
clarationem  culpanda  Ecclesia  Latina  est ;  cum  a  duobus  oecu- 
menicis  Conciliis  admissa  atque  approbata  sit,  quae  eadem  ac 
Ephesinum  potestate  et  auctoritate  gaudent. 

386.  Seu  quod  idem  est ,  immerito  Gra^ci  Ecclesiam  Latinam 
corrupti  symboli  insimulant  ob  additamentum  particulae  Filioque, 

DIFFICULTATES. 

387.  Obj.  lo  Lex  Ephesina  lex  generalis  fuit  ab  universa 
Ecclesia ,  in  ConciHo  congregata  ,  statuta ,  et  communis  universae 
Ecclesiae ,  ergo  nonnisi  ab  eadem  Ecclesia  universali  abrogari  seu 
mutari  poterat.  2°  Frustra  propterea  vel  exemplum  Concihi 
Chalcedonensis  vel  alterius  cujuscumque  oecumenici  Concilii  addu- 
citur,  eo  enim  ipso  quod  oecumenica  esset  ejusmodi  Concilia, 
poterant  legem  ephesinam  tum  interpretari ,  tum  eidem  dero- 
gare.  3<^  Frustra  pariter  ceterarum  formularum  exempla  urgen  - 
tur,  cum  istse  non  essent  fidei  professiones  universae  Ecclesiae 
communes,  sed  particulares.  4°  Hinc  patet,  quare  Ecclesia  Grseca 
toleraverit  factum  additamentum  ab  Ecclesiis  sive  Hispanicis,  sive 
Gallicis,  vel  Germanicis ,  reclamaverit  vero.tanquam  violati  prae- 
cepti  adversus  Ecclesiam  Latinam ,  cum  Romanus  Pontifex  illud 
commune  Ecclesiae  occidentali  fecit. 

388.  Resp.  ad  1°»  Dist,  Quae  haberet  pro  objecto  formulas 
fidei ,  Nicaenae  fidei  contrarias ,  vel  diversas  ,  conc. ;  formulas  de- 
clarativas  ejusdem  fidei  in  symbolo  nicaeno  contentse ,  vel  neg. 
vel  suhdist,  Quae  afficeret  privata  individua  ,  conc;  Ecclesiam 
vel  Ecclesias ,  legitima  causa  urgente ,  neg,  Responsio  constat  ex 
dictis  in  probationibus  ,  quibus  edocemur  non  alio  sensu  Ecclesias 
orientalem  et  occidentalem  decretum  illud  intellexisse.  Sane 
cecumenica  recensita  Concilia  admiserunt  et  approbarunt  fidei 
professiones  ab  Episcopis  confectas  et  ConciHis  oblatas ,  quod  non 
fecissent ,  si  rigoroso  illo  sensu  quo  Graeci  recentiores  intelhgen- 
dum  contendunt,  intellexissent  decretum  ephesinum. 

389.  Ad  2*"  Neg.  Ex  his  enim  ConciHis ,  quae  renovarunt  et 
confirmarunt  ephesinum  statutum ,  seraper  magis  patefit  sensus 

T.  H.  29 


450  TRACT.     DE    TRINITATE. 

illius  legis  ,  alioquin  Concilia  illa  non  derogassent  eidem  legi  in 
ipso  actu  confirmationis.  Si  his  addantur  expressae  declarationes 
duorum  Conciliorum  oecumenicorum  Lugdunensis  II  et  Floren- 
tini  res  plane  confecta  est ;  nec  quidpiam  ulterius  Graeci  habent 
quod  reponant. 

390.  Ad  3°^  Necj,  Quia  ex  his  pariter  elucet  sensus  in  quo 
majores  nostri  acceperunt  decretum  Concilii  Ephesini;  si  enim 
ad  verbum ,  ut  praefertur ,  seu  ad  litteram  vellemus  illud  reseca- 
re ,  istae  quoque  formulae  particulares  a  quovis  confeclae  et  ab  Ec- 
clesiis  particularibus  admissae ,  totidem  fuissent  violationes  ejus- 
dem  decreti;  cum  vero  et  istse  confectse  fuerint  atque  in  usum 
deductae  a  particularibus  Ecclesiis ,  quae  postea  a  ConciHis  cecu- 
menicis  sancitae  sunt  et  approbatae ,  evidens  est ,  alio  omnino 
sensu  ab  eo  quem  Graeci  autumant  decretum  illud  confectum 
fuisse.  Adde  quod,  si  lex  illa  in  sensu  Graecorum  communis  fuisset 
Ecclesiae ,  seu  universae  Ecclesiae  imposita  et  constituta ,  multo 
minus  Ecclesiis  particularibus  licitum  fuisset  ab  illa  recedere. 

391.  Ad  4"*,  Ney.  conseq,  Verummotivum  hujus  reclamationis 
fuit  tum  denegatio  tituli  Patriarchce  cecumenici  ex  parte  Romani 
Pontificis  ,  quem  frustra  Michael  Cerularius  ab  eodem  sibi  concedi 
expetierat,  tum  latum  in  se  pervicaciae  nomine  anathema  a 
Legatis  Pontificis.  His  commotus  Cerularius  schisma  instauravit , 
ad  quod  cohonestandum  post  plures  ahas  causas  et  hanc  intexuit 
de  corruptione  symboli ;  nullum  vero  ipse  cum  contribuHbus  suis 
deUctum  reperisset ,  si  titulum  exoptatum  obtinuisset  (1). 

392.  Inst.  1°  lihcitam  esse  in  symbolo  adjectionem  et  legi 
ephesinae  contrariam  ,  agnovit  ipse  Leo  III ,  Rom.  Pontifex ,  qui, 
referente  Anastasio  bibliothecario  in  ejus  vita ,  num.  410 , />ro 
amore  et  cautela  orthodoxce  fidei,  fecit  scuta  argentea  duo  ,  des- 
cripto  in  utrisque  symbolo ,  in  uno  quidem  litteris  graecis ,  in 
altero  vero  latinis  (2) ,  nec  tamen  adjectionem  Filioque  appo- 

(1)  Cfr.  De  Rubeis  diss.  cit.  cap.  5  ,  hinc  colligebat  Photius  Leonem  iii  sen- 
nura.  2;  el  De  Feller,  Dictionnaire  sisse,  SpiritumS.  a  solo  Palre  procedere. 
kistorique  ,  art.  Michael  Cerulariui.  Hanc  enim  calumniam  dispellunt  verba 

(2)  Edit.  Fran.  Blanchinii  ,  Gfr.  ejusdem  Pontificis ,  quae  in  collatione 
Jiaron.  ad  an.  809,  num.  62.  Frustra  cum  synodi  aquisgranensis  legalis  pro- 


CAP.    V.    DE    SPIRITUS    SAWGTI    A    PATRE    ET     FILIO    PROGESS.    451 

suit ;  censuit  igitur  orthodoxae  fidei  cautelam  id  exposcere. 
2^  Idque  merito,  tum  quia  bene  noverat  Patres  Constantinopo- 
litanos  verba  qui  ex  Patre  procedit  accepisse  ex  ipsismet  Domini 
verbis ,  quse  in  Evangelio  leguntur ,  Joan.  XV ,  26 ,  nec  proinde 
debuisse  Christi  vocibus  aiiquid  interseri  (1);  tum  S^'  quia  scie- 
bat ,  Romanum  Pontificem  non  potuisse ,  aut  saltem  non  de- 
buisse  ^  praetermisso  consiUo  ceterorum  patriarcharum  ,  qui  cum 
ipso  divisum  habent  regimen  Ecclesiae  ,  communi  symbolo  quid- 
piam  adjicere.  Ergo. 

393.  Resp.  ad  1"^,  Dist,  Id  est,  pacis  et  oeconomiae  gratia 
adjectionem  Ftlioqiie  in  Symbolo  ,  sua  cura  descripto  ,  Leo  Ilt 
inserere  noluit ,  conc;  quasi  ilHcitam  putaret ,  neg,  Quod  si,  refe- 
rente  Anastasio ,  pro  amore  et  cautela  orthodoxce  fidei  Leo  III 
voluit  describi  symbolum  in  tabulis  argenteis ,  id  cautum  voluit, 
ne  liberum  cuique  esset  symbolo  addere  quidpiam ,  vel  quid- 
piam  ex  eo  minuere,  ne  hujusmodi  additionibus  aut  imminutio- 
nibus  ahquid  aut  irreperet  aut  toUeretur,  quod  fidem  orthodoxam 
laederet  atque  corrumperet  (2), 

394.  Ad2"»,  Neg.  Ad  priorem probationem,  neg,  Patres  Constan- 
tinopolitanos  ipsa  verba  Christi  Domini,  prout  ea  in  Evangelio 
leguntur ,  usurpasse  ;  sed  solum  sensum  retinentes  verba  alia 
ipsi  adhibuerunt.  Sane  verba  Christi ,  prout  jacent  in  Evangelio 
haec  sunt  :  Qui  a  (napa)  Patre  procedit  (3) ,  in  symbolo  autem  : 
EiP  Patre  procedentem  (4).  Quod  si  Patribus  Constantinopolitanis 


tulit ;  Ita    sentio  ,  inqaiebat  loqoens  inseretnr  particula  Filioque^ 

de  processione   Spirilas  S.  a  Patre  ac  (1)  Ethoc  ipsam  opponitFilaret ,  op. 

Filio ,  ita  teneo  cum  omnihus  aucto-  cit.  pag,  33,  at ,  quain  ineple  ,  patebit 

ribus  et  Sacrce  Scripturce  auctoritati-  ex  responsione. 

hu8.  Si  quis  aliter  de  hac  re  sentire  (2)  Cfr.  de  Rubeis  loc.  cit. 

vel  docere  voluerit  defendo  (inhibeo).  (3)  'O  %ce,fu  rou  liu.Tfos   tKTrofeotrcct. 

Et  nisi  conversus  fuerit  et  secundum  (-4)  To  ix,  IIctTfos  iKTropiuc/tcivov ,  ex 

hunc  sensum  tenere  voluerit ,  contraria  quibos  liquet  mutatara  a  Patribas  Con- 

sentientem  funditus  ahjicio,  Qaid  cla-  gregationis  particolam  Treipccinix^  tum 

rius  ?  Itaque  nonnisi  cajusdam  tempe-  tempus  iKiro^ivtTui ,  in  participium  f x- 


ramenti  gratia  nolebat   prudentissimus      TroptvcfAetor. 
Pontifex  ,  ut   sjmbolo   tunc  temporis 


29. 


452  TRAGT.     DE    TRIKITATE» 

licuit  Christi  verba  in  alia  mutare,  quidni  licebit  Ecclesiae  Ro~ 
manse  voculam  unam  interpretationis  ergo  subjicere  ?  Eo  vel 
maxime  quod  Synodus  VII  ac  totus  Oriens  permiserit  Tharasio 
haec  ipsa  verba  Domini  duabus  vocibus  ^i  vlolj  ,  per  Filium ,  in  - 
terpolari?  Et  ante  ipsum  Epiphanio  absque  adulterationis  peri- 
culo  hcuit ,  tum  in  Panario  tum  in  Ancorato ,  de  Spiritu  Sancto 
profiteri  :  Qui  ex  Patre  et  Filioque  procedit  (1)? 

395.  Ad  3°i  seu  ad  alteram  probationem  Resp.  1»,  Neg,  sup- 
positum,  scivisse  nempe  Romanum  Pontificem ,  a  se  non  posse, 
in  iis  praesertim  quae  ad  disciplinam  pertinent ,  aliquid  decerni 
pro  universa  Ecclesia ,  eo  vel  maxime  quod  Concilia  ipsa  oecu- 
menica  totam  vim  suam  habeant ,  ac  robur  acquirant  a  confir- 
mationeRomaniPontificis,  cujus  reiluculentum  exemplum  suppe- 
ditat  canon  XXVIII  Concilii  Chaicedonensis  ,  qui  per  plura  saecula 
nullam  vim  habuit ,  resistentibus  Romanis  Pontificibus ;  de  quo 
suo  quidem  loco  dicemus.  Sed  et  hoc  dato ,  resp.  2°,  Dist.YX  ex 
hoc  ad  summum  conficeretur ,  inconsultis  Patriarchis  non  de- 
cuisse  Romanum  Pontificem  sancire ,  ut  adjectio  illa  admitteretur 
ab  universa  Ecclesia,  trans»  ab  Ecclesia  occidentali,  cujus  ipse 
Patriarcha  est,  )ieg.  Nunquam  vero  Romanus  Pontifex ,  etsi,  ut- 
pote  totius  Ecclesise  caput,,  id  praecipere  potuisset ,  coegit  Eccle- 
siam  orientalem  ad  admittendam  hanc  declarationem ,  sed  solum 
annuit  votis  Episcoporum  occidentalium  in  ea  permittenda,  ac 
postea  adoptanda.  Ceterum  tum  in  Concilio  Lugdunensi ,  tum  in 
Concilio  Florentino  orientales  liberi  declarati  sunt  circa  admis- 
sionem  hujus  particulae ;  quod  denuo  confirmavit  Clemens  VIII  (2). 

(1)  Tc  vet^ci  rov  Uetrfos  ,  Kcit  tov  ex  Latiriis  repugnante  ,  Graeci  dixerunt: 
fiou  ix.%0fivcf4.aoi,  Gfr.  Le  Quien  ,  diss.  Additionem  nequaquain  omnino  nos 
cit.  nnm.  Sy.  recipimus;  sed  concedimus  vobis  ,  ut 

(2)  In  Goncilio  Logdunensi  Iniperator  eam  habeatis  in  Ecclesiis  vestris,  Gle- 
Michael  Palaeologus  postulavit,  ut  Ec-  nniens  vero  vm  ,  Bulia  xxxiv,  §  6  de- 
clesia  sua  symbolum  semper  dicat ,  crevit ,  ut  Graeci  credere  teneantur  Spi- 
prout  dicebat  illud  ante  schisma  usque  ritum  S.  ex  Filio  procedere;  sed  non 
in  hodiernum  diem  .^  qnod  iQm  aPon-  teneantur  pronunciare  ,  nisi  subesset 
tifice,  tum  ab  Episcopis  ipsi  concessum  scandaium.  Cfr.  Le-Quien,  diss.  cil. 
est.  Sicin  Concilio  Florentino,  nemine  num.  38,  Ex  dictis  patet ,  frustra  Mar- 


GAP.     VI.     SCHOLIA    ETC.  453 

Addendum  praeterea  est ,  orientales ,  inconsulta  Romana  Ecclesiae 
et  Episcopis  occidentalibus,  in  Concilio  Constantinopolitanol  plura 
adjecisse  symbolo  nicaeno ,  iisdemque  inconsultis  ,  in  usum  com- 
munem  ac  in  liturgiam  invexisse.  Eodem  itaque  jure  usi  sunt  oc- 
cidentales  Episcopi ,  ac  praesertim  Romanus  Pontifex ,  adoptando 
additamentum  inconsultis  orientalibus ,  et  in  usum  deducendo  in 
liturgia  (1). 

OAPUT  VI. 

AD    EA    qVM    DICTA    SUNT   SGHOUA    COMPLECTENS. 

396.  Ne  in  retanti  momenti,  cujusmodi  est  inefFabile  et  au* 
gustum  Trinitatis  mysterium  ,  alicui  subesse  possit  ex  ignorantia 
ac  defectu  rectae  notionis ,  errandi  periculum ,  tum  ut  nonnuUa 
enucleatius  exponantur,  quae  in  tractatus  decursu  vix  attigimus , 
operae  pretium  duximus  nonnuila  adjicere  scbolia  ,  quibus  ea  ,  quae 
dicta  sunt  de  processionibus ,  relationibus  aliisque  id  generis , 
illustrentur  juxta  catholicam  doctrinam  et  communem  Doctorum 
sensum. 

397.  ScHOLiow  1°*.  Binse  processiones  admittendae  sunt  ac 
binae  origines,  generatio  et  processio;  et  quod  consequens  est 
quatuor  relationes  ,  Paternitas ,  Filiatio ,  Spiratio  activa  et  Spi- 
ratio  passiva,  Duas  namque  dari  origines  ex  Scripiuris  constat. 
Nam  ¥)^msgenitus  dicitur  a  Patre  (  Ps.  II ,  7  )  ,  et  Spiritus  Sanc- 
tus procedere  (Joan.  XV,  26);  Patris  nulla  est  origo.  Ipse  enim 
divinarum  omnium  originum  fons  est  seu,  ut  Graeci  loquuntur, 
caiisa  procatarctica ,  ut  suo  loco  adnotatum  est ,  quam  nos  prin- 

cuiii  Anton.  de  Dominis.  De  Republ.  Franc.  Xaver.  Piacevich  S.  J.  in  Con- 

christiana  ,  lib.  vii ,  cap.  lo  ,  affirixiare  troversia  ,  seu  cotloquio  Latinum  inter 

pericalosana  quidem  esse ,  non  tamen  et   Grcecutn   de  additione  particuloe 

liasreticum  ,  illam  processionem  negare.  Filioqueac^  symbolumfidei  ,  qaae  exstat 

Quod  mirum  esse  non  debet  in  homine  in  Thesauro  theol,  ZacQariae,  tom.  m; 

aposlata  ,  infallibilitatem   oecumenico-  nec  non  eradita  Dissertatio  Chrisliani 

ram  concilioram  minime  agnoscente.  Lupi  Ord.  S.  Aogust.  tom.   i  Synodo- 

(1)  Circa  hoc  additamentam  praeter  rum  generalium  ,  edit.  Veuet.  1724. 
auctores  saperius  citatos  consuli  potest 


454  TRACT.    DE    TRINITATE. 

cipium  summum  vocamus ;  ingenitus  proinde  Pater  dicitur ,  im- 
productus  et  innascihilis, 

398.  Has  autem  processiones  fieri  debere  per  actiones  ,  ut  vo- 
cant,  immadentes,  intimas  nimirum  Deo  ,  seu  intra  Deum 
manentes ,  nemo  est  qui  dubitet ,  ac  per  boc  distinguuntur  ac 
difFerunt  ab  actionibus  transeuntibu^  ad  extra  ,  seu  externis  ,  cu- 
jusmodi  sunt  res  creatae  omnes,  quge  exterius  a  Deo  producun- 
tur.  Actiones  item  immanentes  ex  Tbeologorum  doctrina  non  sunt 
nisi  duae,  intelliyere  et  velle ,  propter  summam  Dei  perfectio- 
nem  ,  qua  omnia ,  quae  a  Deo  cognoscuntur ,  unico  ipse  actu  com- 
prebendit,  omnia ,  quae  ab  eo  probantur,  unico  pariteripse  vo- 
luntatis  actu  complectitur. 

399.  Ex  quo  tbeologi  plerique  inferunt ,  principium  proximum 
processionuin  neque  divinitateni  esse  per  se  spectatam,  neque 
bypostasim  aut  relationem  ,  quge  divinas  potius  processiones  sup- 
ponunt ;  sed  intellectum  et  voluntatem,  quatenus  facultates  no- 
tionales  sunt.  Scripturae  enim  et  Patres  passim  Fibum  Verbum  et 
Sapientiam  vocant,  quae  spectant  ad  intellectum ;  Spiritum  Sanc- 
tum  vero  Amorem,  Charitatem ,  Grafiam  ut  plurimum  dicunt, 
quae  quidem  vohmtatis  sunt.  Cum  insuper  FiHus  terminus  adae- 
quatus  sit  intellectus,  utpote  qui  eum  exbauriat ,  quemadmodum 
et  Spiritus  Sanctus ,  qui  totam  exbaurit  voluntatis  fecunditatem , 
divinae  voluntatis  terminus  est  adaequatus ,  clare  colligitur ,  quare 
nec  plures  nec  pauciores  divinae  processiones  sint  quam  duae 
commemoratae  (1). 

(1)  Nemo  est  qni  nesciat  rationem  j  sim  ab  ipsis  fit ,  indidem  impugnandi 

qua  divinae  personae  produci  dicuntur  dograa  ipsum  ,  quod  integrum  semper 

( ulrrm  scilicet  immediatea  natura  ,  an  subsistit ,    etsi   modus   exponendi    Las 

mediate  tantum  ab  intellectu  et  volun»  productiones  seu  processiones,  qui  apud 

tate),  quatenus  cogitatione  distinguuntur  theologos  obtinet,  rejiceretur,  Cfr.  Sua- 

a  divina  essentia  ,  non  attingere  dogma  rez  ,  De  Trin,  lib.  i ,  cap.  5.  Sic  non 

ipsum  ,   ged   diversas   in  scholis  obti-  desunt,   qui  negent  Filium  seu  Ver- 

nuisse  ac  obtinere  sententias  ;  etsi  alia  bum  a  Patre  produci ,  seu  generari  per 

aliis  probabilior  sit  ac  magis    coramu-  intellectum  ,    et    destruere    moliuntur 

nis.  Quod  quidem  observo,  neSociniani  principia  ,  qoibus  haec  sententia  inni- 

vel  rationalistae ;  quibus  hae  sententiae  titur.  Qai  enim  hanc  sententiam  taen- 

non  probantur ,  ansam  sumant ,  ut  pas-  tur  ,  ainnt  ,    hoc   principio   tanquam 


CAP.    VI.    SGHOLIA    ETC. 


455 


400.  Sunt  qui  cum  D.  Tborna ,  part.  1 ,  q.  27  ,  art.  4  ,  gene- 
rationis   Filii  et  processionis   Spiritus  S.  diversitatem   derivant 


aiiomate  nitantar :  Omne  verbnm  men- 
tis  exprcssa  esl  imago  et  similitado  rei 
cogitatae  ( Cfr.  Petav.  lib.  Ti ,  cap.  2, 
§2);  atqai,  subsumant  impagnatores, 
hoc  principium  est  falsam  ;  nam  quae 
per  tactam  ,  gustam  ,  etc.  percipimus  , 
sunt  affectiones  mentis ,  et  tamen  ista; 
non  prae  se  ferunt  imaginem  el  similitu- 
dinem  rei  percepfae  ;  ergo. 

2«  Alterum  principiumboram  Theo- 
logorum  est ,    quod  mens  intelligendo 
sibi  pariat  ideam,  qua3  sit  mentis  imago; 
atqui ,  iusargunt  alii ,  hoc  pariter  fal- 
sum  est;  nam ,  mens  dam  refleclitsu- 
per  se  ipsam  sea  cogitat  menlem  suam  , 
sine  dubio    mens    habet   ideam    sui , 
Dimiram  cogitat  seipsam  ,  haec  autem 
cogitatio  non  est  imago  mentisj  qaam 
nemo  vidit ,  et  adhuc  ignoratar  mentis 
essentia  ,  qua  ignorata  ,  deest   imago 
ejusdem ,  saltem  in  omni  cogitatione. 
3"  Ut  sensu  fit  oculorum  ,  imagines 
rerum  experimar  ,    positis  jan»   rebas 
diversis  a  mente;  ergo,  si  Pater  conci- 
peret  intelligendo  imaginem ,  quae  Fi- 
lias  esset ,  operteret  concludere  ,  illum 
concipere  imaginem,   quia  Filius  jam 
exisleret ,  non  autem  Filium  existere , 
quia  Pater  conciperet  imaginem  ,   quae 
filius  esset. 

4°  Hoc  magis  patebit ,  analysi  in- 
stitata  cogitationis ,  seu  intellectionis 
8ui  ipsius.  Intelligere  seipsum  est  velati 
convertereet  conlrahere  se  ad  se  ipsum  , 
imo  recipere  86  tandem  ,  ntita  loquar, 
intra  se  ipsom.  Atqui  gignere  est  pro- 
fundere  aliam  hypostasim  ,  est  velati 
extra  se  progredi ,  etc;  ergo. 


5°  Actus  intelleclionis  exercitae  slc 
concipitur  a  theologis  :  Pater  inlelli- 
gendo  se  concipit ,  exprimit ,  generat 
alium  se  ipsum  ;  porro  intelligere  se 
totura  est  veluti  reccpisse  se  totum  con- 
templandumintra  se  ipsum  contemplan- 
tem ,  est  seipsum  per  seipsum  dimetiri , 
ao  interiori  persuasione  judicem  ac  tes- 
tem  sibi  esse  faclae  hajas  contempla- 
tionis  ac  dimensionis  ;  atqui  judicium 
intimum  non  est  imago  uUa  ,  ut  qais- 
que   intelligit;  ergo. 

6°  Si  Pater  per  inteilectionem  saam 
Filium  gigneret,  hunc  tota  sua  intel- 
lectione  gigneret ;  et  quoniam  intellec- 
tio  haec  tota  ,  qua  gigneret ,  Filiom 
respicit  ut  gignendum  ,  hinc  tota  Pa- 
tris  intellectio  cognosceret  Filiam  nt 
gignendum  ,  nec  nnquam  cognosceret 
ut  genitum,  id  est,  cognosceret  certis- 
sime  semper  habiturum  se  Filiam  ,  nec 
habuisse  tamen  a  tota  aeternitate  cog- 
nosceret. 

7°  Non  est  persona  sine  intelligentia 
et  volantate  :  quod  si  eo  Filius  acta 
prodiret,  quo  se  Pater  intelligit ,  pro- 
diret  ante  consideratam  voluntatem  ; 
nimirum  cum  nondam  respici  undique 
ut  persona  posset;  seu  quod  idem  est , 
Filius  minime  ex  persona  Patris  nasci 
dicendas  esset ,  si  per  intellectam  ,  ut 
explicant ,  germinaret  ,  maxime  quod 
per  ho8  theologos  terlios  e  Trinitate 
ut  voluntatis  terminusrespiciator;  ergo. 
.  Haec  aliaqoe  similia  non  paoca  or- 
gent  patroni  contrariae  sententiae;  qaae 
eo  consilio  protoli  ,  non  at  probem  , 
sed  ot  pateat  qoot  ditBcaltatibos   ob- 


456 


TRACT.     DE    TRINITATE. 


ex  originum  modo.  Cum  enim  Generatio  sit  origo  viventis  a  vi- 
vente  principio  conjuncto  in  similituditiem  naturcB ,  propterea 
ad  generationem  proprie  dictam  requiritur ,  ut  geniti  origo  sit  a 
gignente  per  actionem  ad  communicandam  naturae  similitudi- 
nem  suapte  ordinatam,  ut  patet  in  idea  mentis  ,  quae  reni  expri- 
mit;  cum  vero  processio  non  dicat  nisi  emanationem  unius  ex 
allero ,  et  voluntas  seu  charitas ,  quae  est  voluntatis  operatio  ad 
amandam  rem  ^  non  ad  inducendam  rei  simiiitudinem  ,  sit  ordi- 
nata  ,  hinc  in  Verbo  vera  generatio  est,  et  ideo  Eilius  dicitur;  at 
in  Spiritu  S. ,  qui  est  charitas  et  est  ex  voluntate  ,  sola  processio 
est ,  et  ideo  ipse  Filius  non  est.  Exemplo  Ev3e  id  illustrant ,  quae 
licet  esset  vivens ,  et  a  vivente  Adamo  originem  duceret ,  eique 
simiiis  in  natura  esset,  Adaetamen/?/m  necfuitnec  dici  potuit;  quia 
non  Adae  actione,  sed  sola  Dei  voluntate  eidem  similis  facta  est. 
Sunt  qui  cum  S.  Augustino  sentiant,  solum  Filium  esse  genitum, 
quia  solus  ab  uno  procedit  5  nullus  quippe  Filius  duos  patres 
habere  potest;  Augustino  assentilur  S.  Bonaventura  et  ahi  cum 
ipso  (1).  S.  Anselmus  diversas  sententias  concihare  nititur  in 
Monologio ^\ih.  I,  cap.  LVli  (2).  Fatendum  vero  est ,  hujus  rei 
nullam  evidentem  rationem  proferri  posse ;  unde  monebat 
S.  Gregorius  Nazianzenus  tam  generationem  FiHi  quam  Spiri- 
tus  S.  processionem  honorandas  potius  silentio  quam  investi- 
gandas  (3). 

noxia  sit  opinio  ,qnaBtamen  inter  theo-  (2)  Qai  tamen  cap.  64  fatetar  hoc 

logos  commnnior  est.  Qaod  a  fortiori  incomprehensibile  esse,  prout  etiam  fa- 

de   ceteris   dicendam ,  ita  nt  satias  sit  tetnr  S.   Aagust.    loc.    cit.   scribens  : 

dogma  ab  opinionibus  secernere  ,  cum  Amhorum   est  ergo  Spiritus ,  proce' 

illud  ab  his  nullo  modopendeat.  Cele-  dendo  de  ambobus.  Quid  autem  inter 

rum  communis  Theologorum  sententia  nasci  etprocedere  intersit ,  de  illa  eX' 

satis  solidum  fundamentum   habet  in  celentissima  natura  loquens  ,  explicare 

Scriptura  et  Patribus,  sive  graecis  sive  quis  potest P ...  distinguere  inter  illdm 

latinis.  Propositae  aufem  difficullates  ,  a  generationem    et   hanc  processionem 

psychologia  ut  plurimum  petitae  ,  non  nescio,  non  valeo ,  non  sufficio.  Peta- 

possunt  applicari  operationibns  divinis ,  vius    decem    rationes  enumerat ,    cur 

quae  longe  nimis  a  nostris  distant.  processio  Spiritus  Sancti  non  sit  gene- 

(1)  S.  Aug.  Contra  MaximinWh.n,  ratio  ,  lib.  vii ,  cap.    i3. 

cap.  i4,  num.  i  ;  S.  Bonavent.  in  li-  (3)  Orat.  xxxvii,  num.  21.  Cfr.  Al- 

brum  i^^senteniiarum,  dist.  siii ,  q.  111.  bari  Cienfuegos  ,  S.  J.  op.  cit.  vol.  n  , 


GAP.    VI.   SCHOLIA    ETC  457 

401.  Etsi  vero  juxta  superiorem  sententiam  generatio  intel- 
lectu ,  soiratio  autem  voluntate  fiat ,  ob  miram  tamen  Dei  sim- 
plicitatem ,  in  qua  intellectus  et  voluntas  unum  sunt  ,  etiam 
ipsa  generatio  et  spiratio  non  duplici,  sed  uno  eodemque  actu 
fiunt;  originesque  illa;  duae,  in  duobus  terminis  distinctae,  idem 
sunt  in  suo  principio  (1). 

402.  ScHOLiow  11°^.  Proprietates  peculiares,  quibus  divinge  hypos- 
tases  gaudent,  notiones  a  Theologis  dicuntur.  Notio  idcirco,  prout 
ab  initio  tractatus  diximus,  est  character,  tessera,  seu  nota  singu- 
laris ,  qua  divinae  Personae  internoscuntur.  Proprietas  tamen  et 
relatio  et  notio  una  eademque  res  divina  sunt.  Proprietas ,  qua- 
tenus  ex.  gr.  est  PaternitaSy  soli  Patri  competit ;  relatio,  quatenus 
respicit  Filium;  notio  y  quatenus  Patrem  constituit  et  a  Filio  dis- 
cernit.  Notiones  quinque  vulgo  numerant  theologi.  Sunt  autem 
Paterriitas  y  Filiatio,  Spiratio  activa ,  Spiratio  passiva  et  In- 
nascibilitas.  Priores  quatuor  etiam  relationes  sunt ,  cum  mutuo 
se  respiciant ;  at  Innascibilitas  per  se  relationem  non  dicit ;  ad 
relationum  tamen  genus  reduci  potest ,  ut  negatio  ad  affirmatio- 
nem.  In  Deo  igitur  recensentur  natura  una ,  processiones  sive 
07'igines  duae ,  perso^ice  tres  ,  relationes  quatuor ,  notiones  quin- 
que(2). 

403.  Inter  Theologos  non  convenit ,  an  praefatae  relationes  di- 
vinae  perfectiones  verae  sint ,  nec  ne ;  ancipites  in  utramque  par- 
tem  sententige  sunt.  Juxta  Pefcavium  de  voce  potius  quam  de  re 
ipsa  videtur  orta  con£lictio(3).  Illud  plerosque  torquet  Catholicos, 
quod ,  si  ex  una  parte  dicatur ,  relationes  originis  in  unaquaque 
persona  esse  perfectiones ,  sequeretur  inde  in  quahbet  persona 

disp.  9,  secl.  4,  §  2,  nunri.  i  et  seqq.  essentia ,  in   qua   unum  sunt.  Utitar 

(1)  Apposite  S.  Anselmus   libro  De  nempe  S.  Doctor    similitudine   Graecis 

processfone    Spiritus   S.y    cap.     17  >  familiari. 

aVias  1 6,  mqmt  :  Quemadmodumlacus  (2)  Quoad  notiones  ,   sunt   qui    sex 

non  est  de  hoc  unde  diversi  sunt  ab  enumerant.  Cfr.  Vasquez,  in  i™  parl, 

invicem  fons  et  rivus  ,  sed  de  aqua  in  S,  Thoma:  ,  disp.  cxxxvii . 

qua  unutn  sunt ;  ifa  Spiritus  Sanctus  (3)  De  Deo  ,  lib.  vi  ,  cap.  7  ,  §  12 

von  est  de  hoc^  unde  alii  sunt  ab  in-  et  srcqq. 
vicem  Pater  et  Filius  ,  sed  de  divina 


458  TRAGT.    DE    TRINITATE. 

desiderari  aliquam  perfectionetn  ;  si  vero  non  censentur  verae 
perfectiones  ,  dicenduni  foret  perfectionem  non  esse  in  divina 
persona  id  ,  quod  eam  constituit ,  distinguit ,  atque,  ut  ita  dicam, 
specificat.  Jam  vero  si  observetur  personam  divinam  ,  prout  per- 
sona  est ,  peculiarem  quidem  liabere  perfectionem ,  qua  imme- 
diate  carent  aliae  divinae  personae,  earum  tamen  quamlibet 
mediate  perfectiones  omnes  habere  ,  quibus  personae  reliquge 
instructae  sunt  ob  identitatem  naturae,  plane  intelligitur  per- 
sonis  singulis  easdem  perfectiones  inesse  debere.  Sic  Pater  ex.  gr. 
quatenus  tabs  est ,  filiatione  destituitur ,  atque  vicissim  Filius  pa- 
ternitate ;  uterque  tamen ,  cum  unam  eamdemque  naturam  ha- 
beat,  quaearelativisproprietatibus  reaUter  non  distinguitur,  illas 
proprietatesseuperfectioneshabet.  Idcirco  Pater,  mediante  natura 
divina,  omnibus  donatur  Filii  et  Spiritus  Sancti  proprietatibus ; 
id  ipsum  dicatur  de  personis  ahis. 

404.  Hujusmodi  relationes  sunt  in  Deo  verae  ac  reales.  Ex 
dictis  enim  constat  in  Deo  tres  esse  personas  realiter  distinctas , 
Patrem ,  Fihum  et  Spiritum  S.  Atqui  nomina  ista  relativa  sunt, 
non  absoluta;  neque  personae  reahter  distinguuntur  per  id, 
quod  est  in  Deo  absolutum ,  sed  per  id  ^  quod  relativum  est  et 
unicuique  personae  proprium.  Deinde  illud  reale  est,  quod  existit 
nemine  cogitante ;  paternitas  enim ,  ex.  gr,  non  solum  cogitatur 
aut  fingitur  in  Patre  ,  sed  vere  residet  tanquam  proprietas  perso- 
nahs  et  subsistens  in  Patre  qua  Pater  est  (1). 

405.  ScHOT,ioN  IIW.  Circuminsessio  ^  seu,  ut  ab  aliis  etiam  di- 
citur ,  circumincessio  y  seu  circummeatio  ,  qua  voce  designatur 


(1)  Cfr.  S.  Th.  Part.  i ,  q.  xl,  art.  i .  Sed,  qaia  nataram  ultimo  in  stata  com- 

Observat  tamenPetavias,  loc.cit.  §  i3,  plent  ac  terminant ,  ideo  perficere  di- 

lametsi  relationes   isfae   nataram  perfi-  cantar,  cam  eam  velat  circamscribant 

cere  et  complere  dicantar ,    qaemad-  ac  definiant  ita  « at  longias  atqae  extra 

modam  personalis  proprietas  qaaelibet,  se  progredi  eam  non  sinant ,  sed  perse 

quam  scbolae  hodie  subsistantiam  vo-  subsistentem  faciant.  Hinc  sant  graves 

cant,nataram  in  completo  etabsolato  theologi  ,   qui  hypostaticam  ejusmodi 

slatu  substantiaj  constituit ;  non  taraen  proprietatemnihilaliadessecontendunt 

perfectiones  ipsasessealiquas  ,  quarum  praeter  negationem. 
accessione    natura  fiat  ipsa  perfectior. 


GAP.    VI.    SCHOLJA    ETC. 


459 


proprietas  illa ,  seu  ille  existendi  modus,  qui  tribus  personis 
communis  est,  definiri  solet  :  Intima  eooistentia  unhis  Personw 
m  altera  sine  confusione  personce  (1).  Quo  sensu  S.  Fulgentius, 
lib.  De  Fide,  cap.  I,  num.  4  :  Totus  Pater  in  Filio  et  Spiritu 
Sancto  est,  et  totiis  Filius  in  Patre  et  Spiritu  Sancto  est,  totus- 
que  Spiritus  Sanctus  in  Patre  et  Filio  est.  Adeo  ut  mutuo  tres 
divinae  Personae  existant  in  se ,  et  ut  loquitur  Petavius ,  inter  se 
immeent ,  atque ,  se  invicem  penelrent,  quemadmodum  Christus 
testatur,  Joan,  XIV ,  11 :  Ego  in  Patre ,  et  Pater  tn  me  est.  Quod 
juxta  S.  Thomam  triplici  ratione  fit  :  essentia ,  relatione  et  ori- 
gine;  essentia,  qu3e  una  et  eadem  est  in  singulis;  relatione,  quia 
relativa  simul  coexistunt;  origine^  quia  una  persona  ab  altera 
emanat  per  processionem  ad  intra  (2).  Circuminsessionis  magna 
utilitas  in  eo  est ,  quod  ad  personarum  dislinctionem  earumque 
consubstantiahtatem  adstruendam  valde  conferat. 

406.  ScHOLioN  IV™.  Missio  definiri  potest  :  Processio  divince 
personce  ab  alia  cum  ordine  ad  terminum.  Missio  haec,  si  orige 
spectetur ,  aeterna  est  et  necessaria ,  quippe  nec  motu  aut  suc- 
cessione  fit  sed  immutabili  actione  ad  intra ;  si  vero  termmus 
spectetur,  temporaHs  esse  potest ,  gratuita  et  Hbera.  De  utraque 
hac  missione  Christus  loquitur ,  Joan.  VIII ,  42 :  Ego  ex  Deo  pro- 
cessi  et  veni;  neque  enim  a  me  ipso  veni;  sed  ille  me  misit.  Porro 
in  eo  ,  quodse  a  Deo  processisse  testatur,  aeternam  tangit  genera- 
tionem  ;  in  eo  vero ,  quod  se  a  Deo  inissum  afiirmat ,  temporalem 
et  gratuitam  missionem  suam  in  mundum  ostendit.  Prout  vero 
observatS.  Augustinus,  De  Trin.  lib.  II,  cap.  V,  num.  8  :  Pater 
solus  nnsquam  legitur  missus  (3) ,  quia  scilicet  a  nullo  procedit. 
Notandum  praeterea  est  cum  S.  Thoma,  si  mittentis  nomine  de- 
signetur  principium  personse  quae  mittitur ,  non  quamlibet  perso- 
nam  mittere ,  sed  illam  solum ,  cui  competit  esse  principium  illius 
personse;  et  sic  Filius  mittitur  tantum  a  Patre,  Spiritus  Sanctus 


(1)  CircaminBessio  grsGce  ?r«/)*;t;»^ccr/ff  (2)  Part.  l,  q.xLfl,  art.  5. 

dicitor ,  de  cujus   vocis   vi ,  ac  sensu  (3)  Expedit  Jegere  integrnm  caput , 

quo  usnrpata  a  Veleribns  esl,  fuse  agit  in   qno  inTeniantur  plura  observalione 

Petavius ,  Be   Trin.  lib,  iv,  cap.   i6,  digna. 


460    •  TRACT.    DE    TRINITATB. 

autem  a  Patre  et  Filio;  si  vero  mittentis  nomine  veniat  princi- 
pium  efFectus  secundum  quem  attenditur  missio ,  a  tota  Trinitate 
mitti  personam  missam(l).  Hinc  Filius  dicitur  (IsaVae  XLVIII ,  16) 
missus  a  Patre  et  Spiritu  Sancto  :  Dominus  Deus  misit  me  et 
Spiritus  ejus  (2). 

407.  ScHOLioN  V^.  Attendenda  demum  est  accurata  loquendi 
ratio  cum  de  Trinitate  disseritur.  Ex  pluribus  autem  regulis  ,  quae 
a  theologis  exhiberi  solent ,  brevitatis  gratia  ,  nos  potiores  selige- 
mus.  Itaque  uniiis  et  unitatis  vocabula,  cum  sermo  est  de 
Trinitate ,  unum  Deum  exprimunt ,  seu  unicam  trium  perso- 
narum  essentiam. 

408.  Quum  vero  vox  unius  masculino  genere  ponitur,  singu- 
laritatem  non  naturae ,  sed  personae  significat.  Fas  non  est  ita  lo- 
qui  :  Trinitas  est  unus y  nisi  adjungatur  substantivum  nomen 
Deus ,  vel  saltem  nisi  subintelligatur  (3);  ahter  propositio  Sabel- 
liana  esset.  Contra  vero  affirmare  non  hcet  aliud  atque  aliud  esse 
Patrem  ac  Filium  ,  sed  alium  atque  alium;  quippe  in  neutro  ge- 
nere  praenomina  significare  solent  naturam ,  non  personam.  Ma- 
lunt  nonnulli  Patres  Trinitatem  appellare  unitatem  potius  quam 
tmionem,  ne  composita  videatur  simplicissima  Dei  natura.  E  con- 

(1)  Part.  1,  q.  xLni ,  arl.  8.  etiam  a  Spiritu  S,  missus  esse  dicitur 

(2)  Ex  dictis  colligitur ,  duo  ad  inis-  quod  hic  una  cum  Patre  externum 
sionem  proprie  dictam  concurrere  al-  illud  opus  elaboravit ,  cujus  nisi  effi- 
terum  ,  sempiternam  processibnem  per-  ciens  causa  fnisset  Spiritus  Sanctus, 
sonae,  quae  mittitur;  alterum  ,  externam  ab  ipso  missus  non  diceretur  Filius.  Ita 
aliquam  efficientiam  ,  sive  sub  sensus  Petavius ,  De  Trin»  lib.  viii,  cap.  i  , 
incidat ,  nt  cum ,  homine  suscepto  ,  §  9.  Et  esinde  novum  argumentam 
Verbum  hominibus  apparuit ,  aut  sub  exsurgit  adversus  Graecos,  ad  processio- 
columbae  specie  Spiritus  Sanctus ,  sive  nem  adstruendam  Spiritus  Sancti  a  pa- 
iDterias  sit  nec  aspectabile  quod  agi-  tre  ac  Filio.  Cfr.  S.  Fuigentius  in  frag- 
tur,  ut  cum  Spiritus  S.  ad  fidelium  mentolibriviiiCo«/ra/^afciaftwm,  pag. 
quemqae  demittitur.  Ceterum  produci  6i3  et  seqq.  opp.  edit.  Paris,  1684. 
unam  ab  altera  necesse  esse,  ut  ab  ea  (3)  De  sensu  ,  quo  in  Symbolo  , 
mitti  proprie  dicatur,  ex  ea  missione,  quod  Athanasianum  nuncupatur  ,  dica- 
quae  minus  proprie  usurpatur  ,  ostendi  tur  t«nu«  omnipotens ,  etc.  Cfr.  Petav. 
potest.  Nam  Filius ,  cum  carnem  as-  De  Trin.  lib.  m ,  cap.  9  ?  §  9;  tum 
sumpsit,  ideo  non  a  Patre  solura  ,  sed  Hb.  vm  ,  cap.  9,  §  i4  et  seqq» 


GAP.    VI.    SCHOLIA    ETC.  461 

tra  dicere  magis  expedit  unum  Deum  quam  unicum ,  solita- 
rium  y  singularem;  cum  his  vocibus  abutantur  Sociniani  ad 
excludendam  personarum  pluralitatem,  unitarii  propterea  nun- 
cupati.  Si  vero  res  sit  cum  polytheistis ,  unicum  possumus  tuto 
vocare  Deum  ;  cum  ad  exclusionem  plurahtatis  substantiarum 
divinarum  usurpetur  ejusmodi  vox.  Ex  hac  perfectissima  unitate 
manavit ,  ut  illa^  personge  ,  re  a  se  invicem  distinct^ ,  unum  esse 
dicantur,  nec  non  unus  Deus  ^  sicuti  et  Trinitas  unus  Deus. 
Quare  quum  dicitur  :  Trinitas  est  Deus ,  idem  est  ac  :  Tres  per- 
sonce  sunt  Deus ;  vel  Deus  est  Trinitas,  vel  Deus  est  per- 
sonce  tres  (1), 

409.  Trinitas  nihil  aliud  est ,  quam  ternarius  vel  ternio,  Nu- 
merahs  et  coUectiva  dictio  ejusmodi  est,  quae  proprie  ac  per  se 
non  unitatem  naturae  significat ,  sed  tres  personas  (2).  Usu  autem 
receptum  est ,  ut  trinum  Deum ,  non  triplicem  dicamus ;  quan- 
quam  scribit  Petavius  tripticem  personam  non  minus  usurpari 
posse  quam  personas  trinas.  Tournely  censet  sano  et  catholica 
sensu  dici  posse ,  esse  in  Deo  tres  res ,  tria  entia ,  tres  existentias, 
tres  unitates ,  tres  veritates,etc.,  dummodo  tamen  adjiciatur  ter- 
minus  relativus,  nempe  dici  posse,  tres  res  relativas ,  etc.  noa 
autem  triaindividua;  quia  individuadicuntur  inordine  ad  unam 
specie  naturam ,  diversam  tamen  numero ,  cum  tamen  in  Deo 
unica  sit  natura  non  tantum  specifica  ,  sed  etiam  numerica  (3). 

(1)  Inepte  prorsos  CaWmas  et  Da-  necne,  Hincmarum  inler  et  Goteschal- 
naens  carpni  loqnendi  formalam ,  apad  cam  atqae  Ratramnam ,  monacham 
Catholicos  usitatam  ,  Trinitatem  esse  Corbejensem  ,  magna  saBC.  ix  contro- 
unum  Deum.  Qaam  quidem  objarga-  versia  exarsit ,  negante  illo  ,  his  contra 
tionem  existornmerroreprofluere  ,  qui  affirmantibus,  catholice  formulam  illam 
proprietates  ab  essentia  divellunt,  pu-  usurpari  posse.  Eam  referunt  Natalis 
tantes  Filium ,  qua  Deus  est  ,  a  se  Alexander  in  Histor,  ecdesiast.  saec. 
ipso  esse,  ostendit  Petavius,  lib*  vni,  ix  et  x,  diss.  5,  §  i^;  et  Mabillonius, 
cap.  II ,  §  3.  praef.   in   saec.  iv,   Benedict.    cap.  2  , 

(2)  Trinitas  idem  est  ac  graeee  »;  num.  i^'].  Cfr.  Germonius  S,  J»  De 
Tftus.  Frustra  propterea  Wegscheider  hcereticis  ecclesiasticorum  codicum 
aflFectat  vocare  eam  (§  89,  not.  o)  corruptoribus  ^  vo\.  i  ,  in-8 ,  Parisiis, 
trinunitatem,  I7i3,  pag,  5o4et  seqq.,  ubi  pugnat  ad- 

(3)  Nam  Trina  Deitas   dici   possit  versusCoustant.  Hic  obiter  noto,Saarez 


462 


TKA.CT.    DE    TRINITATE. 


410.  Observandum  praeterea  est,  nomina  essentialia  in  abs- 
tracto  non  posse  supponere  pro  personis  divinis,  ideoque  dici 
non  potest :  essentia  gener at  aut  generatur y  prout  suo  ioco  dixi- 
mus  definitumesseaConcilioLateran.  IV.  Nomina  vero  essentialia 
concreta,  si  non  restringantur  per  aliquod  attributum  sive  pro- 
prietatemnotionalem,  supponunt  pro  natura  subsistente  in  tribus 
personis,  ut  cum  dicitur  :  Deuscreat,  etc,  Si  vero  adjiciatur  aliqua 
notionalis  proprietas ,  tunc  nomina  essentialia  concreta  possunt 
supponere  modo  pro  una ,  modo  pro  duabus  personis ,  uti  cum 
dicitur  :  Deus  generat,  Deus  spirat^  etc, 

411.  Cum  de  accuratis  loquendi  formulis  hucusque  disserue- 
rimus  ,  libet  verba  in  medium  proferre  quibus  in  Constitutione 
dogmatica ,  Auctorem  fideiy  Pius  VI  Synodum  Pistoriensem  per- 
stringit ,  dicens  :  Duo  speciatim  notanda  censemus,  quce  de  au^ 
gustissimo  S.  Trinitatis  mysterio  §  2  Decreti  de  fide ,  si  non 
pravo  animo,  imprudentius certe Synodo exciderunt..,  Primum, 
dum  posteaquam  rite  prcemisit,  Deurn  in  suo  esse  unum  et 
simplicissimum  permanere  ,  continuo  subjungens  ,ipsum  Deum 
in  tribus  personis  distingui ,  perperam  discedit  a  communi  et 
probata  in  christiance  doctrincB  institutionibus  formula,  qua 
Deus  unus  quidem  in  tribus  personis  distinctis  dicitur ,  non  in 
tribus personis  distinctus,.,  Alterum  ,  quod  de  ipsismet  tribus 
divinis  personis  tradit ,  eas  secundum  earum  proprietates  per^ 
sonales  et  incommunicabiles  exactius  loquendo  exprimi  seu 
appellari  Patrem  ,  Verbum^  et  Spiritum  Sanctum,  quasi  mi- 
nus  propria  et  exacta  foret  appellatio  Filii,  tot  Scrtpturce  locis 
consecrata  ,  voce  ipsa  Patris  e  codis  et  e  nube  delapsa  ,  cum  for- 
mula  baptismi  a  Christo  proescripta  ^  tum  et  prceclara  illa  con- 

(  De  Trin,  lib.  i ,    cap.  3    et  alibi )  posse  ,  sed  Ires  tantam  relativas  ,  evin- 

cum  nonnullis  aliis  scholaslicis  conlen-  cere  nititur.  Ostendit  praeterea  ex  eo. 

dere,  praeter  tres  subsistentias  relativas  ramdem  sententia  nonnisi  anicam  ad- 

aliam    admittendam    esse  absolutam ,  mittendam  esse  in  tribus  distinctis  per- 

commanem  personis  tribus.  Verum  Pe-  sonas  exutentiam.  Cfr.  etiam  Vasquez, 

tavias,  De  Trin,  lib.  iv,  cap.    12  ,  in  i°»  part,   S.  Th.,  tom.  n  ,    disp. 

ex  veteram  unanimi  consensa,  quarlam  cxxv  et  cxxvi. 
ejusmodi    subsisteatiam    admitli   non 


GA.P.    VI.    SCHOLIA    ETG.  463 

fessioney  qua  beatus  ab  ipsomet  Christo  Petrus  est  pronunoiatuSy 
ac  non  potius  retinendum  esset  quod,  edoctus  ab  A ugustino ,  An- 
gelicus  prceceptor(l)vicissim  ipse  docuit ,  in  nomine  Verbi  eam- 
dem  proprietatem  importari,  quce  in  nomine  Filii,  dicente  ni- 
mirum  Augustino  (2)  ;  eo  dicitur  Verbum  quo  Filius, 

412.  Ast  deterius  multo  erravit  Georg.  Hermes  in  expositione 
doctrinae  de  SS.  Trinitate  ,  ubi  scribit :  Nonnulli  Patres ,  ad  quos 
etiam  S.  Augustinus  spectat ,  videntur  putasse ,  per  Filium  et 
Spiritum  S.  significari  duas  Dei  proprietates ;  ast  obliti  suntin 
hoc^  quod  tenebantur  credere  et  reapse  credebant,  nempe  Patrem 
Deum,  Filium  Deum ,  et  Spiritum  S,  Deum,  et  unumquemque 
per  se  ut  personam.  Pater,  Filius  et  Spiritus  S,  igitur  debent 
significare  effictejitias  Dei  vel  divince  essentice ,  et  si  etiam  hoc 
significare  non  possent,  pro  hominibus  nihil  omnino  possent 
significare^  et  consequenter  pro  nobis  doctrina  de  Trinitate  di- 
vina  absque  tdlo  sensu  foret  (3),  Tot  pene  errores  bic  numeran- 
tur ,  quot  verba.  Nunquam  enim  sive  S.  Augustinus ,  sive  alius 
Ecclesiae  Pater  putavit  per  Filium  et  Spiritum  S.  significari  dua» 
Dei  proprietates.  Hoc  enimfalsum  est,  sed  in  Filio  et  Spiritu  S. 
non  secus  ac  in  Patre  ,  illi  spectarunt  proprietates  personales  seu 
notionesy  quibus  unaqujeque  Persona  ab  alia  distinguitur  et  con- 
stituitur  in  esse^  ut  aiunt,  personce.  Has  proprietates  seu  notio- 
nes ,  scbolastici  vocarunt  Patemitatem ,  Filiationem  ,  SpiratiO" 
nem,  ut  ex  dictis  patet.  Ecquis  vero  aequo  animo  hoc  ferat,  ut 
Heniiesius  praedicet  Patrem ,  Filium  et  Spiritum  S.  non  aHud  si- 
gnificare  nisi  efficientias  Dei  ?  Hoc  prorsus  novum  ac  inauditum 
est  in  scbohs  catbolicis.  Fides  enim  docet  Patrem  a  nemine  pro- 
cedere ,  FiHura  vero  et  Spiritum  S.  procedere  a  Patre ,  Fibum 
quidem  per  generationem ,  Spiritum  S.  etiam  a  FiKo  per  proces- 
sionem,  sed  tanquam  a  principio  intrinseco,  non  autem  tanquam 
a  principio  extrinseco ,  alioquin  efficientice  sane  essent ,  et  merce 


(1)  Part.  I,  q.  34,  art.  2,  ad  3"^.  (3)  Chri^t,  cath.  dogm.  Monasterii 

(2)  De    Trin.    Hb.   vii  ,    cap.   1,      1834,^.470. 
nnm.  3. 


464 


TRAGT.     DE    TRINITATE. 


oreaturce,  Attamen,  nisi  doctrina  de  Trinitate  ita  exponatur,  juxta 
auctorem  nostrum  absque  ullo  sensu  foret  (1)  ! 


(1)  Qaae  quidem  speciminis  gratia 
dedimas.  Geterum  permolestam  opos 
esset ,  omnia  persequi  qnae  tradit  hic 
auctor ,  qui  tamen  jactat  se  novam 
invenisse  theologiae  tradendae  rationem  , 
ac  magistram  se  exhibere  eorum  ,  qui 
hactenus  in  tenebris  versati  sant.  Ut 
insistamus  in  iis ,  quae  ibidem  scribit  de 
Trinitate ,  docet  essentiam  divinam  , 
prout  efficiens  est ,  esse  Patrem  ,  Filium 
vero  efficientiam  Patris,  id  est ,  essentiae 
divinSB ,  quae  ipsum  producit  per  reprae- 
sentationem  sui  ipsius  in  suo  efFectu  , 
et  dum  divina  essentia  ab  ceterno  agit 
«ew  efjicii ,  inquit,  aese  exhibet ,  prouti 


est  efpciens  ,  tanquam  individuum  , 
et  quia  ejficit  cum  conscientia  sui  ex- 
hibetur  tanquam  persona..,  per  coef- 
ficientiam  Pairis  et  Filii  oriri  debet 
reactio  divinw  essentice  in  seipsam  , 
et  hinc  haberi  una  divina  essentia 
iterum  tanquam  individuum  ,  et  qui- 
dem  distinctum  a  Patre  et  Filio ,  et' 
insuper  sui  conscium ,  igitur  ut  per- 
sona.  Quam  perspicua  ac  mirifica  haec 
sunt  omnia  !  Spiritas  S.  procedit  per 
modum  reactionis  divinae  essenliae  in 
seipsam!  Merito  propterea  Gregorius  xvi 
nuper  hujus  auctoris  opera  proscripsit  , 
decreto  dato  sub  die  aGSept.  i835. 


NIHIL  OBSTAT 

Raphael  Fornari,  Censor  Theol.  Deput. 

NIHIL  OBSTAT 

Carolus  Raisach,  Censor  Theol  Deput. 

IMPRIMATUR 
F.  D.  BuTTAONi,  Ord.  Prced.  S.  P.  A.  Mag, 

IMPRIMATUR 
A.  PiATTi,  Archiep,  Trapezunt,  Vicesgerens, 

IMPRIMATUR 

MECHLiNiiE  3  Augusti  1838. 
J.  B.  Pauwels,  Vic,  Gen, 


465 

VERSIO  LATINA  LOCORUM,  QU^  EX SCRIPTORIBUS  ITALIS 
m  HOC  VOLUMINE  CITANTUR. 

Pag.  17,  Dot.  1,  ex  Em.  Card.  Gerdilii  opere,  qui  titulus  :  Tentamen  instruclionis 
theologiccBf  De  Deo  «wo. 

Scio  S.  Thomam  credidisse ,  rigorose  demonstrari  non  posse  impossibilitatem  aBter- 
nitatis  mundi ,  si  supponatur  creatio  ab  mterno;  attamen  non  asseruit  deraonslrationem 
illam  nunquam  dari  posse.  Ipse  ex  notionibus  philosophicis,  sua  aetate  receplis,  ratio- 
cinatus  est,  nec  ullus  unquam  etiam  in  rebus  philosophicis  eum  superavit  vel  ingenil 
acumine,  vel  maturitate  judieii,  vel  copia  doctrinae.  Attamen  illa  aetate  notiones  geo- 
metriae  non  adeo  arcte  conoeclebantur  cum  theoriis  philosophicis,  nectam  lucide  pro- 
ponebantur  quam  recentius  propter  tot  modernorum  studia.  Mulli  ex  veteribus  theo- 
logis  impossibilitatem  motus  aelerui  pro  re  certa  habuerunt...  credo  tamen ,  si  scholaslice 
tantum  quaestio  consideretur,  venerabili  Thomistarum  scholae  nequaquam  repugnare 
sententiam  eorum,  qui  asserunt  motum  aeternum  esse  impossibilem.  Sub  alio  respectu 
si  consideretur  quaestio ,  id  est,  si  altendamus  ad  argumenta,  quae  ex  geometria  de- 
ducla  probant  impossibililatem  infiniti  absoluli  in  aliqua  quantitale  vel  serie  qua- 
cumque,  credendum  est  illorum  argumentorum  usum,  non  solum  non  adversari, 
sed  contra  apprime  consonare  menti  S.  Thomaj,  qui  prae  ceteris  omnibus  ad  religi- 
onis  commodum  Inmina  ralionis  naturalis  convertere  noverat. 

Pag.  27,  not.  1 ,  ex  Cl.  Rosminii  opere ,  cui  titulus  :  Opusculi  philosophici. 

Saltem  ut  boni  quidpiam  ex  illa  luctuosa  philosophia  colligamus  hanc  pretiosam  con- 
fessionem ,  per  existentiam  Dei  omnino  impleri  quod  in  natura  humana  vacuum 
est,  quod  haec  natura  sibi  necessarium  esse  sentit,  quod  nunquam  non  concupiscere 
potest.  Haec  autem  eonfessio  summae  laudi  est  iis  philosophiae  scholis,  quae  docent 
existentiam  Dei  posse  demonstrari ,  criticismum  vero  maxime  condemnat.  Num  quis 
amplecti  poterit  systema ,  quod  fieri  non  posse  declarat  ut  demonslretur  id,  quod 
humana  naluraut  verum  recipere  omnino  necesse  habet?  Igitur  argumentum  morale , 
quo  Kant  vult  demonstrare  Dei  existenliam,  vel  nihil  probat,  vel  si  quid  probat , 
simul  cuni  Dei  existentia  probat  kantiani  syslematis  falsitatem  et  impossibilitalem. 

Pag.  36,  not.  2,  ex  Em.  Card.  Gerdilii  opere,  cui  titulus  :  Oraiio  prcBliminaris  j 
de  dispositionibus  spirilus  in  sludio  religionis. 

Recantent  impii,  quantum  ipsis  placuerit,  versum  hunc  celeberrimum  :  Primus 
in  orbe  Deos  fecit  timor ;  verum  erit  nihilominus  timorem  non  potuisse  in  hominum 
phantasia  Decrum  cognitionem  ingerere,  nisi  ipsorum  mentem  imbibisset  justi  et 
injusti  notio,  cujus  ope  et  scelera  sua  agnovissent ,  et  interne  reprobassent,  et  ita 
■vituperio  et  poenis  digna  existimassent,  ut  crebro  maculatae  conscientiae  remorsus 
experirentur.  Wec  ultra  processisset  delicti  conscientia,  nec  adaliud  impulisset  homi- 
nes,  nisi  ad  quaerendam  compensationem  ,  qua  ceterorum  hominum  vindictam  sibi 
imminentem  redimerent.  Nunquam  enim  excogitare  potuissent  judicem  coelestera  , 
nisi  credidissent  iniquitatem  malam  esse  in  se  ,  neque  ideo  tanlum  fugiendara  esse, 
quia  ab  hominibus  punitur  malis,  quae  exinde  ipsis  decidunt;  nisi  praeterea  notioni 
huic  justi  et  injusti  naturaliter  uniretur  prcBnotio  quoedam  sallem  confusa  supremi 
legislatoris  y  qui,  priusquam  areopagus  aut  romani  praetores  edicta  sua  pronuncia- 
rent ,  caractere  aeterno  et  vivacibus  litteris  in  animis  et  signavit  et  impressit  legera 

T.  n.  30 


466 

quae  homicidium  prohibet  et  proditionem ,  quaeque  ipsi  suam  scelerato  odiosamreddit 
iniquitatem. 

Pag.  72.  not,  1 ,  ex  CI.  Alex.  Zorzi  opere,  cui  titulus  :  Prodromus  novoB  EncyclopcBdUB 
italiccB. 

Non  inficior  Deum  necessario  determinari  ad  melius,  vel  potius  ad  oplimum, 
ubicumque  optimismus  est  possibilis.  At  ubi  optimum  neque  est ,  neque  esse  potest , 
Deus  eligere  potest  unumquemque  duorum  vel  plurium  terminorum,  quos  cura  per- 
fecto  aequilibrio  ac  necessario  repraesentat  intellectus  divinus.  Et  res  dilucidetur ,  duos 
casus  proponam  :  prior  est,  quando  terraini  electionis  repraesentantur  tanquam  prefecte 
similes ;  et  tun*  non  datur  optimum ;  casus  ille  a  quibusdam  phiiosophis  vocatur 
parallelum;  posterior,  quando  terraini  coraponunt  seriera  infmitam,  in  qua  terminus 
subsequens  praecedente  semper  est  melior.  Hic  optimum  est  impossibile;  vocaturque 
casus  ille  casus  serierum  infinitarum.  (Demde  exposito  priori  casu  pergit  adposteri- 
oremy  dicens)  Deus  vult  creare  mundura;  at  mundus  absolute  oplimus,  id  est,  infinite 
perfectus  ,  est  impossibilis.  Sufficit  ergo  ut  Deus  mundo,  quem  creare  vult,  det  gradum 
aliquem  finitae  perfectionis.  Occurrit  igitur  intellectui  divino  series  illa  positiva  et  infi- 
nita,  quumque  ambo  limites  ejus ,  jsero  nempe  etinfinitumy  sint  impossibiles,  relin- 
quetur ,  ut  voluntas  divina  unum  ex  terminis  mediis  eligat ,  quos  adhibitis  numeris 
designabimus.  Qualem  vero  terminum  ex  istis  eliget?  Sit  exerapli  gratia  quinqua- 
gesimus.  At  quarenon  eliget  quiuquagesimura  priraura,  qui  praecedentem  uno  gradu 
antecellit  ?  Quod  si  hunc ,  quare  non  eliget  quinquagesiraura  tertium ,  imo  centesimum , 
millesimum,  et  sic  deinceps  in  infinitum  ?..  Hinc,  quamvisoranesterrainiserieiinter 
se  sint  inaequales,  perspicuura  fit  quemadmodura  irapossibile  sit  ut  unus  eligatur  quo 
non  exstet  seraper  melior  ;  ut  adeo ,  si  extreraos  excipiaraus,  oranes  terraini  fiant  in- 
differentes ,  et  quidem  indifferentia  perfectissirai  aequilibrii ,  quasi  omnes  essent  revera 
squales.  Proinde  Deus  poterat  eligere  qualemcunque  terminum  ex  universis  pos- 
sibilibus.  Eum  elegisse  unum  ex  iis,  ipsa  mundi  existentia  manifestat. 


467 


INDEX. 


TRACTATUS  DE  DEO  EJUSQUE  ATTRIBUTIS. 

Prooemium. 


Pag. 
1 


PARS  PRIMA. 


DE    DEI    EXISTENTIA  .    UNITATE ,    ESSEIITIA    ET    ATTKIBUTIS    GENERATIM, 


CAPUT    I.  De    DeI    EXISTENTIA. 

PROP.  I.  Deus  existit, 

DlFFIGULTATES  ADVERSUS  ARGUMENTUM  DEDUC- 
TUM  EX  EWTE  NEGESSARIO  ET  RERUM  COHTIN- 
GENTIA. 

DlFFlGULTATES  ADVERSUS  ARGUMENTUM  PHYSIGO- 
THEOLOGIGUM. 

DlFFlCULTATES  ADVERSUS  ARGUMENTUM  MORALE. 

CAPUT  II.       De  Dei  unitate. 
PROP.  I.  Deus  unus  est. 

Diffigultates. 
FROP.  II.         Ethnici  vel  polytheismo  proprie  dicto ,  vel 
idololatrico   cultu  absoluto ,    vel  passim 
utroque  simul  se  commacularunt, 
Diffigultates. 
PROP.   III.       Ahsurdum  est  dualistarum  systema  ac  ma- 
lorum  origini  ewplicandce  impar. 
Diffigultates. 
CAPUT  III.      De  essentia  Dei  ejusque  perfectionibus  ge- 

KERATIM. 

PROP.  I.         In  Deo  sunt  omnes  perfectiones. 


13 

23 
33 
41 
46 
47 


53 
58 

67 
74 

81 
84 


468 


INDEX, 


PROP.  II. 


PROP.  III. 


CAPUT  I. 
PROP.  I. 
PROP.  II. 


PROP.  III. 


PROP.  IV. 


PROP.  V 


CAPUT  II. 
PROP. 

CAPUT  IIL 
PROP.  I. 


Deus  habet  omnes  perfectiones  simplices  for- 
maliter ,  mixtas  autem  eminenter,  85 

DlFFICULTATES.  88 

Essentia  Dei  metaphysica  videtur  consti^ 
tuenda  in  eo  quod  sit  ens  a  se  aa  indepen- 
dens  seu  in  existentia  a  se,  ib. 

PARS  ALTERA. 

DE    MVINIS    ATTRIBUTIS    SIPfGILLATIM.  91 

De    SIMPLICITATE    DeI.  92 

Beus  est  omnino  simplex,  96 

Ahsurda  et  hoereticalis  est  sententia  eorum , 
qui  Deum  corporeum  esse  censent,  98 

DlFFIGULTATES.  100 

Systemata  pantheismi  atque  autotheismi  ah- 
surda  sunt.  106 

DlFFIGULTATES.  118 

Admitti  nequit  ulla  realis  distinctio  inter 
Deum  ejusque  attributa  sive  absoluta  sive 
relativa,  neque  inter  attributa  absoluta 
ipsa.  127 

DlFFIGUlTATES.  129 

Admitti  debet  rationis  seu  cogitationis  dis- 
tinctio  interdivinam  essentiam  ejusque  at* 
tributa  sive  absoluta  sive  relativa  et  inter 
attributa  absoluta  ipsa.  ^        132 

DlFFIGULTATES.  134 

De  Dei  immutabilitate  ag  libertate.  137 

Deus  est  immutabilis  et  liber,  138 

DlFFIGULTATES.  141 

De     INFINITATE,     IMMENSITATE    ATQUB    JETERNI- 

TATE    DeI.  145 

Deus  est  infinitus  absolute  etin  omni  genere 
perfectionis.  146 


PROP,  II. 


PROP.  III, 


INDEXu 

469 

DlFFICUITATES. 

147 

Deus  est  immensus  rebusque  omnibus  et  lo- 

cis  iniime  prcBsens  essentia  sua. 

148 

DlFFIGULTATES. 

151 

Deus  est  ceternus. 

154 

DlFFIGUITATES. 

157 

PARS  TERTIA. 


DE    SGIENTIA    ET    VOIUNTATE    DEK 


CAPUT  I. 
Artig.  I. 

PROP.  I.» 

PROP.  11. 

PROP.  III. 

Artig.  II. 
PROP.  I. 

PROP.  II. 
PROP.  III. 


PROP.  IV, 


Artig.  III. 
Artig.  IV. 

CAPUT  II. 
PROP.  I. 


De  scientia  Dei. 

De  divinae  scientiae  existentia  atque  proprie- 

tatibus. 
Est  in  Deo  veri  nominis  scientia  eaque  per^^ 

fectissima. 
Scientia   Dei  est  simplex ,   immutabilis  et 

infinita. 
Scientia  Dei  est  efficaa;  et  causa  rerum, 

DlFFICUITATES. 

De  objecto  scientiae  divinge. 

Deus  seipsum  perfecte  cognoscit  et  compre- 

hendit. 
Deus  cognoscit  omnia  possibilia, 
Deus  distincte  cognoscit  omnia  prceterita , 
prcesentia  et  futura  sive  necessaria  sive 
contingentia  et  libera. 

DlFFICUITATES. 

Deus  certo  et  infallibiliter  cognoscit  futura 
contingentia  conditionata. 

DlFFICUITATES. 

De  medio  scientiae  divinae. 
De  divisione  scientiae  Dei. 


i5a 
ib. 

159 

160 

ib. 
162 
165 
166 

ib. 
167 


168 
170 

178 
181 
185 
192 


De  voiuntate  Dei.  199 

Devsy  supposito  etiam  peccato  originali , 


^70 


i;^DEX. 


voluntate  heneplaciti  seria  et  antecedenti 
vult  alios  salvos  fieri  quam  prcedestinatos ; 
et  Christus  no7i  pro  solis  prasdestinatis 
mortuus  est^  ac  sanguinis  sui  pretium 
Deo  Patri  obtulit ,  sed  etiam  pro  aliis 
saltem  fidelibus,  ^02 

DlFFIGULTATES.  206 

PROP.  II.  Vera,pia,  catholica  et  fidei  proxima  est 
sententia  y  Deum  ,  supposito  etiam  peccato 
originaliy  velle  vere  et  sincere  omnes  et 
singulos  homines,  saltem  adultos  salvos 
fieri;  et  Christum  esc  eadem  sincera  volu^i- 
tate  applicationis  meritorum  suorum  pro 
iisdem  mortuum  esse  et  sanguinem  fu- 
disse.  209 

DlFFlGULTATES    ADVERSUS    VOIUNTATEM  DeI   SAL- 

VAWDl    OMNES.  215 

DlFFIGULTATES    ADVERSUS    MORTEM    ChRISTI    PRO 

OMNIBUS.  222 

PROP.  III.  Deus  voluntate  seria  et  antecedente  vult 
etiam  infantes  decedentes  sine  baptismate 
salvos  fieri,  et  Christus  pro  iisdem  mor- 
tuus  est,  228 

Difficultates.  229 


PARS  QUARTA. 

DE    PROVIDENTIA    AG    DE    PR^DESTirf ATIONB.  233 

CAPUT  I.        De  providentia.  ib. 
PROP.              Datur  in  Deo  providentia,  quce  ad  omnia  et 

singula  sese  extendit,  234 

Diffigultates.  236 

CAPUT    II.  De    PRiEDESTINATIONE.  241 

Artig.  I.  De  Jiatura  et  proprietatibus  praedestinationis.     ib. 

PROP.   I.  Datur  ex  parte  Dei  veri nominis  prcsdestina- 

tio  ,  eaque  certa  est  et  immutabilis.  249 


INDEX. 


471 


PROP.  II. 


Artic.  II. 
CAPUT  III. 
PROP. 


DlFFIGUITATES.  251 

Nemo  ahsque  speciali  revelatione  certus  esse 
potest  de  sua  prcedestinatione.  255 

DlFFlCULTATES.  ib. 

De  causis  et  efFectibus  praedestinationis.  256 

De   reprobatione.  258 

Impium  est  asserere  Deum  eoD  solo  suo  bene- 
placito  aliquos  homines  positive  reprobasse 
atque  ceternis  suppliciis  destinasse  absque 
prcevii  peccati  prwvisione,  260 

DlFFlCULTATES.  261 


TRACTATUS  DE  SANCTISSIMA  TRINITATE. 


Prooemium.  264 

CAPUT  I.        De  vocibus  quje  in  disserendo  de  augustis- 

siMO  Trinitatis  mysterio  usurpantur.         266 

CAPUT    II.  De  NUMERICA  DIVINiE   ESSENTIJE  UPIITATE  IN  TRI- 

BUS  PERSONIS.  277 

PROP.  I.  Tres  sunt  in  mia  divina  essentia  personce 

realiter  distinctce»  Probatur  primo  ea:  sa- 
cris  Litteris  geiieratim»  278 

DlFFlCULTATES.  282 

PROP .  II .  Tres  sunt  in  una  divina  essentia  personoe  rea- 
liter  distinctcB,  Probatur  ex  I  Joan,  V,  7, 
utpote  authentico  et  genuiiio.  294 

DlFFICULTATES.  307 

PROP.  III.  Unitas  divince  essentice  in  tribus  personis 
ex  perpetuo  ac  constanti  Ecclesice  sensu 
traditionali  confirmatur,  319 

DlFFICULTATES.  332 

PROP.  IV.       Mysterium  sanctissimce  Trinitatis  rectce  ra- 

tioni  adversari  nullo  modo  oste^idi  potest,    342 

DlFFICULTATES.  343 


472 


INDEX. 


CAPUT    III.        De    VeRBI   SEU   FilII   DIVmiTAXE  ET  GITM  PaTRE 

CONSUBSTANTIALITATE.  351 

PROP.  I.  Verbum  est  vere  ac  proprie  Deus  et  Filius 

Dei  ac  Patri  consithstantiale,  354 

DlFFIGULTATES.  356 

PROP.  U.  Verbum  esse  proprie  Deum,  Filium  Dei  et 
Patri  consubstantialem ,  ex  traditione  in- 
victissime  ostenditur,  368 

DlFFIGULTATES.  374 

CAPTJT  IV.      De  divinitate  Spiritus  Sangti.  389 

PROP.  I.         Spiritus  Sanctus  vere  ac  proprie  Deus  est, 

ut  in  primis  ex  Scripturis  constat,  390 

DlFFlCULTATES.  393 

PROP.  II.        Spiritum  S.  vere  ac  proprie  Deum  esse  ex 

sensu  Bcclesice  traditionali  confirmatur,     402 

DlFFICULTATES.  406 

CAPUT  V.       De  Spiritus  Sangti  a  Patre  et  Filio  proges- 

SIONE.  -  417 

PROP.  I.         Spiritus  Sanctus  a  Patre  Filioque  procedit,    420 

DlFFIGULTATES.  428 

PROP.  II.  ImmeritoGrceciEcclesiamLatinamcorrupti 
symboli  insimulantob  additamentum  par^ 
ticulcB  Filioque.  443 

DlFFIGULTATES.  449 

CAPUT  VI.      Ad  ea,  qu^  digta  sunt,  sgholia  gomplegtens.  453 
Versio  latina  locorum ,   quae  ex  scriptoribus 
italis  in  lioc  volumine  citantur.  465 


FINIS.